web only

Θεοδόσης Π. Τάσιος, Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία. Μια σύντομη ιστορική επισκόπηση, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2026, 200 σελ.

Τι είναι ο τόμος Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία, του καθηγητή Θ. Π. Τάσιου, ο οποίος κυκλοφόρησε εισάγοντάς μας στο έργο Αρχαία Ελληνική Στρατιωτική Τεχνολογία, που προηγήθηκε; Πηγαία γνώση, λόγος προσωπικός ακόμη και σε σημεία που θα μπορούσαν να ήταν ξηρά (αν και πληροφοριακά) εγκυκλοπαιδικά λήμματα, μία τζούρα χιούμορ – κείμενα απότοκα πολύχρονης δουλειάς και ταυτόχρονα δροσερά.

Τα χρόνια του δημοτικού είχαν αρχίσει να κυκλοφορούν οι τόμοι, επιβλητικοί για ένα μικρό παιδί, της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους. Το πιο θελκτικό στην εικονογράφηση δεν ήταν οι φωτογραφίες τοπίων, μνημείων και αγγειογραφιών. Ήταν οι χάρτες ειδικά των μαχών και οι αναπαραστάσεις πολεμικών μηχανών – οι τελευταίες στον τόμο για τον Μέγα Αλέξανδρο. Η πολεμική τεχνολογία των αρχαίων εντυπωσίαζε ακόμη και την εποχή που παίζαμε πόλεμο με αεροπλανάκια και στρατιωτάκια.

Χρόνια, δεκαετίες μετά, με ανάλογη ευχαρίστηση είδα τις εντυπωσιακές απεικονίσεις που έφτιαξε και συμπεριέλαβε ο θαυμαστός Θεοδόσης Τάσιος στη μοναδική Αρχαία Ελληνική Στρατιωτική Τεχνολογία. Εντυπωσιασμένος πλέον και από την εξονυχιστική και ευφάνταστη χρήση πληθώρας αρχαίων πηγών κάθε είδους, κειμενικών και αρχαιολογικών, αλλά και την αναδιήγησή τους ή την ένταξή τους σε ανθηρό ελληνικό λόγο. Αυτό το βιβλίο αναφοράς είναι μόνο μια πρόγευση, μια χορταστική προκαταβολή σειράς μελετών για την αρχαία ελληνική τεχνολογία.

Και ιδού, μόλις ήρθε, μεθύστερη, η εισαγωγή της σειράς: Αρχαία Ελληνική Τεχνολογία, «μια σύντομη ιστορική επισκόπηση», όπως την ονομάζει ο συγγραφέας της. Με ένα εκ πρώτης όψεως παράδοξο, αλλά έξυπνο τέχνασμα: το πρώτο μέρος επιγράφεται «Εισαγωγικά» και το δεύτερο «Επιλογικά». Φύσις και πόλις, και η μυθολογική και ανθρωπολογική θεώρηση, που αναδεικνύει το πλέξιμο της τεχνολογίας με την απελευθέρωση και τον εκπολιτισμό του (αρχαίου) ανθρώπου.

Περνώντας από τον κατ’ ανάγκην βραχύ σχολιασμό πλατωνικών και αριστοτελικών ιδεών, ο Θεοδόσης Τάσιος μας προσφέρει στα «Επιλογικά» έξι κεφάλαια που παρακολουθούν με σχετική χρονική αλληλουχία την ιστορία και εξέχοντα επιτεύγματα της αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας (εντοπίσιμα και στο αναλυτικό ευρετήριο). Πέραν των πραγματολογικών στοιχείων, εύληπτα ταξινομημένων και όμορφα εικονογραφημένων, θα τα ξεχώριζα ως προς την ιδιαίτερη αναγνωστική απόλαυση που προσφέρουν (επιτεινόμενη από την αίσθηση ότι είναι αποτέλεσμα απόλαυσης της ίδιας της συγγραφής τους) και την οξυδερκή ερμηνειών των πηγών.

«Η τεχνολογία στην περιπλάνηση του Οδυσσέως», «Μυκηναϊκή Τεχνολογία», «Γεφύρωση του Ευρίπου»... Να μείνω μόνο στον επίκαιρο και στις μέρες αυτές Οδυσσέα: «Πώς τα καθάριζε τα ρούχα η Ναυσικά», «Η Ρομποτική των Φαιάκων», αν όντως ο Οδυσσέας «έκανε τάβλα στο μεθύσι τον Πολύφημο», τα σχόλια για την κλίνη της Κίρκης, η «απολύμανση του Παλατιού μετά τη μνηστηροφονία». Ή το γενικότερο παράρτημα «Πόσο έγχρωμοι ήσαν οι πρόγονοι της Λευκής Αθηνάς». Πηγαία γνώση, λόγος προσωπικός ακόμη και σε σημεία που θα μπορούσαν να ήταν ξηρά (αν και πληροφοριακά) εγκυκλοπαιδικά λήμματα, μία τζούρα χιούμορ – κείμενα απότοκα πολύχρονης δουλειάς και ταυτόχρονα δροσερά.

Ομολογεί κάπου (σελ. 71) ο Θεοδόσης Τάσιος ότι «σκοπός αυτού εδώ του κεφαλαίου είναι απλώς η  τ έ ρ ψ η». Μού φαίνεται ότι και για ολόκληρο το βιβλίο να το ομολογούσε, θα συνομολογούσαμε ευχαρίστως κι εμείς οι αναγνώστες. Χάριν παιδιάς και διδασκαλίας. Τι πιο αναζωογονητικό;

Υβριδικό διήγημα του Θόδωρου Σούμα

Με λένε Ησαΐα. Πολλοί φίλοι μου αναρωτήθηκαν τι δουλειά είχα εγώ, ένας απλός γραφιάς, ένας Εβραίος συμβολαιογράφος, σοβαρός άνθρωπος και οικογενειάρχης, να κάτσω να αφηγηθώ την ιστορία μιας όμορφης γυναίκας που ορισμένοι άντρες στο περιβάλλον της αποκαλούσαν, όπως έμαθα εκ των υστέρων, ιερή ή σοφή πόρνη, γιατί ήταν ταυτόχρονα και εύκολη πολυγαμική και πνευματικός άνθρωπος με βάθος. Η απάντησή μου είναι πως η Ομόνοια, σκηνοθέτης και καθηγήτρια κινηματογράφου, ήρθε να φτιάξει το συμβόλαιο μιας τυπικής μεταβίβασης, της γονικής παροχής ενός ακινήτου της επιστήμονος μητέρας της προς αυτή, πως εγώ είμαι γνήσιος ρομαντικός και πως τελικά σαγηνεύτηκα πλήρως... Ο πατέρας της είχε πεθάνει όταν ήταν μικρή και τις είχε αφήσει μόνες να τα βγάλουν πέρα με τη βοήθεια της αδελφής της μητέρας της και του διανοούμενου θείου της. Τι έγινε κατόπιν, αφού γνώρισα την ωραία, σαγηνευτική Ομόνοια Α. και τη μητέρα της και πώς κατέληξα να προσπαθώ να γράψω εγώ, ο άσχετος από γράμματα, βιογραφίες και μυθιστορήματα, την ιστορία της;

Πρώτα πρώτα εντυπωσιάστηκα από τη γοητεία, την ευφυΐα, την ακτινοβολία και τον ερωτισμό που εξέπεμπε, όταν ήρθε τέσσερις πέντε φορές στο συμβολαιογραφικό γραφείο μου για την υπόθεσή της, στην ηλικία των πενήντα πέντε ετών. Κατόπιν, επειδή μητέρα και κόρη έμειναν πολύ ικανοποιημένες από την εργασία μου και με συμπάθησαν, μου έστειλαν αρκετούς φίλους, συγγενείς και γνωστούς τους για να διακπεραιώσω τις υποθέσεις τους. Τότε, επειδή συνηθίζω να πιάνω κουβέντα με τους πελάτες μου γιατί η δουλειά αυτή είναι ρουτινιέρικη και βαρετή, ένας από τους γνωστούς τους που μου έστειλαν, επειδή ήταν φλύαρος και κουτσομπόλης σαν κι εμένα, ο κύριος Γιώργος, μου εκμυστηρεύτηκε πως ο ξάδελφός του υπήρξε ένας από τους πολλούς εραστές της Ομόνοιας! Ξέχασα να σας ενημερώσω –να που δεν είμαι καθόλου συγγραφέας– πως η Ομόνοια ήταν παντρεμένη, σχεδόν μικροπαντρεμένη με ένα γιατρό. Ξέχασα να σας πω ακόμη πως ήταν πολύ πετυχημένη, διακεκριμένη σκηνοθέτις κινηματογράφου και θεάτρου, δηλαδή καλλιτέχνης και καθηγήτρια σκηνοθεσίας.

Ο άντρας της Κωνσταντίνος ήταν γυναικολόγος, ένας ασχημάντρας πολύ μεγαλύτερός της, πολύ αναγνωρισμένος, πετυχημένος, σεβάσμιος και ήπιος, με μεγάλο κύρος. Γνωρίστηκαν, συνευρέθηκαν αρκετές φορές και η Ιρίνα έπιασε παιδί. Ε, μετά παντρεύτηκαν. Ξέχασα να σας πω πως ήταν Μανιάτισσα, σκληρή, δυνατή, σεξουαλική κι ανυποχώρητη, πανέξυπνη, πεισματάρα κι αποφασιστική. Ένα ερωτιάρικο ον με απαιτητικές, πλούσιες ορμές, πολλές σεξουαλικές ανάγκες για πηδήματα, ερωτική τόλμη, άνεση, προκλητικότητα και σεξαπίλ και το πιο γοητευτικό, ερωτικό, έξυπνο χαμόγελο που λύγιζε τους πάντες. Ήξερε καλά τις αρετές και τα σαγηνευτικά ατού της, καθώς και το να ελίσσεται παθιασμένα και λάγνα στο κρεβάτι, εξωσυζυγικό και συζυγικό... Κατείχε από τα δεκάξι της καλά τις σεξουαλικές στάσεις στο κρεβάτι και το στοματικό, έμαθε και το πρωκτικό. Την είχα ονομάσει καλοπροαίρετα τσουλάκι στην ψυχή και στο σεξ, στο κρεβάτι και στην καρδιά, επρόκειτο για μια ηδονόχαρη, πολυγαμική πεολήπτρια, ήταν αληθινά μια ιερή πόρνη, γιατί γνώριζε πώς να περιβάλλει τον εαυτό της με θεϊκή, ερωτική και πνευματική σαγήνη, μια αδιόρατη, μαγική και τελετουργική γοητεία.

H πολυγαμική γυναίκα - ιερό τέρας έκανε πάρτι σπίτι της και δεχόταν καλλιτέχνες και διανοούμενους, όπου συναγελαζόταν με υποψήφιους ή πρώην εραστές. Φλέρταρε τον φίλο μου Τάσο στο αυτοκίνητο, αφού διέφυγαν από ένα πάρτι της που γινόταν την ίδια ώρα στο σπίτι της, για να πάνε μια νέα γυναίκα που άρεσε πολύ στον Τάσο στο σταθμό των τρένων. Στην επιστροφή, αφού άφησαν στο σταθμό την πανέμορφη τριανταπεντάρα και αφού του την έθαψε γενναία,  άρχισε να του κάνει κόρτε. Στη διαδρομή, όσο ο Τάσος οδηγούσε, έβαλε απλά το χέρι της στα γεννητικά του όργανα.

Η Ομόνοια έλεγε πως «έσμιγε», πως «συνευρισκόταν» μ’ αυτούς τους κατάλληλους για την απόλαυσή της άντρες, μα αυτά τα δυο σεβάσμια ρήματα συνοδεύονται στην πραγματικότητα από αγάπη και όχι ηδονοθηρία, που ήταν αυτό που την ενδιέφερε πρωτίστως. Σ’ αυτή τη φιλήδονη κι αποστασιοποιημένη από συναισθήματα εκδοχή, το λέμε «πηδιόταν» και «γαμιόταν». Κι όμως, ερωτευόταν και ξεερωτευόταν πολλούς και διάφορους, όχι για πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα. Οι κακές γλώσσες έλεγαν πως αυτό αποτελούσε ένα άλλοθι για να κάνει σεξ (πρόφερε το σ του σσσεξ με έναν έντονα συριστικό ήχο).

Επιθυμούσε να έχει γύρω της και κάποια κορόιδα σαν και μένα κι άλλους αφελείς ή αθώους, να μας «δουλεύει» και να μας διεγείρει, εκμεταλλευόμενη την πνευματική, ερωτική και ψυχολογική υπεροχή της. Στα λόγια και στους τρόπους ήταν άψογα ευγενική, όχι όμως και στην πράξη, στην ηθική και στην ουσία. Ήταν πηδιόλα, πρόστυχη στα σεξουαλικά και ανάλγητη, ανελέητη με τους όποιους αφελείς και όχι και τόσο αρρενωπούς άντρες τη γυρόφερναν. Προτιμούσε αυτούς που τους έβλεπε ως φαλλούς με ισχύ, δηλαδή σωματική και κοινωνική ισχύ, σκληρά πέη με κοινωνικό, πολιτισμικό κύρος. Τα ήθελε και τα είχε όλα, αναγνώριση, ελκυστικότητα, διανοητική, μορφωτική κι ερωτική ακτινοβολία και υπεροχή. Τα δικά μου δικά μου και τα δικά σου δικά μου. Μάλλον δεν ήξερε καλά τι είναι καλό και τι κακό, τα μπέρδευε μεταξύ τους, κάτι όμως που κάνουμε οι περισσότεροι αντιφατικοί ή συγχυσμένοι άνθρωποι, όπως εγώ. Επιθυμούσε όμως όχι μόνο να παίρνει, μα και να δίνει για να αναγνωρίζεται η θετική, καλλιτεχνική, εκπολιτιστική και κοινωνική προσφορά της. Να αναγνωρίζεται ως εξέχουσα, πολυμαθέστατη και εφευρετική προσωπικότητα, που ήταν.

Ήταν συνήθως αυτή που έπαιρνε την πρωτοβουλία να δείξει σε έναν άντρα ότι της αρέσει, αφού τον επέλεγε για τα προσόντα του, γιατί την ενδιέφερε πολύ να διασφαλίζει την ηδονή της, τους οργασμούς της. Λόγω ταμπεραμέντου, λόγω αποφασιστικότητας, λόγω μεγάλης ενέργειας, ερωτικής επιθετικότητας και τάσης αναζητήσεων, ίσως και λόγω φεμινιστικής δεοντολογίας. Το σήμα που έδινε σ’ αυτούς που επέλεγε για εραστές ήταν απλό και λεπτό, διακριτικό και όχι χυδαίο, τους έπιανε και τους κράταγε το χέρι... Τασσόταν εναντίον της ανατολίτικης έκφρασης της λαγνείας. ήταν θεσπέσια, πολύ πεπειραμένη κι επιδέξια σε όλες τις στάσεις και ιδίως στα στοματικά.

Μα προτρέχω. Να σας εκμυστηρευτώ πως ύστερα από τις αλλεπάλληλες εξομολογήσεις και ενημερώσεις του πελάτη μου κυρίου Γιώργου για την ερωτική σχέση του ξαδέλφου του με την Ομόνοια, μου αποκάλυψε μετά πως είχε κάνει κι αυτός σεξ με την Ομόνοια, μια νύχτα που ήταν πολύ κεφάτη, μετά την ταβέρνα που είχαν πάει όλη η παρέα και φαίνεται πως είχε καύλες, επηρεασμένη κι απ’ το κρητικό κρασί που ήπιε. Τη μεθεπόμενη το επανέλαβαν. Όχι όμως ξανά, γιατί η πανέξυπνη Ομόνοια έκρινε πως ήταν άπειρος στο σεξ και αφελής, ουσιαστικά μάλλον αμόρφωτος, ακαλλιέργητος.

Ε, ύστερα τσίμπησα, καβάλησα κι εγώ το καλάμι και μαγνητίστηκα. Η Ομόνοια με συνεπήρε. Μέχρι τότε είχε έρθει πέντε φορές στο γραφείο μου. Κι εγώ καταγοητευμένος, άρχισα να ρωτώ γι’ αυτή τους άλλους πελάτες που μου είχε στείλει και να συνθέτω μηχανικά στο μυαλό μου τη συναρπαστική βιογραφία της! Δεν είχα παρά να προσπαθήσω να κάτσω να τη γράψω...

Ο Κωνσταντίνος πήρε από το καρυδένιο έπιπλο του χωλ τη σκούρα μπλε, καστόρινη ρεπούμπλικά του, τη φόρεσε, φώναξε ένα γεια στην Ομόνοια, στη νεαρή γυναίκα του που διάβαζε καθισμένη αναπαυτικά στον μεγάλο, άνετο καναπέ της τραπεζαρίας και άνοιξε την πόρτα. Κατέβηκε με το ασανσέρ και βρέθηκε στο πεζοδρόμιο της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας. Ο δροσερός αέρας χάιδεψε το πρόσωπο με τις ρυτίδες. Τα πλούσια γκριζόασπρα μαλλιά του ξέφευγαν από το καπέλο. Περπάτησε αργά δύο τετράγωνα και μπήκε σε μια παλαιική πολυκατοικία. Στον πρώτο όροφο βρισκόταν το γυναικολογικό ιατρείο του. Έβγαλε τη ζαχαρί καμπαρντίνα και φόρεσε την άσπρη μπλούζα του. Έπλυνε με επιμέλεια τα χέρια του. Η γραμματέας του προωθούσε ήδη την πρώτη πελάτισσα του απογεύματος στο ιατρείο.

Ήταν μια ξανθή σαραντάρα με σαρκώδη χείλη και εύθυμο, σχεδόν πονηρό χαμόγελο, μια από τις πελάτισσές του που συμπαθούσε και προτιμούσε. Της ζήτησε ευγενικά να γδυθεί, παρατηρώντας τη με την άκρη του ματιού. Η ξανθιά έβγαλε αργά, διστακτικά ή ιεροτελεστικά; –δεν ήξερε–, την καφετιά κοντή φούστα της, το καλσόν και το μαύρο σλιπάκι της. Της ζήτησε να κάτσει στη γυναικολογική πολυθρόνα. Η κοπέλα θρονιάστηκε στην πολυθρόνα ανεβάζοντας τα γυμνά πόδια της στα στηρίγματα. Ήταν καλλίγραμμα και τορνευτά, με γεροδεμένους, καλοσχηματισμένους μηρούς. Στην ένωσή τους ξεπρόβαλε το ροζ αιδοίο της με τα προτεταμένα χείλη, στεφανωμένο από μια καστανόξανθη, όμορφη, ξυρισμένη στα πλάγια, τούφα. Ο Κωνσταντίνος καταρχάς το κοίταξε από κοντά, με επιμέλεια, κόκκινος από την ένταση της παρατήρησης, αυτή ήταν η πρώτη δουλειά που είχε να κάνει. Κατόπιν έβαλε αργά τον κολπικό διαστολέα μέσα στον κόλπο της νέας γυναίκας για να εξετάσει το εσωτερικό των γεννητικών οργάνων υπό το φως ενός φακού. Ύστερα, αφού έβγαλε τον διαστολέα, έβαλε δύο δάχτυλά του στον κόλπο και με το άλλο χέρι την ψηλαφούσε εξωτερικά. Κινούσε ταυτόχρονα και τα δάχτυλα μέσα, μάλλον πιο απαλά από όσο έπρεπε. Η κοπέλα είχε κοκκινίσει. Της ζήτησε να χαλαρώσει. Όσο την ψηλαφούσε παρατεταμένα, σαν να έψαχνε περιπλανώμενος, παρατηρούσε τόσο τη ροζ είσοδο του αιδοίου της όσο και το αναστατωμένο πρόσωπό της. Τον ατένιζε κι εκείνη θαρραλέα, από κοντά, άμεσα. Ο Κωνσταντίνος αναρωτιόταν τι να σκεφτόταν, τι να αισθανόταν. Θα ήθελε να μαντέψει τις σκέψεις και τα συναισθήματά της. Βρισκόντουσαν πολύ κοντά, αυτός μέσα της, τι να αισθανόταν για τον γιατρό της; Η γυναίκα συνέχιζε να τον αναμετρά με αποκοτιά. Μήπως κατάλαβε τι σκεφτόταν αυτός; Το θαυμασμό για τη νεανική ομορφιά της και την επιθυμία του; Έβαλε το δάχτυλο στον πρωκτό της για να ψηλαφίσει από πίσω τη μήτρα, όπως της είπε ψευδώς. Συνολικά η εξέταση τρέναρε περισσότερο από όσο χρειαζόταν. Ήρθε η στιγμή να δώσει ένα τέλος στο αθέλητο στριπτίζ. Το στριπτίζ ήταν μόνο δικό της. Το είχαν ξανακάνει. Θα προτιμούσε να της κάνει την εξέταση γυμνός κι αυτός. Η εξέταση, η ισορροπία των δύο στο ίδιο τεντωμένο σκοινί τελείωσε. Της είπε μια πρώτη διάγνωση και η κοπέλα αναχώρησε αργά, μουδιασμένη.

Η γραμματέας κάλεσε μια δεύτερη γυναίκα, μια ωραία, μελαχρινή σαρανταπεντάρα. Λες και επέλεγε ποια πελάτισσά του θα διατηρήσει, κάνοντάς τους καλύτερες τιμές και προσέχοντάς την ιατρικά περισσότερο, ανάλογα με την ομορφιά και το ταμπεραμέντο της. Όταν η μακρόσυρτη εξέτασή της με τα πολλά και παρατεταμένα ψαξίματα στον κόλπο της τελείωσε, λιγάκι αμήχανη, δεν ήταν σίγουρη για το τι έγινε.

Όταν βράδιασε για τα καλά αποχώρησε κουρασμένος, σχεδόν εξαντλημένος από τη θέαση και τις ψηλαφήσεις. Ο Κωνσταντίνος εδώ και πολύ καιρό, με το πέρασμα των χρόνων μετά το γάμο τους, είχε γίνει ανίκανος ψυχοσωματικά για διεισδύσεις και πηδήματα. Με τη ρεπούμπλικα στο κεφάλι κατευθύνθηκε αργόσυρτα προς το διαμέρισμά τους. Εκεί θα είχε να αντιμετωπίσει την κατά είκοσι δύο χρόνια μικρότερή του γυναίκα του, ήταν στο χαρακτήρα, στη βιολογία και στο μυαλό, μια αληθινή τίγρις, ένα σοφό πορνίδιο.

Τώρα πια, η Ομόνοια έχει χαθεί απ’ τη ζωή μου κι έχει εξηνταρίσει, πάντα όμορφη και μινιόν, λεπτόκορμη, γοητευτική και ενεργή ερωτικά. Εγώ έχω πια ελάχιστες συμβολαιογραφικές δουλειές, μειώθηκαν πολύ. Στο γραφείο μου συνήθως δεν έχω τι να κάνω... Κάθισα λοιπόν ένα πρωί να καταγράψω όσες πληροφορίες είχα ψαρέψει από δω κι από κει, όλον αυτόν τον καιρό, για τη ζωή της, από τους φίλους και τους γνωστούς της που τη θαύμαζαν όλοι πολύ· χαίρονταν να μιλάνε για την απαστράπτουσα προσωπικότητά της, για τα ταλέντα και το σημαντικό καλλιτεχνικό και διδασκαλικό έργο της. Εντάξει, δυο τρεις γυναίκες την κουτσομπόλευαν ως εύκολη και ερωτομανή, για τους άντρες όμως αυτά ουσιαστικά αποτελούσαν προτερήματα.

Λοιπόν, αναφέραμε πως η Ομόνοια ήταν μια δυναμική, σκληρή, επίμονη κι επιθετική Μανιάτισσα, κωλοπετσωμένη. Μικρή, στο γυμνάσιο της Καλαμάτας τη θεωρούσαν τσαπερδόνα και πεταλουδίτσα, ένα γλυκό Λολιτάκι. Γι’ αυτό ξεπαρθενεύτηκε νέα, στα δεκάξι της, από έναν κνίτη φοιτητή.

Όταν μεγάλωσε και ωρίμασε, καταστάλαξαν κι οι απόψεις της περί έρωτος. Τώρα πια δεν πιστεύει ιδιαίτερα στον έρωτα, και αν αποτελεί αντίλογο πως έχει υμνηθεί θερμά και ποιητικά χιλιάδες φορές στην τέχνη, η απάντησή είναι πως εξυμνείται γιατί εμπεριέχει το έλλειμμα, τον πόνο και το ανεκπλήρωτο.

Να μου λείπει πλέον, έλεγε η Ομόνοια, ωριμασμένη από λογιών λογιών εμπειρίες, από σχέσεις που είχε ζήσει, με έναν χοντρό, έναν ψηλό, έναν αδύνατο, έναν κανονικό, και άλλους... Τω όντι ερωτευόμουν και ξεερωτευόμουν σχετικά εύκολα, για να ζήσω ξανά και πάλι ξανά το πάθος. Τις περισσότερες φορές επειδή ο έρωτας οδηγείται στην 0ερωτική αποτυχία, δεν αξίζει τον κόπο, το δάκρυ και το αίμα που χύνεις. Μόνο το να χύνεις τα σεξουαλικά υγρά αξίζει... Για να επιβιώσεις πρέπει να είσαι δυνατή, σκεπτικίστρια κι απομυθοποιητική έναντι του έρωτα. Όπως είναι οι απελευθερωμένες διανοούμενες και οι κυριαρχικοί διανοούμενοι, που διατηρούν μια ειρωνική αποστασιοποίηση έναντι του ερωτικού συναισθήματος.

Άλλωστε όλοι οι βαρβάτοι πηδηχταράδες και μπήχτες είναι σκληροί και παγεροί συναισθηματικά, έχουν απομυθοποιήσει κι αποϊεροποιήσει τις γυναίκες, τις κατέβασαν από το ιερό βάθρο τους για να μπορέσουν να τις πηδήξουν δίχως συστολές. Πολλοί απ’ αυτούς που τις γαμούν με ένταση και δύναμη είναι ουσιαστικά μισογύνηδες, αν και φαίνεται αντιφατικό. Τις καρφώνουν δυνατά κι απρόσκοπτα, επειδή δεν τις σέβονται, λόγω του λανθάνοντος μισογυνισμού τους. Γιατί ξεπερνούν τις ανασχέσεις τους χάρη στον μισογυνισμό τους. Το παράδοξο της υπόθεσης είναι πως οι γυναίκες τούς αγαπούν και τους προτιμούν, γιατί απλά έχουν την ωμότητα και τη σκληράδα να τις ικανοποιούν σεξουαλικά. Τι να τον κάνουν έναν ευαισθητούλη ανθρωπάκο με λεπτούς τρόπους; Μπορεί να τους διασφαλίσει τους οργασμούς τους;

                                                                                                                                                ***

Ο Κωνσταντίνος είναι ένας άντρας που έδωσε την ελευθερία και ανέχτηκε –ή μήπως ώθησε– τη δεύτερη γυναίκα του να πηγαίνει με άλλους άντρες (λες και ίσως ήταν σοφός νταβατζής χωρίς οικονομικές απολαβές, μα μόνο ψυχικές κι ερωτικές). Ο Κωνσταντίνος έκανε δύο γάμους. Στον δεύτερο επιδίωξε να αναδείξει τον πολυγαμικό, ηδονιστικό, πορνικό χαρακτήρα της Ομόνοιας· και την ωθεί στην πραγμάτωση απιστιών, υποκλινόμενος στο σκεπτικό της πως η απιστία αποτελεί το θεμέλιο του γάμου. Ο ίδιος διεγείρεται από το εξωσυζυγικό σεξ της γυναίκας του και όχι σπάνια ερεθίζεται τόσο που αυνανίζεται μοναχός του.

Η Ομόνοια είχε κι αυτή ενδώσει στον σύζυγό της μετά από τις γυναικολογικές εξετάσεις που της έχει κάνει... Η ζωή της άλλαξε όταν έφερε στον κόσμο το παιδί της, ένα αγοράκι, τότε αφιερώθηκε σε αυτό.

Μα όταν το αγόρι της πηγαίνει στο νηπιαγωγείο η Ομόνοια αρχίζει ξανά να ερωτοτροπεί με άντρες, με τους πατεράδες που πηγαίνουν τα παιδιά τους στο νηπιαγωγείο. Τα φτιάχνει με έναν απ’ αυτούς. Η ζωή της γίνεται ίδια με παλιότερα, γίνεται μια πολυγαμική, έγγαμη, χομπίστρια πουτανίτσα με πολλές κατακτήσεις ανδρών τους οποίους καταγοήτευσε με το χαμόγελο, το λεπτοκαμωμένο, ευλύγιστο κορμί της και τη σαγηνευτική, εκθαμβωτική προσωπικότητά της...

Ενημερώνει τον Κωνσταντίνο πως σήμερα το βράδυ θα βγει έξω με έναν κοινό φίλο τους, για θέατρο στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών, για να δουν μια μεταμοντέρνα παράσταση, δεν ξέρει όμως αν θα της αρέσει. Συναντάει εκεί τον Αλέξανδρο, έναν άλλο γυναικολόγο, το γυναικολόγο της.

Μετά την παράσταση πάνε στο γυναικολογικό ιατρείο του για εξέταση. Η εξέταση ξεκινά κανονικά ως εξέταση, μα σε λίγο ο γυναικολόγος ψηλαφώντας τη της βάζει χέρι, της θωπεύει αργά και ηδονικά τον κόλπο, μέχρι η Ομόνοια να έρθει σε οργασμό. Ταυτόχρονα χύνει κι αυτός από την ηδονή τρίβοντας τον μεγάλο φαλλό του στο μηρό της.

***

Η Ομόνοια έχει τον δικό της προβληματισμό και τη φιλοσοφία της περί έρωτος. Οι ερωτικές καταστάσεις και οι ρόλοι των φύλων έχουν εμφανώς αλλάξει τα τελευταία χρόνια, έχουν επαναπροσδιοριστεί. Ποια είναι τα σημερινά αποδεκτά όρια και οι κανόνες; Το ότι η βία και ο σεξουαλικός εκβιασμός λόγω ισχύος, εξουσίας και ανώτερης εργασιακής θέσης δεν είναι αποδεκτά, είναι ολοφάνερο, γιατί αποτελούν σεξουαλική κακοποίηση. Σαφής είναι και ο κανόνας πως το όχι της γυναίκας είναι όχι. Ο βιασμός και η σεξουαλική κακοποίηση είναι ρητά καταδικαστέα. Τα όρια που δεν πρέπει να ξεπεραστούν στη χρήση των απτικών μέσων της σαγήνευσης και του φλερτ, δεν είναι αποσαφηνισμένα σε όλα τα μυαλά των νεότερων και των μεσηλίκων. Οι γυναίκες πλέον θέτουν όρια στην ασυδοσία και ενίοτε στην ελευθερία των κινήσεων των ανδρών. Οι γυναίκες εδώ και καιρό θέτουν επιτακτικά το ζήτημα της αυτοδιάθεσης του σώματός τους και της αναζήτησης και διασφάλισης της σεξουαλικής απόλαυσης, της ηδονής ως προγραμματικό στόχο του χειραφετημένου, σεξουαλικά φιλελεύθερου φεμινισμού, καθώς και του δικαιώματος στη μοιχεία, όπως ίσχυε μακροχρόνια για τους άντρες και γινόταν κοινωνικά αποδεκτό.

H Oμόνοια είναι υπέρ της σεξουαλικής ελευθερίας. Και ειδικά υπέρ της ερωτικής ελευθερίας των παντρεμένων γυναικών. Της αρέσει πολύ ένα ποίημα της αυστραλοαμερικανίδας Χολστ-Γουόρχαφτ, που περιγράφει πώς, σε μια ελληνική ταβέρνα, ένας γεροχίπι, για να κάνει κόρτε σε μια γυναίκα που επιθυμεί,  ρίχνει ένα κουτάλι κάτω, κοντά της, σκύβει κάτω απ’ το τραπέζι της και φιλά το γόνατό της. Η γυναίκα διεγείρεται, σηκώνεται και τον ακολουθεί. Η Ομόνοια αγαπά το ποίημα γιατί η γυναίκα τολμά, στη στιγμή, να ακολουθήσει την επιθυμία της, όπως παρατηρεί η σκηνοθέτις, κάτι που κάνει και η ίδια κατ’ επανάληψη, συστηματικά.

Ακούει μες στη νύχτα έναν μοναχικό σκύλο να ουρλιάζει μακριά απ’ το σπίτι της. Κάθεται σε μια βελούδινη, μπορντό πολυθρόνα στο καθιστικό. Συγκεντρώνεται και μετά γράφει στο λάπτοπ της το κείμενό της για τη σχέση θεάτρου και κινηματογράφου, που έχει αρχίσει εδώ και μια εβδομάδα, γράφοντας και σβήνοντας λίγο.

Σχετικά με τα ερωτικά θέματα και την εμβέλεια του ερωτικού συναισθήματος, η Ομόνοια είχε γίνει με τα χρόνια αρκετά σκεπτικίστρια. Έχοντας πια ζήσει πολλά και έχοντας μελετήσει πρακτικά το θέμα του έρωτα, κατέληξε κυνική και να μην τον πολυπιστεύει. Ο έρωτας διαρκεί λίγο, άντε 3-4 χρόνια μάξιμουμ. Η Ομόνοια πίστευε στην επικοινωνία, στο ηδονικό σεξ, στην εκτίμηση μεταξύ δύο ανθρώπων και στα κοινά ενδιαφέροντά τους· αποτελούν γι’ αυτή σταθερότερη βάση σχέσης, δεσμού, φιλίας και συμβίωσης, από ό,τι το ερωτικό συναίσθημα, το οποίο ειρωνευόταν διακριτικά. Πιστεύει στη φιλία και στο διάλογο, στηρίζονται στην καλή επικοινωνία και στην εκτίμηση. O έρωτας, όμως, εξακολουθεί να παραμένει για τους ανθρώπους το αλατοπίπερο της ζωής. Αν είναι αμοιβαίος, πραγματωμένος κι ολοκληρωμένος, ταυτίζεται με τη χαρά, την ευεξία, την απόλαυση, το κέφι και τη διάθεση για ζωή, την επίγεια, έστω μικρής διάρκειας ευτυχία.

Δεν πολυπιστεύω στον έρωτα και στη δραματικότητά του, μας έρχεται από τον ρομαντισμό, έλεγε, το ερωτικό συναίσθημα διαρκεί λίγο, δεν είναι αξιόπιστο, όπως και οι ίδιοι οι άνθρωποι βέβαια, γυναίκες και άντρες. Και συχνά ο έρωτας είναι αποτυχημένος και φαντασιωσικός, ανολοκλήρωτος ή ανενσάρκωτος κι ανέφικτος. Ο ανενσάρκωτος, μη αμοιβαίος έρωτας είναι ένα βασανιστήριο, μια οδυνηρή φενάκη. H μεγάλη αδικία της ζωής είναι να ερωτεύεσαι και να σκέφτεσαι συνεχώς κάποιον ή κάποια που σε έχει γραμμένο και δεν απασχολείς καθόλου τη σκέψη του, ενώ ζει χαρούμενα τη ζωή του εδώ κι εκεί, σαν ξαναμμένη πεταλουδίτσα, την ώρα που εσύ υποφέρεις ψυχικά. Τα ερωτικά συναισθήματα κι οι ερωτικές σχέσεις διαρκούν λίγο, μερικές φορές μένουν ατελείς κι ελλειμματικές, το ίδιο ισχύει στο γάμο. Σκέψου όλους αυτούς τους πανάκριβους γάμους με τις δεξιώσεις, τα τραπεζώματα και τους χορούς, που αποτελούν ολόκληρες φιέστες και ακολουθούνται σχετικά σύντομα από καταγέλαστα διαζύγια! Μάταιη, πολυδάπανη επίδειξη αμφισβητήσιμης ευτυχίας και ευμάρειας.

***

Ο Γιώργος εξομολογείται στο φίλο Κωνσταντίνο πως την πέφτει στη γυναίκα του και πως αυτή δεν θέλει πολύ για να υποκύψει. Ο Κωνσταντίνος το καλοδέχεται λέγοντάς του πως κάνει πολύ καλά γιατί η Ομόνοια έχει αυξημένες σεξουαλικές ανάγκες που πρέπει να ικανοποιούνται.

Ο Γιώργος πλησιάζει στην παραλία την Ομόνοια και της την πέφτει, της λέει ότι τη γουστάρει και θέλει να πηδηχτούνε και το πολυγαμικό, έγγαμο τσουλάκι του απαντάει: «Σιγά τον πολυέλαιο…» «Πάμε να πηδηχτούμε;» «Πάμε!».

                                                                                                                                           ***

Είμαι η Ομόνοια, σκηνοθέτις και καθηγήτρια σινεμά. Γνώρισα και συμπάθησα τον Μάρκο γιατί γράφει επαινετικά άρθρα για το έργο μου. Αλληλογραφούμε με μέιλ και στο μέσεντζερ και ανταλλάσσουμε εκδηλώσεις εκτίμησης του ενός για τον άλλο. Δεν προχωράμε περισσότερο γιατί ο Μάρκος μού μοιάζει παλαβός και παρεμβατικός, αδιάκριτος εισβολέας στη ζωή μου που τα βλέπει όλα δραματικά και σοβαρότατα, δεν κάνει άρα για εραστής, αλλά για προσκολλημένος σύζυγος, χα, χα... Πού να μπλέκω με έναν ρομαντικό που τα παίρνει όλα τραγικά, χωρίς παιγνίδι. Αφού με ερωτεύτηκε παθιασμένα, έχασε μάλιστα το πρωτότυπο, έξυπνο χιούμορ του...

***            

Η Ομόνοια είχε γυρίσει τρεις μεγάλου μήκους ταινίες και μία πετυχημένη, ατμοσφαιρική και ρεαλιστική αστυνομική σειρά με καλό, συγκροτημένο σενάριο. Σκηνοθέτησε ένα ψυχαναλυτικό και πολιτικό φιλμ και δύο καλλιτεχνικές, αισθαντικές ερωτολογικές ταινίες. Χώρια οι πολλές σκηνοθεσίες της στο θέατρο σε έργα νεοελληνικά ή ξένα κλασικά και σύγχρονα. Είχε επίσης γράψει ένα θεατρικό έργο πάνω στον φανταστικό διάλογο του Κοσμά Πολίτη με τον Ανδρέα Καραντώνη και τον Ηλία Βενέζη, πολλά αξιόλογα κείμενα και άρθρα για το σινεμά και το θέατρο, για φιλμ και παραστάσεις, σαν συνέχεια του διδακτικού έργου της, προεκτείνοντας τις καλά προετοιμασμένες παραδόσεις της στη σχολή και αποδίδοντάς τους άλλη, συγγραφική και δημοσιεύσιμη χρήση.

Η πρώτη μεγάλου μήκους της ήταν μια ρηξικέλευθη, τολμηρή ερωτολογική μυθοπλασία, ένα φιλμ που γυρίστηκε πριν καταξιωθεί στην ελληνική κινηματογραφική σκηνή το είδος του καλλιτεχνικού σινεμά του δημιουργού με ερωτισμό. Αναφερόταν στις ερωτικές ταυτότητες και στους ερωτικούς, σεξουαλικούς ρόλους που αναλαμβάνουν οι σύγχρονοι νέοι άνθρωποι, και πιο συγκεκριμένα στους ρόλους ενός άντρα και μιας γυναίκας που συνάπτουν ερωτική, σεξουαλική σχέση, σε κάποια κωμόπολη έξω απ’ την Αθήνα. Τότε δεν είχαν γίνει γνωστοί ακόμη στην Ελλάδα οι ευρωπαϊκοί προβληματισμοί γύρω από τις ταυτότητες των φύλων. Στην ταινία, οι έμφυλες ταυτότητες και οι ρόλοι των φύλων είναι ρευστοί, και σκιαγραφούνται οι σχέσεις –και, έμμεσα, οι συγκρούσεις– των φύλων, στο πλαίσιο μιας σχέσης. Το φιλμ ουσιαστικά ήταν μια ανάμειξη μυθοπλασίας και δοκιμίου, ή σωστότερα μια μινιμαλιστική ερωτική μυθοπλασία με δοκιμιακά, στοχαστικά, στοιχεία. Ήταν, λοιπόν, μια μινιμαλιστική φιξιόν με δύο ηθοποιούς, βασικά ένα ερωτικό ζευγάρι, βασισμένη στις εικόνες, στα σώματα των ηθοποιών και στο λόγο που προερχόταν κυρίως από ερωτολογικά δοκίμια, βιβλία.

Η δεύτερη ήταν μια ψυχολογική ταινία πολιτικής φαντασίας. Περιέγραφε μερικές μέρες από τη ζωή ενός μέλους μιας παράνομης, βίαιης ακροαριστερής οργάνωσης, στο οποίο ανακοινώνεται η διαγραφή του, για λόγους που δεν γνωρίζει. Ο ήρωας προσπαθεί να εξιχνιάσει τους άγνωστους αυτούς λόγους, διαμαρτυρόμενος, επιδιώκοντας να φτάσει ώς την ηγεσία της ένοπλης οργάνωσης, μα αντί να τα καταφέρει εμπλέκεται σε έναν καφκικό λαβύρινθο. Ο κεντρικός ήρωας έχει ορισμένα ψυχολογικά προβλήματα, κάτι σαν μανία καταδίωξης και εμμονή, και γι’ αυτό κάνει ψυχανάλυση. Σταδιακά βλέπει παντού ανθρώπους της οργάνωσης (ή της αστυνομίας) που τον παρακολουθούν και αγχώνεται ολοένα και περισσότερο, βυθιζόμενος σε ένα είδος αμφίσημης παράκρουσης. Ή μήπως οι φόβοι του είναι αληθινοί; Η υποδοχή του φιλμ ήταν αρνητική, γιατί τότε που φτιάχτηκε, η ελληνική, «προοδευτική» κοινή γνώμη, ιδιαίτερα των αριστερών, διάκειτο ευμενώς προς την ελληνική τρομοκρατία, ενώ η ταινία την παρουσίαζε με ένα έντονα κριτικό, αρνητικό, αν όχι ειρωνικό βλέμμα...

Η τρίτη ταινία ήταν μια ερωτική μυθοπλασία με κεντρικό ήρωα έναν άντρα γύρω στα τριάντα πέντε που παραδέρνει ανάμεσα σε δυο γυναίκες. Η μία, αισθησιακή, του προσφέρει έρωτα, σεξ και διάλογο (κυρίως περί έρωτος), ενώ η άλλη, απόμακρη, τον απορρίπτει μετ’ επιτάσεως και μάλλον τον υποβάλλει σε ορισμένες δοκιμασίες, εφόσον τον αποδιώχνει. Οι δύο σχέσεις του Ιάσωνα αντικατοπτρίζουν δύο διαφορετικές πλευρές του εαυτού του και του ψυχισμού του, μια ευδαιμονιστική, φιλήδονη, υπέρ της ευζωίας, της απόλαυσης και των ορμών της ζωής, και μια δεύτερη μαζοχιστική, ζοφερή και πεισιθάνατη. Το φιλμ έχει ένα ορισμένο ατμοσφαιρικό, ερωτικό στυλ, βασισμένο σε εικόνες, βλέμματα, σώματα, στάσεις τους και λεπτομέρειες και περιλαμβάνει διαλόγους περί έρωτος και ψυχανάλυσης και αρκετό, σκηνοθετημένο, πρωτότυπο, ενίοτε λοξό και σκαμπρόζικο ερωτισμό.

***

Ο Μάρκος διαβάζει τη νύχτα ένα σκωπτικό, τολμηρό ρεαλιστικό μυθιστόρημα του Φίλιπ Ροθ, στο ημίφως του λαμπατέρ που περιβάλλει και ζεσταίνει την πλατιά, βελούδινη πολυθρόνα του.

Σκεφτόταν την Ομόνοια, την έβρισκε φοβερά έξυπνη, ελκυστική, μορφωμένη, ερωτική, δημιουργική, δυναμική, γοητευτική και σέξι, πνευματικά συγκροτημένη, προικισμένη και ταλαντούχα καλλιτέχνιδα και πολύ καλή συγγραφέα, σωστά πολιτικοποιημένη, μέσα σε όλα! Την είχε ερωτευτεί για τα καλά.

Σκέφτηκε έναν φίλο του που πέθανε τις τελευταίες μέρες.

Ο φίλος μου που πέθανε προχθές ήταν σπουδαίος τύπος, φίνο παιδί, καθαρό κι έξυπνο μυαλό! Επικοινωνήσαμε πριν μερικές μέρες... Ας είναι ελαφρύ το χώμα που θα τον σκεπάζει. Δεν βρίσκω τις σωστές λέξεις για τον θάνατο ενός φίλου, ας πούμε απλά «να τον θυμόμαστε» ή «ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης...», είναι το συνετότερο... Δεν μου αρέσει να πηγαίνω σε κηδείες γιατί καταθλίβομαι, φιλοδοξώ να πάω με τα πόδια... μπροστά, να παραστώ μονάχα στην επερχόμενη δική μου... Για μένα τι θα ’θελα να πουν όταν έρθει εκείνη η μέρα; (Που δεν θα αργήσει και πολύ). Κάτι σαρκαστικό κι αναιδές σαν κι εμένα τον ίδιο: «άε στα διάλα, μας έπρηξε όσο ζούσε ο πιο περίεργος ανακατωσούρας!», ή «ουφ αυτός ο αδιάκριτος φασαριόζος, μα ήταν γλυκός μόρτης», ή «μας τα είχε ζαλίσει ο ασεβής  παπάρας! Μα ήταν ψυχούλα»… Ή για να πω την αλήθεια δεν δίνω δεκάρα τσακιστή για το τι θα πουν αφού τα έχω τινάξει, όποια ή όποιος έχει να πει μια καλή κουβέντα για μένα ας την πει τώρα που είμαι ακόμη ζωντανός, γιατί μετά δεν θα καταλαβαίνω Χριστό, γρυ! Όλοι εκεί θα πάμε, ματαιότης ματαιοτήτων... Δεν πιστεύω καν στην αξιοπρεπή, χαμένη μάχη με το θάνατο και την τελική αρρώστια, νομίζω πως εγώ θα σκυλόβριζα την ανθρώπινη μοίρα λυσσαλέα, αν και το ιδανικό μου κι ο στόχος μου είναι αυτό που μας δίδαξε ο γκουρού μας, να είμαι υγιής κι ακμαίος μέχρι να πεθάνω, ακούγεται οξύμωρο μα ίσως είναι εφαρμόσιμο, ελπίζω. Τι απομένει; Το άδραξε τη μέρα, να είμαστε ευχαριστημένοι ο καθένας στο πεδίο του, στα χωράφια του, δημιουργία, φιλία, τέχνες, διαβάσματα, εργασία, ταξίδια, αγάπη και παιδιά, φύση, έκαστος εφ’ ω ετάχθη.

***

Για τον γάμο και τις σχέσεις, η Ομόνοια θεωρούσε πως στην πραγματικότητα βασίζονται σε μια συμφωνία, ένα υπολανθάνον συμβόλαιο, όχι κατ' ανάγκην ρητά συμφωνημένο, έναν συνειδητό συμβιβασμό που υποδηλώνει συγκεκριμένους όρους που πρέπει να τηρούνται στον συγκεκριμένο γάμο ή στη σχέση συμβίωσης, συγκατοίκησης. Αυτοί οι εμμέσως συμφωνημένοι όροι, κυρίως μέσω της καθημερινής πράξης, αφορούν στα οικονομικά, στη σεξουαλική δέσμευση ή τη σχετική ερωτική ελευθερία του ζεύγους και στην ανατροφή των παιδιών

***

Ο σύζυγος Κωνσταντίνος και ο συνάδελφός του Αλέξανδρος κάθονται και μπεκρουλιάζουν, πίνουν μαζί ρακές ενώ μάλιστα ο Κωνσταντίνος γνωρίζει πως ο Αλέξανδρος πηδάει τη γυναίκα του.

Μετά από κάποιον καιρό, ο Κωνσταντίνος με την πεταχτούλα, χυμώδη, όμορφη γυναίκα του φιλοξενούν τον Βαγγέλη. Τρώνε μαζί στο σαλόνι. Όταν τελειώνουν το φαγητό, κουβεντιάζουν. Ο Βαγγέλης είναι ανδροπρεπής, παχύς και επιβλητικός. Ο Κωνσταντίνος υπερβολικά ήπιος, καλόβολος και παθητικός. Η Ομόνοια και ο Βαγγέλης κοιτάζονται έντονα. Κάποια στιγμή η Ομόνοια αποχωρεί για να πάει να κοιμηθεί στο κοινό υπνοδωμάτιο.

Αργότερα ο Κωνσταντίνος σηκώνεται για να την ακολουθήσει στην κρεβατοκάμαρα. Μα ο Βαγγέλης τον σταματάει με το χέρι του επιτακτικά και του λέει: «Άσε, θα πάω εγώ.» Σηκώνεται και μπαίνει στο υπνοδωμάτιο. Σιωπή. Ο Κωνσταντίνος παραμένει ακίνητος στον καναπέ. Σε ένα τέταρτο αρχίζουν να ακούγονται κλιμακούμενα τα προοργασμικά βογγητά της Ομόνοιας, κλιμακούμενα…

***

Ο Ησαίας θέλει να εκφράσει κι αυτός τη γνώμη του. Παρά το ότι λένε πως στον έρωτα όλα επιτρέπονται, πιστεύει πως οι πράξεις των ανθρώπων που ερωτοτροπούν δεν είναι υπεράνω του καλού και του κακού. Υπάρχουν όρια στην ελευθερία, δεν μπορεί να συντρίβει τον άλλον ή να μετατρέπεται σε επικίνδυνη ή επώδυνη σεξουαλική ασυδοσία. Η ερωτική αγάπη δεν είναι για να στραπατσάρονται, να καταργούνται και να παραβιάζονται τα όρια της ανθρώπινης τρυφερότητας και φροντίδας, του σεβασμού του άλλου και του εαυτού μας. Η αγάπη, η καλοσύνη και η ηθική μέριμνα για τον άλλον ή την άλλη αποτελούν αρετές σχετικές με τον έρωτα. Η αγάπη και το ερωτικό συναίσθημα είναι αξίες που μας ημερεύουν, μας κάνουν γλυκύτερους, πιο ευαίσθητους, συναισθηματικότερους κι αγαπησιάρηδες. Ένας μεγάλος συγγραφέας, πολυγαμικός ερωτύλος, έγραψε πως η πεμπτουσία της συγκίνησης του γάμου είναι η πίστη, εάν αυτή δεν σε συγκινεί, καλύτερα να μην παντρεύεσαι, ακούστε το!

Η Ομόνοια αγαπούσε σε βάθος τον σύζυγό της για τις αρετές του, τη μετριοπάθεια, την ανεκτικότητα, την κατανόηση, την αποδοχή της και την αγάπη που της έτρεφε, για τη μεγαλοψυχία και τη δοτικότητά του. Σκέφτεται την περίπτωση του Μάρκου, είναι καλλιεργημένος, νοστιμούλης κι ενθουσιώδης. Ένας προικισμένος γλύπτης. Αλληλογραφούν ηλεκτρονικά και ανταλλάσσουν κομπλιμέντα και εκδηλώσεις εκτίμησης του ενός για τον άλλο. Είναι υπερβολικά ερωτευμένος μαζί της, αν και παντρεμένος, παθιασμένος μέχρι τρέλας με την Ομόνοια. Ευαίσθητος και πνευματώδης, μα χωρίς ισορροπία και αβέβαιος. Μορφωμένος αλλά προβληματικός. Η Ομόνοια του γράφει στο inbox του facebook. «Είσαι ένα τέρας μα σε συμπαθώ! Αλλά δεν σε αγαπώ». Έτσι αισθανόταν. Είχε απέναντί της έναν καταρτισμένο, προικισμένο, γοητευτικό και ενδιαφέροντα άνθρωπο, όχι πολύ αρρενωπό κι ερωτικά επιθετικό, που τη φλέρταρε, τη θαύμαζε και την αγαπούσε, μα δυστυχώς ήταν σχεδόν τρελός.

Επί ενάμιση χρόνο η Ομόνοια του προσέφερε ό,τι μπορούσε, δεδομένου πως δεν ήθελε να κάνει σεξ μαζί του, ό,τι είχε, σύμφωνα με τους ψυχικούς προγραμματισμούς και τις προδιαθέσεις της, ό,τι το διανοητικό και συναισθηματικό, όχι σαρκικό, διέθετε. Αυτός εισέπραξε τα δώρα της κι ήταν ευτυχισμένος ενάμιση χρόνο. Σταδιακά ο Μάρκος προσκολλήθηκε επάνω της, ζητά απ’ αυτή έρωτα, σεξ, αγάπη, φιλία και λογιών λογιών συνεργασίες. Έπαθε μαζί της έντονη εμμονή.

Πίστευε για μερικούς μήνες πως θα μπορούσε να αρκεστεί σε φιλία κι αλληλεγγύη και να παραμερίσει, να θάψει τον ερωτικό πόθο του, μα του κάκου. Ματαιοπονούσε, λόγω του αδύναμου έναντι των πόθων του, χαρακτήρα του. Μετά όμως επιζητούσε σωματοποιημένο έρωτα, ήθελε σεξ και επειδή δεν του το έδινε προσπάθησε να το πάρει με πλάγιο τρόπο, να το κλέψει, επιβάλλοντάς της πλάγιους, στρεβλούς και στρεψόδικους τρόπους, διεστραμμένους τρόπους για να εισπράξει τη λίγη ηδονή που θεωρούσε, κακώς, πως του χρωστούσε αφού την είχε προσφέρει απλόχερα, εκτενέστατα, σε πολλούς άλλους που δεν την αγαπούσαν, δεν την εκτιμούσαν και δεν την λάτρευαν όσο αυτός.

Έτσι που κάνει, η Ομόνοια δυσκολεύεται να τον δει όχι μόνο σαν (τρελό) εραστή, μα και σαν φίλο και φιλότεχνο συνεργάτη. Της έχει γίνει τσιμπούρι. Δεν την αφήνει να πάρει ανάσα, τη βομβαρδίζει καθημερινά με μηνύματα, στο κινητό, στο μέιλ της και στο facebook! Του το είπε καθαρά, την πλαγιοκοπεί αδιάκοπα με φορτισμένα συναισθηματικά και μερικές φορές ερωτικά sms μηνύματα στο messenger. Eίναι φανερό πως τα έχει παίξει, έχει μουρλαθεί. Επιθυμεί να κάνουν σχέση, σοβαρή. Αδιαφορεί για την οικογένειά του και για τη γνώμη των άλλων, πλην της δικής της. Η Ομόνοια πάντα κρατούσε κάποια προσχήματα, ενημέρωνε το σύζυγό της και μια στενή φίλη της για τα πηδήματά της, μα οι υπόλοιποι, ιδίως οι συνάδελφοί της δεν το ήξεραν. Εκτός αν έκανε σεξ με κάποιον από αυτούς.

Πού να μπλέκει με τον τρελοΜάρκο; Ήταν πιεστικός, ρομαντικός, παλαβός, έπαιρνε τα πάντα στα σοβαρά, δεν κατανοούσε το παιχνίδι του έρωτα και των πηδημάτων. Κατέφευγε σε υπεκφυγές, σε πονηρούς ελιγμούς,  σε ένα επίμονο κόρτε, καμουφλαρισμένο όμως παράξενα, χωρίς σεξουαλική αποφασιστικότητα στην πράξη, όλο φλόγα, διεστραμμένο πόθο, που γίνεται αδύνατο να βρει το στόχο του, αυτή, και γι’ αυτό η διαδρομή του διαστρέφεται. Ένα ερωτικό πάθος που δεν ικανοποιείται, που δεν συναντά τον σκοπό του, το σμίξιμο μαζί της, χωρίς ανταπόκριση διαστρέφεται και λοξοδρομεί σε οδό ανώμαλη και πεισιθάνατη.

Η Ομόνοια πίστευε ότι στην ουσία ο Μάρκος απειλούσε την ισορροπία και τη συναισθηματική κι οικογενειακή τάξη της ζωής της και του γάμου της και δεν το ήθελε. Παρ’ όλη την αγάπη του είχε γίνει πολύ αδιάκριτος και ανάγωγος, της έκανε μπόλικες, συνεχόμενες ερωτήσεις για την ερωτική της ζωή. Ήθελε να μπει με το ζόρι στη σεξουαλική ζωή της και επειδή δεν τον άφηνε γιατί την τρόμαζε με τη λόξα του, προσπαθούσε να υποκαταστήσει τον ανικανοποίητο, ανεκπλήρωτο έρωτά του με υποκατάστατα τις υπαινικτικές, πονηρές κουβέντες, τις αδιακρισίες του, σχεδόν ηδονοβλεπτικές, τη θέαση των φωτογραφιών της με μικρά μπικίνι στο facebook, ακόμη και με βρωμόλογα. Μίλα μου βρώμικα αφού δεν μπορώ να ικανοποιηθώ άμεσα... Επειδή δεν του προσέφερε σεξ, ο Μάρκος προσπαθούσε να το υποκαταστήσει με υπαινικτικές ερωτικές αναφορές, ρήσεις ή περιγραφές, με σπόντες και υπονοούμενα σχετικά με το τί έκανε με άλλους. Όλα αυτά την ενοχλούσαν πολύ.

Μου κάνει παράταιρες, πολύ λάγνες, νοσηρές και κρυπτοδιαστροφικές, αδιάντροπες ερωτικές προτάσεις και ερωτήσεις με πλάγιο τρόπο, που υπερβαίνουν τα εσκαμμένα.

Σιγά σιγά της έγινε ανυπόφορος, έψαχνε να βρει τρόπο να τον απομακρύνει και να τον ξεφορτωθεί παρ’ όλο που τον εκτιμούσε, ακόμη και τον θαύμαζε για τη δουλειά του και τα χαρίσματά του, γιατί είχε και τέτοια.

Ο ίδιος υπέφερε ολοένα και περισσότερο, οδυνηρά και άμετρα. Είχε χάσει πλήρως την όποια ισορροπία του και άρχισε να βουλιάζει στην κατάθλιψη, με πολύ στρες για το τι τον περιμένει, αν θα καταφέρει κάτι, κάτι τρυφερό, θετικό και γλυκό με την αγαπημένη του, ή όχι... Έτσι η ψυχολογική του κατάσταση χειροτέρευε μέρα με τη μέρα.

Το πρόσωπό του είχε πια αλλοιωθεί, είχε χλωμύνει, ισχνάνει και ζαρώσει κάπως. Ένιωθε το έδαφος να γλιστρά κάτω απ’ τα πόδια του, είχε μια περίεργη αστάθεια από στρες και θλίψη.

Σιγά σιγά της έγινε ανυπόφορος, έψαχνε να βρει τρόπο να τον απομακρύνει και να τον ξεφορτωθεί.

***

Μάρκος: Ο μακαρίτης φίλος, μηχανικός, Μ.Χ., ο  επιβήτορας του Ρήγα Φεραίου Ιταλίας, στον οποίο ανήκαμε τότε, παλιά, όλοι μας, μου αφηγήθηκε ένα περασμένο σεξουαλικό περιστατικό με μια φεμινίστρια φοιτήτρια, νυν καθηγήτρια του ΑΠΘ, την Α.Α., φίλη και συνάδελφο στο ΑΠΘ, της Ομόνοιας και στενής φίλης της Γκ.Ψ., άλλης μιας μορφωμένης, καλλιεργημένης και δυναμικής φεμινίστριας που με απέρριψε κι αυτή ερωτικά, παλιά στην Ιταλία όπου σπουδάζαμε. Το περιστατικό είχε ως εξής. Οι δύο αυτές δυναμικές κοπέλες, μορφωμένες φοιτήτριες και ισχυρές προσωπικότητες, η Γκ.Ψ. και η Α.Α., στη Ρώμη, σνόμπαραν και ψιλοδούλευαν εμένα και τον στενό φίλο μου, κοινωνιολόγο Μελέτη, γιατί ήμασταν πολύ συγκρατημένοι έως δειλοί με τις γυναίκες. Ήταν φεμινίστριες που τοποθετούνταν εναντίον του φαλλοκρατισμού και του ανδροκρατισμού κι εναντίον της σεξιστικής άσκησης μεγάλης πίεσης των ανδρών όταν ήθελαν να πηδήξουν μια γυναίκα. Εμάς τους συνεσταλμένους ταλαίπωρους μας είχαν της καρπαζιάς. Ο Μ.Χ. μου εξομολογήθηκε πως η αρχιφεμινίστρια Α.Α., αφού φλέρταραν και ενέδωσε, όταν την πηδούσε του φώναζε επαναλαμβανόμενα «ξέσκισέ με, τίγρη μου!». Είχε τότε βάλει τον φεμινισμό της στο ψυγείο και τον θυμόταν απέναντι σε κάτι ανθρωπάκια, «λειψανδράκια» (που λέει ο Καζαντζάκης) σαν κι εμάς τους δυο φίλους.... Ανέφερα στην Ομόνοια το περιστατικό με την φίλη της και συνάδελφο καθηγήτρια στο ΑΠΘ, και θύμωσε πολύ που την κουτσομπόλεψα, με επέπληξε και με τιμώρησε (ξέχασε κι αυτή προσωρινά τον φεμινισμό της και υποστήριξε την «υποταγή» της φίλης της στον γαμιά στο κρεβάτι, γιατί προφανώς έκανε κι αυτή τα ίδια με τους επιβήτορες). Αυτές είναι οι δυναμικές, χειραφετημένες, ελευθεριάζουσες διανοούμενες που δεν παύω να θαυμάζω ο κακομοίρης...

***

Το ζευγάρι Κωνσταντίνου και Ομόνοιας, μαζί με τον φιλοξενούμενό τους τρώνε μοσχομαγειρευτό φαγητό στο σαλόνι, το οποίο έφτιαξε ο Κωνσταντίνος, γιατί η Ομόνοια δεν ήξερε να μαγειρεύει σωστά. Μαζί τους τρώει ο καρδαμωμένος, εύσαρκος και μεγαλόσωμος Αλέκος. Η Ομόνοια μετά το τέλος του δείπνου φεύγει για την κρεβατοκάμαρα. Ο Κωνσταντίνος μετά από λίγο σηκώνεται να πάει κι αυτός μα ο Αλέκος του κόβει τον δρόμο, τον αρπάζει με τις χερούκλες του και απαιτεί, του ζητάει να τους φέρει πρωινό στο κρεβάτι το επόμενο πρωινό… Ο Κωνσταντίνος, φοβισμένος, νεύει παθητικά πως θα το κάνει. Ο Αλέκος κατευθύνεται προς την κρεβατοκάμαρα.

Το πρωί βλέπουμε τον Κωνσταντίνο που κρατάει ένα δίσκο στο χέρι με μπρέκφαστ για δύο άτομα, να πλησιάζει την πόρτα του υπνοδωματίου και να χτυπά σιγά και διακριτικά την πόρτα…

***

Κάποια φορά, αφού ο Μάρκος της έγραψε στο μέιλ διάφορες σεξουαλικές τολμηρότητες έως ωμότητες, που τολμάει να τις πει κανείς μόνο στην ερωμένη του, η Ομόνοια αποφάσισε πως δεν πήγαινε άλλο, την πίεζε πολύ, αφόρητα, την έφερνε σε δύσκολη θέση, ακόμη και μπροστά στους φίλους της. Έτσι του έδωσε πόδι... Τελικά βρήκε μια αφορμή και τον απέδιωξε και τον απέκλεισε από όλες τις συναναστροφές της και από κάθε επικοινωνία, ιντερνετική ή μη. Αυτός σοκαρίστηκε πολύ και πόνεσε πολύ άσχημα, επώδυνα, απροσμέτρητα. Την έχασε μέσα από τα χέρια του ενώ είχαν προηγουμένως έρθει πολύ κοντά, σαν γλυκείς φίλοι και συνεργάτες, σαν χαριτωμένο φλερτ.

Ξέχασα και απώθησα εντελώς πως για ενάμιση έτος μου έδινε grosso modo αυτά που της ζητούσα και άρα θα έπρεπε να ήμουν ευγνώμων κι ευχαριστημένος για το δώρο τού ενάμιση χρόνου, που το απώθησα και το ξέχασα λόγω της μεγάλης δυστυχίας, πίκρας και πονεμένης ερωτικής απογοήτευσής μου που ακολούθησαν, για δυο τρία χρόνια. Έπρεπε, αφού είδα πως δεν ενδιαφέρεται για έρωτες και σεξ από εμένα, να μην την προκαλέσω καθόλου, να μην της ξανακολλήσω και να μην της αναφέρω ή να μην της προτείνω διαστροφικά ή λεκτικά, πρόστυχα υποκατάστατα του σεξ, αλλά να συνεχίσω τη φιλική επικοινωνία, το διάλογο και τις συνεργασίες, να αρκεστώ σε αυτά που είχα. Ήμουν δυστυχώς εγώ που κατέστρεψα, λόγω του πανικού μου, και όχι η ίδια, την τρυφερή φιλική σχέση συνεργασίας μας· μετά τη δήλωσή της πως δεν είναι ερωτευμένη, θα μπορούσε η σχέση μας να συνεχιστεί ως θερμή φιλική σχέση συνεργασίας αν δεν την προβόκαρα προκλητικά και διαστροφικά… Επιδίωξα να αντικαταστήσω το κανονικό σεξ, το οποίο δεν μου έδινε, με τις λεκτικές διαστροφές ως υποκατάστατό του και αυτό να γίνει αποδεκτό από την Ομόνοια, μα σε τέσσερις μήνες είχε κυριολεκτικά απαυδήσει από τη στάση μου. Σκέφτομαι εδώ και πέντε μήνες την αυτοκτονία.

Ο Μάρκος προσπάθησε να θυμηθεί όσα ενδιαφέροντα πράγματα είχε διαβάσει για τον θάνατο. Ο Σοπενάουερ είχε πει πως φιλοσοφώ σημαίνει εξοικειώνομαι με τον θάνατο. Ο Κικέρων ανέφερε ότι η ζωή των φιλοσόφων είναι η εξονυχιστική μελέτη του θανάτου και ότι ο άνθρωπος σε όλη του τη ζωή μαθαίνει πώς να πεθάνει. Ο Μονταίνιος υποστήριξε ότι φιλοσοφώ σημαίνει συμφιλιώνομαι με το θάνατο. Και ο Σεφέρης είπε πως φιλοσοφώ ίσον μαθαίνω να πεθαίνω.

Ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται από το ότι ζει πάντα με την προοπτική του θανάτου, συνιστά ένα ον, ένα «είναι» προς και για το θάνατο, πίστευε ο Χάιντεγκερ. Ο θάνατος δεν είναι απλώς κάτι που θα συμβεί στο τέλος της ζωής μας, αλλά μια δυνατότητα που συνοδεύει συνεχώς την ύπαρξή μας. Η συνείδηση ότι θα πεθάνουμε διαμορφώνει το πώς ζούμε. Ο θάνατος είναι η πιο προσωπική, μα και νομοτελειακή δυνατότητα του ατόμου. Η συνείδηση του θανάτου σπάει τις ψευδαισθήσεις της καθημερινότητας, μας κάνει να δούμε ότι η ζωή είναι περιορισμένη και μας ωθεί να ζήσουμε πιο αυθεντικά. Για τον Χάιντεγκερ, ο θάνατος δίνει νόημα στη ζωή, επειδή μας αναγκάζει να αντιμετωπίσουμε τη μοναδικότητα και την ευθύνη της ύπαρξής μας και έτσι αποκαλύπτει την ελευθερία μας. Ο θάνατος δίνει αυθεντικότητα και βάθος στη ζωή, δεν αφαιρεί νόημα από τη ζωή, όπως νόμιζε ο Σαρτρ, αλλά την κάνει πιο ουσιαστική, έχει σημασία επειδή δομεί τον τρόπο που υπάρχουμε. Η αυθεντικότητα σχετίζεται με την αποδοχή της περατότητας και με την απομάκρυνση από την απρόσωπη καθημερινότητα και τις κοινωνικές συμβάσεις. Σε αυτή την παθητική κατάσταση των ψευδαισθήσεων της καθημερινότητας αποφεύγουμε να σκεφτόμαστε το θάνατο και τον αντιμετωπίζουμε σαν κάτι που συμβαίνει μόνο στους άλλους. Η αυθεντική ύπαρξη αρχίζει όταν ο άνθρωπος αποδεχτεί προσωπικά το θάνατό του και καταλάβει ότι ο χρόνος του είναι πεπερασμένος κι η ζωή του περιορισμένη. Το άγχος είναι μια θεμελιώδης υπαρξιακή διάθεση που λειτουργεί ως ο καταλύτης για την αποκάλυψη της αλήθειας της ύπαρξης. Στην καθημερινή, αναυθεντική ζωή, ο άνθρωπος χάνεται μέσα στις μάζες, ακολουθώντας τυφλά τις κοινωνικές νόρμες. Το άγχος διαρρηγνύει αυτή την οικειότητα, κάνοντας τον κόσμο να φαίνεται ξένος ή ανοίκειος και έτσι το άτομο σταματά να ταυτίζεται με τους άλλους και έρχεται αντιμέτωπο με τη δική του, μοναδική ύπαρξη. Μέσα στο άγχος, τα πράγματα χάνουν το νόημά τους και ο κόσμος βυθίζεται στην ασημαντότητα. Αυτό αποκαλύπτει τη μηδενικότητα της ύπαρξης, το γεγονός ότι δεν υπάρχει προκαθορισμένο νόημα και ότι ο άνθρωπος είναι ελεύθερος να επιλέξει τον εαυτό του. Το άγχος, όχι ο φόβος, φέρνει το ανθρώπινο ον ενώπιον της απόλυτης κι αναπόδραστης δυνατότητάς του, του θανάτου. Συνειδητοποιώντας την περατότητά του, ο άνθρωπος καλείται να αναλάβει την ευθύνη της ζωής του και να ζήσει αυθεντικά, κάνοντας επιλογές που ανήκουν στον ίδιο και όχι στις επιταγές της κοινωνίας. Το άγχος είναι μια θεμελιώδης υπαρξιακή διάθεση που αποκαλύπτει την αλήθεια της ανθρώπινης ύπαρξης, είναι η εμπειρία που μας δείχνει ότι είμαστε όντα που κατευθύνονται προς τον θάνατο. Η κατάσταση αυτή οδηγεί στη συνειδητοποίηση της περατότητας, η οποία συνδέεται με τον θάνατο ως ορίζοντα της ύπαρξης. Σχετικά με το άγχος του θανάτου μπορούμε να πούμε, σκέφτηκε ο Μάρκος, πως στο ασυνείδητο του ανθρώπου δεν υπάρχει η αναπαράσταση του θανάτου του, στον ψυχισμό μας υπάρχει μόνο η αναπαράσταση του θανάτου του άλλου. Ξέρουμε πως ο θάνατος είναι αναπότρεπτα η κατάληξη της ζωής κι αυτό είναι μια σκληρή και δυσκολοχώνευτη αλήθεια για όλους, ακόμη και για τους θρησκευόμενους και πιστούς.

Γιατί βρισκόμαστε πάνω στη Γη, αναρωτήθηκε ο χαμένος κι αποπροσανατολισμένος Μάρκος. Στη Γη βρισκόμαστε σαν άτομα κατά λάθος, επειδή το σπερματοζωάριο ενός άντρα, του πατέρα μας, αγκαλιάστηκε με ένα ωάριο, της αυριανής μητέρας μας. Επειδή όπως ήρθαμε, απρόσμενα, θα φύγουμε με τον ίδιο τρόπο, πεθαίνοντας, όλη αυτή η σχετικά σύντομη διαδρομή φαντάζει παράλογη, χωρίς σκοπό. Παράλογη γιατί ακυρώνεται από έναν αναπόφευκτο, αναπόδραστο θάνατο, που τα ακυρώνει σχεδόν όλα. Ποιο είναι λοιπόν το νόημα και ο σκοπός  μας σ’ αυτή τη σύντομη ζωή, στον ερχομό μας εδώ; Δεν υπάρχει σκοπός, το νόημα και το σκοπό τον αποδίδει η κοινωνία, η κοινωνική συλλογικότητα. Η ζωή των ανθρώπων καθορίζεται από την κατάσταση και την πορεία της κοινωνίας, ο στόχος, το νόημα, η ιδεολογία και η ηθική τους, τα καθήκοντα και τα πρέπει τους ορίζονται από την κοινωνία ως συλλογικότητα, ως σύνολο ορισμένων κοινωνικών ομάδων, είναι αυτές που τα καθιστούν αποδεκτά, φερέγγυα και προς εφαρμογή. Και τι ισχύει για όσους αμφισβητούν τα κοινωνικά κελεύσματα, τους κοινωνικούς κώδικες; Στην πραγματικότητα, συμπερασματικά, και αυτοί από την κοινωνία προσδιορίζονται, έστω σε αντίθεση με τις κυρίαρχες αντιλήψεις της. Μα τι λοιπόν ισχύει για το άτομο ως ον, για τον άνθρωπο ως άτομο και ατομική προσωπικότητα και διαδρομή στη ζωή; Το εν-τω-κόσμω-είναι, το συνειδητό ανθρώπινο ον, ένα ον-προς-θάνατο, οφείλει να ψάξει να βρει το δρόμο του, τον δικό του αυθεντικό, προσωπικό δρόμο, να γίνει αυτό που επιλέγει. Χωρίς να διαχέεται και να διαλύεται  μέσα στη μαζική κοινωνία και τις συμβατικές συνήθειες. Είναι η ύπαρξη που νοιάζεται για την ύπαρξή της, κατανοώντας τον εαυτό της από τις δυνατότητές της και από τη σχέση της με τον κόσμο.

Μα εκτός των άλλων, ο θάνατος έχει υπόγεια, δυνατή σχέση με τον ερωτισμό, ο οποίος είναι ένας από τους βασικούς κόμβους της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο ερωτισμός δεν είναι απλώς σεξουαλικότητα, αλλά στον δεσμό ορμών της ζωής και του θανάτου, μια μέχρι θανάτου επιδοκιμασία της ζωής. Όπως ο θάνατος καταστρέφει το άτομο, έτσι και ο ερωτισμός καταστρέφει την ατομικότητα του εαυτού μέσω της υπέρβασης των ορίων. Η  έλξη προς τον έρωτα και η έλξη προς το θάνατο συμπίπτουν στην επιθυμία για καταστροφή της ατομικής υπόστασης, με τις «ορμές του θανάτου». Ο ερωτισμός είναι η γέφυρα ανάμεσα στη ζωή και το θάνατο, όπου η αγωνία της θνητότητας μεταμορφώνεται σε ακραία ηδονή. Ο αληθινός ερωτισμός είναι μια υπέρβαση, μια παραβίαση των απαγορεύσεων και των ορίων, ενώ οι απαγορεύσεις διατηρούνται ενεργές, άρα εξακολουθούμε να έχουμε συνείδηση της παραβίασης των ηθικών, κοινωνικών και οργανικών ορίων.

Όταν πέθανε ο Φίλιπ Ροθ στα ογδόντα τέσσερά του, ο Μάρκος που τον θαύμαζε και τον λάτρευε υπέρμετρα δυσκολευόταν να το πιστέψει. Είναι δυνατόν να πέθανε ο θεός των συγγραφέων; Πεθαίνει ακόμη κι ο θεός τους; Άρα ο θάνατος είναι πραγματικά ανίκητος... Απροσπέλαστος. Ο Μάρκος θυμήθηκε και τα λεγόμενα, γύρω στα 1998, του Ροθ για τη ζωή, τα γηρατειά και το θάνατο. Έγραψε λοιπόν σε ένα μυθιστόρημα, για έναν θετικό, αξιαγάπητο ήρωά του πως η πλήρης προσπαθειών, απερχόμενη ζωή του ήταν μια μακροχρόνια μάχη για να φθάσει στην κατάσταση όπου εξέλιπε κάθε ζέση, στην αταραξία. Το να φθάνεις στα γηρατειά δεν ήταν γι’ αυτόν ανυπόφορο γιατί, αφού παρήλθαν όλα, απέμεινε η πειθαρχημένη θλίψη της στωικότητας. Ο ήρωάς του είχε ζήσει τόσο ώστε ψυχολογικά ξεπέρασε το «ανικανοποίητο». Πέρασε σε κάτι που έμοιαζε με πνευματική κατάσταση νιρβάνας. Πρόκειται για την εκπληκτική, ευγενή τέχνη να αναμετριέσαι και να διαχειρίζεσαι τα γηρατειά.

Παρ’ όλα αυτά, η κατάθλιψή του Μάρκου γιγαντώθηκε. Περιφερόταν δεξιά κι αριστερά σαν νεκροζώντανος. Αυτοκτονικές σκέψεις, σαν μαύρα, πένθιμα πουλιά, περνούσαν από το μυαλό του. Σερνόταν στα πατώματα, στους δρόμους, στις κλειστές αίθουσες, ακόμη και στο διαμέρισμά του. Για πάρα πολύ καιρό. Με μια μόνο σκέψη, έμμονη ιδέα στο μυαλό του, την απόρριψη και τον ταπεινωτικό εξοστρακισμό του από τη φίλη του Ομόνοια. Μετά έπαθε κόβιντ, μα, αποθαρρυμένος, δεν πήρε κανένα μέτρο ώστε να τον πάρει ελαφριά και μετεξελίχτηκε σε ανεξέλεγκτη ενδοκαρδίτιδα που κυριολεκτικά τον τσάκισε, τον έφερε στο χείλος του τάφου του.

***

Η Ομόνοια είχε κρυμμένη μια πλευρά τελετουργική στις σεξουαλικές πράξεις, μια ιερατική διάσταση στις ερωτικές δραστηριότητές της και στις καταστάσεις που ζούσε με τους άντρες. Δεν ήταν τυχαίο πως αγαπούσε το σχεδόν μυστικιστικό και συμβολικό, υπό μία έννοια, ερωτικό μυθιστόρημα Λεμονοδάσος, για τη διάσταση της σχέσης του ζευγαριού που αφηγείτο. Επιθυμούσε να κάνει το μυθιστόρημα ερωτική ταινία εποχής.

Είχε εμμονή με τον φιλοσοφικό και ηθικό συμβολισμό του προπατορικού αμαρτήματος, σαν να είχε αμαρτήσει η ίδια παλιά, επιθυμώντας τον απομακρυνόμενο πατέρα. Έστηνε ιεροτελεστικές καταστάσεις στο πλησίασμα, στο φλερτ και στο σμίξιμο με τον ερωτικό παρτενέρ που επέλεγε. Η συγκαλυμμένη, διφορούμενη ιερότητα υπολάνθανε στο πώς έβλεπε το σεξ σαν βαθιά, ιεροτελεστική συνεύρεση. Ο ερωτισμός και το σεξ ήταν για την Ομόνοια υπέρβαση, παραβίαση των κανόνων, των απαγορεύσεων και των ορίων, του γάμου, της μονογαμικότητας, της μοναδικότητας του συντρόφου και της σεμνής ηθικής, παραβιάσεις που γίνονταν γνωρίζοντας αυτούς τους κανόνες και υπερβαίνοντάς τους συνειδητά, κατόπιν επιλογής. Αυτές οι ηθικές παραβιάσεις ενώ γνώριζε καλά τις απαγορεύσεις, συνιστούσαν τη μεγάλη, ιερή και πνευματική ερωτική φόρτιση των σεξουλικών πράξεων, επιλογών κι ενεργειών της. 

***

Η τελική, ώριμη άποψη της Ομόνοιας για τον έρωτα, το γάμο, την απιστία και το ερωτικό συναίσθημα είναι πως είναι υπερτιμημένα. Τείνει προς τη γνώμη πως οι εξωσυζυγικές συνευρέσεις κι ο έρωτας είναι μια ιδέα υπερτιμημένα, πως το ερωτικό συναίσθημα και ο σεξουαλικός πόθος φθίνουν σταδιακά και διαρκούν λίγο. Ο έρωτας είναι κάτι σαν την αναζήτηση του αντικατοπτρισμού του εαυτού σου στον άλλον, μια ιδεατή προβολή των δικών σου χαρακτηριστικών στον άλλον άνθρωπο. Σήμερα, έλεγε, ο έρωτας στον καιρό της ειρωνείας μπορεί να εμπεριέχει μια πιο ψύχραιμη και νηφάλια αποστασιοποίηση ως προς τα συναισθήματα, η οποία αντιμετωπίζει τα προβλήματα όχι ρομαντικά, νοσηρά και θανατερά, μα με διαύγεια, αντικειμενικό βλέμμα, κριτική απόσταση, χιούμορ και απόλαυση. Οι δυνατές στα μυαλά, στη θέληση και στο σεξ, γυναίκες, έτσι κάνουν. Υπάρχουν κι άλλα πράγματα στη ζωή που μπορούν να έχουν βαρύτητα και αξία, όπως η δημιουργία σε όλους τους τομείς, η δημιουργία νέων, καλύτερων συλλογικών ή ατομικών επιτευγμάτων, καλύτερων καλλιτεχνικών, επιστημονικών, τεχνικών και κοινωνικών έργων, πιο προχωρημένων σχέσεων και κοινωνιών· η φύση, τα ταξίδια, τα παιδιά, η μάθηση, οι τέχνες και τα γράμματα, οι ανακαλύψεις κι εφευρέσεις, τα νέα ανθρώπινα ενδιαφέροντα, ο έρωτας και η φιλία, μπορούν να εκληφθούν ως σταθερές βάσεις της ανθρώπινης ύπαρξης. Έλεγε λοιπόν, πως το μόνο που δεν σε απογοητεύει και δεν σε διαψεύδει είναι η ενασχόληση με τη δημιουργία στους διάφορους τομείς της ζωής, στην τέχνη και στη γνώση·  αυτές δεν θα σε πουλήσουν, δεν θα σε προδώσουν ή βαρεθούν όπως οι ερωτικοί σύντροφοι, μα πάντα θα σε ανταμείβουν για την προσπάθειά σου, γιατί διαμέσου τους εκφράζεις τον δικό σου βαθύτερο εαυτό.

***

Τελικά ο Κωνσταντίνος πέθανε από ανακοπή καρδιάς, επειδή το κυκλοφορικό του σύστημα δεν λειτουργούσε σωστά, επιβαρυμένο από το στρες, τα πολλά τσιγάρα και τα πολλά ποτά που είχε πιει. Η Ομόνοια χήρεψε. Για περίπου πέντε μήνες τον πενθούσε γιατί τον εκτιμούσε και τον αγάπησε αληθινά για τη γενναιοδωρία και την ενσυναίσθησή του, χώρια τις ενοχές της για τις απιστίες της. 

Σε μια μεγάλη συνέντευξη που έδωσε για το έργο της σε ένα καλό πολιτιστικό περιοδικό, είπε πως εκείνο το διάστημα έγραφε ένα θεατρικό - ωδή στη χαρά και στην ερωτική ελευθερία. Φαίνεται πως είχε πια αφήσει πίσω της τον Κωνσταντίνο. Μετά άρχισε να προσέχει ξανά τους νόστιμους, ερωτικούς αρσενικούς, που πιθανά θα μπορούσαν να της προσφέρουν πάλι οργασμούς. Εύχομαι να ευτυχήσει, να ευτυχεί πάντοτε η εύθυμη χήρα.

***

Σταμάτησα να γράφω ο έρμος, ατάλαντος γραφιάς, τα περί της Ομόνοιας, γιατί με μεγάλη έκπληξη, κάποια μέρα διαπίστωσα, πως η Ε.Κ., μια σημαντική, σπουδαία ελληνίδα συγγραφέας έγραψε μια πεζογραφική τριλογία για τις ημέρες και τα έργα της, αναφερόμενη σ’ αυτή, μα δίνοντάς της ένα άλλο όνομα! Πού να πάω, πώς να προχωρήσω εγώ ο άσχετος, που δεν ξέρω τι μου γίνεται ούτε σχετικά με τη γραφή, μα ούτε με τη ζωή; Διαπίστωσα πως ήθελα να γράψω ένα πεζογράφημα, μα αυτό μου γύρισε κατά λάθος προς δοκίμιο. Είμαι μάλλον άσχετος... Έτσι ξαναγύρισα στην αφανή ρουτίνα και μετριότητά μου, στη συμβολαιογραφική κι ασήμαντη, παραδίπλα από τα καλλιτεχνικά, ερωτικά και διανοητικά κατορθώματα της Ομόνοιας, ζωή μου...

Ο θάνατος του Αλέξη Σταμάτη, στις 21 Ιουλίου 2026 σε ηλικία 67 ετών, για τους περισσότερους ήταν ξαφνικός. Όσοι τον παρακολουθούσαν στα κοινωνικά δίκτυα ήξεραν ότι κάτι δεν πήγαινε καλά – τον τελευταίο καιρό κυκλοφορούσε με γυαλιά που επέτρεπαν να βλέπει από το ένα μάτι. Αλλά είχε ντύσει τα προβλήματά του με ένα περίβλημα εκκεντρικότητας, που δεν επέτρεπε αισθήματα οικτιρμού.  

Ο Αλέξης Σταμάτης συγκαταλέγεται στους πιο παραγωγικούς Έλληνες συγγραφείς της μεταπολίτευσης. Κινήθηκε με άνεση ανάμεσα στο μυθιστόρημα, την ποίηση, το θέατρο, το σενάριο και τη δημοσιογραφία, αφήνοντας το προσωπικό του στίγμα.  

Είχε γεννηθεί στην Αθήνα το 1959 κι ήταν γιος του αρχιτέκτονα Κώστα Σταμάτη και της ηθοποιού Μπέτυς Αρβανίτη. Σπούδασε αρχιτεκτονική στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και συνέχισε τις σπουδές του στο Λονδίνο, στην αρχιτεκτονική όσο και στον κινηματογράφο. Εργάστηκε ως αρχιτέκτονας στην Ελλάδα και στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, πριν αφιερωθεί ολοκληρωτικά στη λογοτεχνία.

Εξέδωσε συνολικά 34 βιβλία, από τα οποία τα 20 μυθιστορήματα, ενώ δημοσίευσε ποιητικές συλλογές, θεατρικά έργα και σενάρια. Το πρώτο του μυθιστόρημα, Ο έβδομος ελέφαντας (Κέδρος, 1998, β' έκδ. Καστανιώτη, 2016) κυκλοφόρησε το 1998 στην Αγγλία, σηματοδοτώντας τον διεθνή προσανατολισμό του έργου του. Το Μπαρ Φλωμπέρ (Κέδρος, 2000, β' έκδ. Καστανιώτη, 2012) είναι από τα πλέον γνωστά βιβλία του και μεταφράστηκε σε πολλές γλώσσες, ενώ η Αμερικάνικη φούγκα (2006) τιμήθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες με το International Literature Award του National Endowment for the Arts, επιβεβαιώνοντας ότι είναι ένας συγγραφέας με απήχηση ευρύτερη του κοινού της ελληνικής γλώσσας, στην οποία έγραφε. Ασχολήθηκε και με την παιδική λογοτεχνία, μάλιστα το πρώτο του μυθιστόρημα για παιδιά, Ο Άλκης και ο λαβύρινθος (2009), τιμήθηκε με το Πρώτο Βραβείο του Κύκλου του Ελληνικού Παιδικού Βιβλίου.

Η γραφή του συνδύαζε τον ψυχολογικό στοχασμό με την αφηγηματική τόλμη. Οι ήρωές του βρίσκονταν συχνά αντιμέτωποι με υπαρξιακά αδιέξοδα, τη μοναξιά, την ταυτότητα, τη μνήμη και τις εύθραυστες ανθρώπινες σχέσεις. Χωρίς να εγκλωβίζεται σε μία μόνο αισθητική ή θεματική, ο Σταμάτης αναζητούσε διαρκώς νέες μορφές έκφρασης, αντλώντας στοιχεία από την αρχιτεκτονική, τον κινηματογράφο και τη μουσική, γεγονός που προσέδιδε στα έργα του ιδιαίτερο ρυθμό και έντονη εικονοποιία.

Παράλληλα με τη λογοτεχνική του παραγωγή, διατηρούσε σταθερή παρουσία στον δημόσιο λόγο – τα τελευταία χρόνια αρθρογραφούσε στο Βήμα. Οι παρεμβάσεις του χαρακτηρίζονταν από στοχαστικότητα και ενδιαφέρον για τα πολιτιστικά και κοινωνικά ζητήματα της εποχής, ενώ συχνά η κριτική του ήταν διαμεσολαβημένη από τη λογοτεχνία, μέσω της οποίας κυρίως αντιμετώπιζε τα προβλήματα του κόσμου.

Γιατί η Χαμάς αποκαλεί τις επιθέσεις της στο Ισραήλ «θρησκευτικό πόλεμο»; Και τι σημαίνουν οι αμέτρητες κραυγές «Αλλάχ Ακμπάρ» κατά τη σφαγή της 7ης Οκτωβρίου; [1]

Έχουν περάσει περισσότερες από χίλιες ημέρες από τα τρομερά γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου. Κι όμως, πολλά ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα. Ένα εύλογο ερώτημα, π.χ., έχει να κάνει με τη σύνδεση της σφαγής και του Ισλάμ. Γιατί η Χαμάς περιγράφει τις επιθέσεις της στο Ισραήλ ως «θρησκευτικό πόλεμο»; Τι σημαίνουν οι αμέτρητες κραυγές «Αλλάχ Ακμπάρ» κατά τη σφαγή της 7ης Οκτωβρίου; Και πώς αντέδρασαν τα σημαντικότερα θρησκευτικά κέντρα του Ισλάμ σε αυτή την επίδειξη ωμού και βίαιου αντισημιτισμού;

Τα ερωτήματα αυτά τίθενται σπανίως. Δεν υπάρχουν σοβαρές μελέτες που να τα απαντούν με ολοκληρωμένο τρόπο. Έχουν όμως ιδιαίτερη σημασία. Με δύο δισεκατομμύρια οπαδούς, το Ισλάμ είναι πλέον η δεύτερη μεγαλύτερη και επίσης η ταχύτερα αναπτυσσόμενη θρησκεία.

Ήταν άραγε λάθος η επίκληση της θρησκείας όταν, στη διάρκεια της σφαγής της 7ης Οκτωβρίου, οι σφαγείς επικαλούνταν την προστασία του Αλλάχ, σαν να ήταν η δολοφονία και ο βιασμός Ισραηλινών μια μορφή θρησκευτικής λατρείας; Και αν αυτό το ερώτημα απαντιέται καταφατικά, πού βρίσκεται λοιπόν η διαμαρτυρία που εξέφρασαν οι μουσουλμάνοι;

Η ομιλία μου καταρχάς θα επανεξετάσει τη θρησκευτική διάσταση της 7ης Οκτωβρίου. Στη συνέχεια, θα συζητήσω τις αντιδράσεις ορισμένων σουνιτικών κέντρων.

Η θρησκευτική πτυχή της 7ης Οκτωβρίου

Ο ιστορικός Γκίντεον Κρέσελ αφηγήθηκε μια συζήτηση που είχε στο Ισραήλ με μια ομάδα Αράβων. Κατά τη διάρκεια του πρωινού, του εξήγησαν «με ήρεμο και φιλικό τρόπο», όπως γράφει, ότι το Ισραήλ σύντομα θα πάψει να υπάρχει. Αυτό συνέβη επειδή «αυτό είναι το θέλημα του Θεού – τίποτα δεν μπορεί να το αλλάξει»[2]. Αυτή η βεβαιότητα της νίκης –ο Αλλάχ έχει ορίσει την καταστροφή του Ισραήλ, άρα το Ισραήλ θα καταστραφεί– είναι ένα από τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του ισλαμισμού. Εκδηλώθηκε επίσης κατά την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου με τη μορφή κραυγών αγαλλίασης και ενέτεινε την τρομοκρατία εναντίον των Εβραίων.

«Εμπιστευτείτε τον Αλλάχ», προέτρεπε, π.χ., ένα φυλλάδιο που ένας ηγέτης της Χαμάς μοίραζε το βράδυ της 6ης Οκτωβρίου. «Βασιστείτε σε Αυτόν και […] ας είναι οι κραυγές “Αλλάχ Ακμπάρ” η κορωνίδα της δόξας»[3].

«Προσφάτως κατασχεθέντα έγγραφα που βρέθηκαν στην κατοχή πρακτόρων της Χαμάς […] έδειξαν ότι [η] ηγεσία […] έδωσε επιτόπου οδηγίες στους πράκτορες να ενεργούν σαν βάρβαροι απέναντι στους Εβραίους, τους στρατιώτες και τους πολίτες, δικαιολογώντας τις ενέργειές τους ως πραγματοποιούμενες στο όνομα του Ισλάμ», αναφέρει η έκθεση της Βρετανικής Πανκοινοβουλευτικής Ομάδας, στις 7 Οκτωβρίου. «Ένα χειρόγραφο σημείωμα βρέθηκε στην τσέπη ενός διοικητή της στρατιωτικής πτέρυγας της Χαμάς. […] Προέτρεπε τους πράκτορές του να σκοτώσουν όσο το δυνατόν περισσότερους Εβραίους, να τους αποκεφαλίσουν και να ξεριζώσουν τις καρδιές και τα συκώτια τους για το Ισλάμ»[4].

Για τον Γιαχία Σινουάρ, τον εγκέφαλο και ηγέτη της σφαγής, το θρησκευτικό κίνητρο ήταν επίσης κεντρικό. Πίστευε στις υποσχέσεις του παραδείσου που διατυπώνονται στο Κοράνι. Πίστευε ότι η δολοφονία των Εβραίων είναι προϋπόθεση για τη σωτηρία του κόσμου και ήταν πρόθυμος να θυσιάσει τον εαυτό του και τις ζωές δεκάδων χιλιάδων μουσουλμάνων γι’ αυτό το σκοπό.

Ακόμα και το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα του Σινουάρ, που εκδόθηκε το 2004 με τον τίτλο Το αγκάθι και το γαρύφαλλο, εστίαζε στη δολοφονία όσο το δυνατόν περισσότερων Ισραηλινών με βάρβαρη σκληρότητα. Ο Σινουάρ έβαλε τον κεντρικό ήρωα αυτού του μυθιστορήματος να εκστομίζει τα ακόλουθα λόγια, αφού πριν είχε εκτοξεύσει ένα θανατηφόρο βλήμα κατά των Εβραίων: «Στο όνομα του Θεού, ο Θεός είναι ο Μεγαλύτερος, και δεν έριξες εσύ όταν έριξες, αλλά ο Θεός ήταν αυτός που έριξε»[5]. Εδώ, αυτοί οι τρελοί δηλώνουν ότι ο Θεός είναι ο πραγματικός δράστης ή μετατρέπουν τους εαυτούς τους σε Θεό. Σε κάθε περίπτωση, θεωρούν τη σφαγή των Εβραίων ένα είδος θρησκευτικής τελετής, εξ ου και η ενθουσιώδης διάθεση στις 7 Οκτωβρίου και οι συνεχείς κραυγές «Αλλάχ Ακμπάρ».

Πώς όμως αντέδρασαν τα βασικά ισλαμικά ιδρύματα στον θρησκευτικά υποκινούμενο τρόμο εκείνης της ημέρας; Ας ξεκινήσουμε με μακράν το πιο σημαντικό σουνιτικό κέντρο μάθησης – το Πανεπιστήμιο Αλ-Αζχάρ στο Κάιρο.

Η αντίδραση του Αλ-Αζχάρ

Στις 7 Οκτωβρίου, λίγες ώρες μετά την έναρξη της επίθεσης της Χαμάς, το Αλ-Αζχάρ εξέδωσε μια δήλωση που ανέφερε: «Το Αλ-Αζχάρ με απόλυτη υπερηφάνεια χαιρετά τις προσπάθειες αντίστασης του υπερήφανου παλαιστινιακού λαού [...] που μας έχουν εμποτίσει με πνεύμα και πίστη»[6]. Στις 18 Οκτωβρίου 2023, το Αλ-Αζχάρ προχώρησε ένα βήμα παραπέρα και σε φετφά που εξέδωσε δηλώνει ότι «οι σιωνιστές πολίτες σε κατεχόμενα εδάφη δεν είναι άξιοι να περιγράφονται ως “άμαχοι”, με τον όρο “κατεχόμενη γη” να περιλαμβάνει και την καρδιά του Ισραήλ[7]. Με άλλα λόγια: όλοι οι Ισραηλινοί μπορούν να εξοντωθούν.

Με τον φετφά αυτόν, το πιο φημισμένο πανεπιστήμιο του σουνιτικού Ισλάμ νομιμοποίησε τις ομηρίες και τις δολοφονίες – επομένως και τα καψίματα, τους ακρωτηριασμούς, τους βιασμούς και τις πράξεις βασανιστηρίων που είχαν έρθει στο φως έως τότε. Αυτό σηματοδότησε μια σοβαρή μετατόπιση στην κατεύθυνση του ισλαμικού κόσμου, ειδικά επειδή το Αλ-Αζχάρ είχε, ώς τότε, την τάση να αποστασιοποιείται από τον θρησκευτικό εξτρεμισμό και είχε προσπαθήσει να καλλιεργήσει μια «μετριοπαθή» εικόνα. Είναι αξιοσημείωτο, πάντως, ότι τα δυτικά ΜΜΕ έχουν σχεδόν αγνοήσει εντελώς αυτή την ανησυχητική εξέλιξη.

Η επίθεση της Μουσουλμανικής Αδελφότητας

Ας δούμε τώρα τις ομάδες που συνδέονται με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα, στις οποίες περιλαμβάνεται η Χαμάς. Ενώ το Αλ-Αζχάρ μερικές φορές ισχυρίζεται ότι είναι πρόθυμο να αποδεχτεί την ύπαρξη του Ισραήλ –τουλάχιστον στο πλαίσιο μιας λύσης δύο κρατών–, οι ριζοσπαστικά αντισημίτες ισλαμιστές επιμένουν στην απόλυτη εξάλειψη του Ισραήλ.

Αυτές οι ομάδες είδαν τη σφαγή σαν αρχή μιας αποφασιστικής ισλαμικής μάχης για την Παλαιστίνη. Υιοθέτησαν μια διακήρυξη και ένα φετφά όπου υποστηρίζονταν όλα τα αιτήματα της Χαμάς[8].

Αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Στις 27 Ιουνίου 2025, εκατοντάδες ισλαμιστές λόγιοι συγκεντρώθηκαν στην Κωνσταντινούπολη για να υιοθετήσουν έναν καταστατικό χάρτη. Τίτλος του είναι: Χάρτης των Θρησκευτικών Λογίων του Ισλαμικού Έθνους για τον Κατακλυσμό του Αλ-Άκσα και τις επιπτώσεις του. Ο όρος «Κατακλυσμός του Αλ-Άκσα» αναφέρεται στη σφαγή της Χαμάς[9]. Ο καταστατικός αυτός χάρτης είναι ένα ολοκληρωμένο θρησκευτικό μανιφέστο που εκδόθηκε από περισσότερους των 500 κληρικούς και από 39 ισλαμικές οργανώσεις. Σκοπός του είναι να παράσχει θρησκευτική δικαιολόγηση για τη σφαγή της 7ης Οκτωβρίου.

Ειδικότερα, υπερασπίζεται τη Χαμάς από την κριτική που εκφράζεται συχνά, ότι με την επίθεσή της στις 7 Οκτωβρίου αποδέχτηκε εν γνώσει της τους θανάτους αμέτρητων μουσουλμάνων της Γάζας, που ακολούθησαν. Σε αυτό το σημείο, ο καταστατικός χάρτης αναφέρει:

Το βαρύ τίμημα που πλήρωσε ο λαός της Γάζας κατά τη διάρκεια της επιχείρησης δεν αποτελεί αιτία λύπης ή απελπισίας. Είναι μια απόδειξη αληθινής πίστης και θυσίας. Η ανταμοιβή [όσων σκοτώθηκαν] είναι με τον Αλλάχ.

Αυτό το κυνικό απόσπασμα επιβεβαιώνει τη στάση του Σινουάρ, ο οποίος είχε προβλέψει και υπερασπιστεί δημοσίως τους θανάτους δεκάδων χιλιάδων μουσουλμάνων στη Γάζα ως ζήτημα «αληθινής πίστης», χωρίς ωστόσο να ρωτάει αν οι κάτοικοι της Γάζας συναινούσαν να θυσιαστούν για τους υψηλότερους στόχους της Χαμάς[10].

Επίσης, αυτό μου θυμίζει τη δήλωση του πρώην ιρανού προέδρου Ραφσανζανί, ο οποίος είχε δηλώσει ότι «ακόμα και μια μόνο ατομική βόμβα στο Ισραήλ θα εξαφάνιζε τα πάντα», ενώ μια ισραηλινή αντεπίθεση «θα έβλαπτε μόνο τον ισλαμικό κόσμο». Αλλά τότε θα προέκυπταν αρκετές εκατοντάδες χιλιάδες επιπλέον μάρτυρες «αληθινής πίστης» – ακόμη και γι’ αυτόν, αυτό το τίμημα δεν ήταν πολύ υψηλό.

Είναι δύσκολο για εμάς να πάρουμε στα σοβαρά μια τέτοια τερατουργία. Όταν όμως περισσότεροι από 500 μουσουλμάνοι μελετητές και 39 μουσουλμανικές οργανώσεις τον Ιούνιο του 2025 δηλώνουν ότι το θρησκευτικό όφελος υπερτερεί τέτοιων ανθρωπιστικών καταστροφών, τότε υποθέτω ότι πρέπει να το λάβουμε σοβαρά υπόψη.

Αντιισλαμιστές μουσουλμάνοι σε άμυνα

Τέλος, αλλά εξίσου σημαντικό: φυσικά υπήρξαν–και συνεχίζουν να υπάρχουν – αμέτρητοι μεμονωμένοι μουσουλμάνοι στο Ισραήλ, τη Γάζα, τη Σαουδική Αραβία, το Ηνωμένο Βασίλειο και αλλού που έχουν επικρίνει έντονα τη σφαγή της Χαμάς. Αλλά οι μουσουλμάνοι αυτοί δεν έγιναν αντικείμενο ευρέος ενδιαφέροντος από τα δυτικά ΜΜΕ.

Γι’ αυτό και, σε μεγάλο βαθμό, παρέμειναν άγνωστες και οι δηλώσεις του Παγκόσμιου Συμβουλίου Ιμάμηδων (GIC), το οποίο ισχυρίζεται ότι μιλάει εκ μέρους σχεδόν 1.500 ιμάμηδων. Ο οργανισμός αυτός έχει υιοθετήσει τον ορισμό του αντισημιτισμού από την IHRA[11]. Είχε ήδη εκδώσει φετφά κατά της Χαμάς τον Μάρτιο του 2023 και είχε επικρίνει έντονα την επίθεση της 7ης Οκτωβρίου. «Στεκόμαστε στο πλευρό του εβραϊκού λαού, στον αγώνα του ενάντια στην ισλαμιστική τρομοκρατία της Χαμάς», αναφέρει η δήλωσή του για το θέμα[12].

Το Μουσουλμανικό Κίνημα Αχμαντίγια, εξάλλου, το οποίο έχει περισσότερους από 15 εκατομμύρια οπαδούς παγκοσμίως, έχει επίσης επικρίνει τη σφαγή, αποκαλώντας την «εντελώς αντίθετη με τις διδασκαλίες του Ισλάμ και πρέπει να καταδικαστεί».

Από όσο γνωρίζω, αυτές οι δύο ομάδες –το Παγκόσμιο Συμβούλιο Ιμάμηδων και το Κίνημα Αχμαντίγια– ήταν οι μόνες μουσουλμανικές οργανώσεις που αποστασιοποιήθηκαν ανεπιφύλακτα από την επίθεση της Χαμάς. Ωστόσο, ακόμη και αυτές οι ομάδες είχαν ελάχιστη ή καθόλου κάλυψη από τα μεγάλα δυτικά ΜΜΕ.

Ας συνοψίσουμε λοιπόν. Ξεκίνησα τις παρατηρήσεις μου με την προσδοκία ότι η εργαλειοποίηση μιας θρησκείας για τη δικαιολόγηση των φρικαλεοτήτων κατά των αμάχων θα προκαλούσε μαζικές διαμαρτυρίες από τους οπαδούς αυτής της θρησκείας, είτε Εβραίους, είτε χριστιανούς, είτε μουσουλμάνους. Όσον αφορά την 7η Οκτωβρίου, αυτή η προσδοκία δεν εκπληρώθηκε.

Το κυρίαρχο Ισλάμ, όπως εκπροσωπείται από τη Σαουδική Αραβία, για παράδειγμα, αποστασιοποιήθηκε λιγότερο από τη Χαμάς παρά από το Ισραήλ, ενώ οι οσλαμιστές –υποστηριζόμενοι από την Τουρκία του Ερντογάν και από το Κατάρ– γιόρτασαν την τρομοκρατία της 7ης Οκτωβρίου ανακοινώνοντας τη συνέχισή της. Αυτή η εξέλιξη πρέπει να αποτελεί πηγή πολύ μεγαλύτερης ανησυχίας απ’ όση σήμερα εκδηλώνεται, όχι μόνο για τον μουσουλμανικό αλλά και για τον μη μουσουλμανικό κόσμο. Σας ευχαριστώ για την προσοχή σας.

μετάφραση: Νατάσσα Πασχάλη

Την περασμένη Τετάρτη, 15 Ιουλίου 2026, γίναμε μάρτυρες του τελευταίου επεισοδίου ενός κοινωνιολογικού φαινομένου που βρίσκεται σε εξέλιξη εδώ και 60 χρόνια και μπορεί να περιγραφτεί ως μαζική αυθυποβολή που καταλαμβάνει κάθε δύο χρόνια έναν από τους πλέον εξελιγμένους λαούς του κόσμου όσον αφορά τις πιθανότητες της εθνικής ομάδας τους ποδοσφαίρου να κατακτήσει τον τίτλο του τουρνουά στο οποίο συμμετέχουν.  Ο υπόλοιπος κόσμος έχει συνηθίσει πια και αντιμετωπίζει τους Άγγλους με συγκατάβαση και ανεκτικότητα που συνήθως επιφυλάσσει για ανθρώπους με νοητικά προβλήματα.

Κάθε δύο χρόνια, όταν πλησιάζει η ώρα για το εναρκτήριο λάκτισμα του Euro ή του Μουντιάλ, από την Κορνουάλη μέχρι το Γιορκ παίζει το ίδιο βιολί: «το κύπελλο θα έρθει στο σπίτι του», «είμαστε φαβορί», «πάμε να το πάρουμε», «φέτος είναι η χρονιά μας», και άλλα πολλά ηχηρά παρόμοια.  Φυσικά, κάθε φορά, εδώ και 60 χρόνια, η αυθυποβολή αυτή τελειώνει με δάκρυα, κατεβασμένα κεφάλια, απογοήτευση και υποσχέσεις των οπαδών ότι δεν θα ασχοληθούν ποτέ ξανά με την Εθνική Αγγλίας.  Μέχρι την επόμενη φορά.

Πού οφείλεται αυτή η επαναλαμβανόμενη, φαντασμαγορική επίδειξη απώλειας επαφής με την πραγματικότητα, που προκαλεί μειδιάματα στο φιλοθεάμον κοινό του υπόλοιπου κόσμου, πριν και μετά την εκάστοτε διοργάνωση;  Κατά τη γνώμη μου σε τρεις παράγοντες:

1.  Καταρχάς, στην ανάγκη των βρετανικών ταμπλόιντ να δημιουργήσουν «θέμα» για να πουλήσουν εφημερίδες – ή διαφημιστικό χώρο στις ιστοσελίδες τους.  Έτσι κι αλλιώς, τα ταμπλόιντ στο Νησί ειδικεύονται στην υπερβολή, στην τερατολογία και στην υποδαύλιση εθνικιστικής υστερίας στην αγγλική εργατική τάξη. Το Euro και το Μουντιάλ είναι ιδανικές αφορμές για να πουλήσουν αυτή την πραμάτεια και να αυξήσουν λίγο την κυκλοφορία τους εν μέσω καλοκαιριού.

2.  Η δεύτερη αιτία του φαινομένου είναι η έπαρση και η ανταγωνιστικότητα που καταλαμβάνει τους Άγγλους κάθε φορά που βρίσκονται στην ίδια γειτονιά ή αναπνέουν τον ίδιο αέρα με Γάλλους, Γερμανούς ή πολίτες από πρώην αποικίες τους. Η Αγγλία είναι η μόνη ευρωπαϊκή χώρα που περιβάλλει ανερυθρίαστα ποδοσφαιρικούς αγώνες με ιστορικές αναφορές:  κάθε ποδοσφαιρική αναμέτρηση με τη Γαλλία είναι σαν τη ναυμαχία του Τραφάλγκαρ και με τη Γερμανία σαν την εκκένωση της Δουνκέρκης.  Δεν πρέπει να υπάρχει άλλη κοινωνία στην Ευρώπη που να επιδιώκει με τόσο σθένος να ξαναζεί τις πολεμικές περιπέτειες του παρελθόντος πάνω στο χορτάρι ενός ποδοσφαιρικού γηπέδου. 

3.  Ο τρίτος, και σημαντικότερος, λόγος είναι η παντελώς λανθασμένη αντίληψη που έχουν οι Άγγλοι για το ποδόσφαιρά τους, τις ομάδες τους και τους άγγλους ποδοσφαιριστές.

Όπως καταγράφεται στον πίνακα, η Αγγλία, μαζί με την Ιταλία, έχουν τα πιο «διεθνοποιημένα» εθνικά πρωταθλήματα ανάμεσα στις ισχυρές χώρες του ευρωπαϊκού ποδοσφαίρου.  Το 69% των ποδοσφαιριστών που αγωνίζονται στην Premiership είναι ξένοι – μερικοί από τους καλύτερους παίκτες του πλανήτη.  Επιπλέον, άλλο ένα ποσοστό, που δεν καταγράφεται εδώ, είναι Βρετανοί (Ουαλοί, Σκοτσέζοι, κ.λπ.) που δεν αγωνίζονται στην εθνική ομάδα ποδοσφαίρου της Αγγλίας.  Στις μεγάλες ομάδες, όπως οι Μάντσεστερ Γιουνάιτεντ και Σίτι, η Λίβερπουλ, η Τσέλσι και η Άρσεναλ, συχνά οι κύριες ενδεκάδες έχουν μόνο έναν, δύο ή τρεις άγγλους ποδοσφαιριστές.  Ως αποτέλεσμα, η Αγγλία απλώς δεν διαθέτει μεγάλη δεξαμενή παικτών παγκόσμιας κλάσης που να μπορούν να νικήσουν ποδοσφαιρικές υπερδυνάμεις όπως η Ισπανία, η Γαλλία, η Αργεντινή, κ.λπ. Το ίδιο, ειρήσθω εν παρόδω, ισχύει και την Ιταλία, η οποία έχει να εμφανιστεί σε Μουντιάλ από το 2014.

Φέτος, η Εθνική Αγγλίας παρέταξε τον πιο φορμαρισμένο σέντερ φορ του κόσμου (τον Χάρι Κέιν, που παίζει στη Μπάγερν Μονάχου) και έναν πολύ καλό μεσοεπιθετικό (τον Τζουντ Μπέλινγχαμ, που παίζει στη Ρεάλ Μαδρίτης).  Ο Μπέλινγχαμ, όμως, εκτός από φωτογένεια και την ικανότητα να κρατάει την μπάλα στα πόδια του, ούτε στη Ρεάλ αλλά ούτε και στην Εθνική Αγγλίας είναι ο παίκτης που «θα πάρει την ομάδα στους ώμους του» και θα την οδηγήσει στη νίκη, όπως μπορεί να κάνει ο Αργεντινός Μέσι, ο Ισπανός Ρόντρι ή ο Γάλλος Εμπαπέ.

Ο λόγος που ο Μπέλινγχαμ είναι τόσο προβεβλημένος είναι γιατί είναι ένας πολύ καλός ΑΓΓΛΟΣ παίκτης. Όπως είναι προβεβλημένος και χρυσοπληρωμένος ο Φόντεν και ο Γκόρντον.  Όπως, στο παρελθόν, ήταν προβεβλημένοι και χρυσοπληρωμένοι, γιατί ήταν Άγγλοι, οι Ρούνι, Μπέκαμ, Τέρι, κ.ά.

Δείτε πάλι τον πίνακα.  Η Premiership είχε πέρυσι συνολικά έσοδα που ξεπέρασαν τα 8 δισεκατομμύρια ευρώ, σχεδόν 50% περισσότερα από το δεύτερο πιο πλούσιο πρωτάθλημα, το ισπανικό.  Αυτό σημαίνει ότι η διαφημιστική αγορά της Βρετανίας για το ποδόσφαιρο είναι η μεγαλύτερη της Ευρώπης και οι διαφημιζόμενοι ωφελούνται από το ενδιαφέρον των βρετανών φιλάθλων για το ποδόσφαιρο και τους βρετανούς (ή, συγκεκριμένα, Άγγλους) ποδοσφαιριστές.  Η παρουσία του Μπέλινγχαμ στη Ρεάλ μεταφράζεται σε εκατομμύρια σε πωλήσεις ειδών με το σήμα της Ρεάλ στη Βρετανία, διαφημιστικό χώρο στο Σαντιάγο Μπερναμπέου όταν ο αγώνας της Ρεάλ μεταδίδεται στη Βρετανία, κ.λπ.  Η La Liga διαθέτει σήμερα μια πλειάδα αριστεροπόδαρων μεσοεπιθετικών, που είναι το ίδιο καλοί ή και καλύτεροι από τον Μπέλινγχαμ.  Όμως, το ποδόσφαιρο είναι πλέον «λεφτόσφαιρο», για να χρησιμοποιήσω την έκφραση του αμερικανού συγγραφέα Michael Lewis για το baseball.  Οι αποφάσεις λαμβάνονται με βάση τον οικονομικό αντίκτυπο.

Η δυσανάλογη προβολή και ο εκθειασμός των σχετικά λίγων άγγλων ποδοσφαιριστών που ξεπερνούν τον μέσο όρο ποιότητας λόγω των εμπορικών σκοπιμοτήτων είναι μια βασική αιτία των παράλογων προσδοκιών των άγγλων οπαδών για την εθνική ομάδα τους κάθε δύο χρόνια.  Ένας ή δύο κούκοι δε φέρνουν την άνοιξη.  Στην περίπτωση του Μουντιάλ 2026, ο Χάρι Κέιν, όσο τεράστιος σέντερ φορ και εάν είναι, δεν μπορεί να αποκλείσει μόνος του την Αργεντινή του Μέσι.  Και δεν το έκανε, τελικά.

Τέλος, πάλι στον πίνακα, απεικονίζεται η επιτυχία των ομάδων των πέντε καλύτερων ποδοσφαιρικών πρωταθλημάτων της Ευρώπης στο Τσάμπιονς Λιγκ, την κορυφαία διασυλλογική διοργάνωση ποδοσφαίρου της Ευρώπης – και του κόσμου.  Οι ισπανικές ομάδες έχουν κατακτήσει 20 τίτλους στα 70 χρόνια του θεσμού, εκ των οποίων οι 11 μετά το 2000-01.  Δηλαδή, οι ισπανικές ομάδες κυριαρχούν στο ευρωπαϊκό ποδόσφαιρο τα τελευταία 25 χρόνια.  Οι αγγλικές, αντίθετα, παρ’ όλο τον πλούτο τους και την εισροή αμερικανικών και αραβικών κεφαλαίων, έχουν κατακτήσει μόνο 6 τίτλους Champions League τα τελευταία 25 χρόνια.  Αν και έχουν στο ρόστερ τους μερικούς από τους κορυφαίους ποδοσφαιριστές του κόσμου.

Με βάση τα παραπάνω, κάποιος, κάποια στιγμή, πρέπει να μου εξηγήσει κι εμένα από πού κι ώς πού η Αγγλία περιμένει, σχεδόν απαιτεί, κάθε δύο χρόνια από την εθνική της ομάδα να φέρει πίσω στο Νησί τον τίτλο του υπερεθνικού πρωταθλήματος στο οποίο συμμετέχει.  Αμφιβάλλω αν κάποιος μπορεί, τουλάχιστον κάνοντας χρήση επιχειρημάτων που έχουν σχέση με τη λογική και, το κυριότερο, την πραγματικότητα όπως απεικονίζεται στα καταγεγραμμένα μεγέθη.

Από μικρός μάθαινα και απαγορευμένα πράγματα. Σπάνια βέβαια. Αλλά άμα έχεις το κουσούρι δύσκολα το αποχωρίζεσαι.

Ο πατέρας μου, γιατρός, δούλευε κοντότα ( έμμισθος) στον υγειονομικό συνεταιρισμό του χωριού (Πρώτη Σερρών). Η ασφαλιστική ιδέα του πληθυσμού ήταν απλή, συνήθης και παγκόσμια. Πλήρωναν ένα μικρό ποσό κάθε χρόνο και, όποτε αρρώσταιναν, ο γιατρός έπρεπε να τους περιθάλψει δίχως λεφτά. Αυτή η ιδέα προωθούσε την προληπτική ιατρική και την ενημέρωση γύρω από τα θέματα υγείας.

Μέναμε σ’ ένα παλιό διώροφο σπίτι ο επάνω όροφος του οποίου ήταν η λιτή κατοικία μας. Στο κέντρο υπήρχε ένα καθημερινό δωμάτιο, το μόνο που θερμαινόταν το χειμώνα. Γύρω του ήταν τα δωμάτιά μας. Δεξιά, το υπνοδωμάτιο των γονιών κι αριστερά των παιδιών, το δικό μου και της αδελφής μου. Το δικό μου κρεβάτι ήταν από τη μεριά της σάλας και πολλές φορές αφήναμε την πόρτα χαρανιασμένη. Ένα μεσημέρι που δεν είχα ύπνο άκουσα ένα σιγανό κλάμα από τη σάλα. Καθώς δεν ήταν από κάποιον του σπιτιού δεν βγήκα να δω τι συμβαίνει, αλλά έστησα αυτί. Θα πρέπει να ήμουνα εννέα ετών. Κατάλαβα ότι στη σάλα ήταν μια γυναίκα με την κόρη της, η οποία σιγοέκλαιγε. Ο πατέρας μου μιλούσε μαζί τους.

Τον άκουσα να λέει «μην κλαις κορίτσι μου. Αυτό συμβαίνει σε κάθε γυναίκα από τα δώδεκα - δεκατρία ώς τα πενήντα. Κι αυτό είναι πλεονέκτημα για τη γυναίκα».

Ξανακούστηκε η μικρή να κλαίει.

«Δηλαδή! Κάθε γυναίκα αυτής της ηλικίας κάνει κάθε μήνα ένα αυγουλάκι!»

Αυγουλάκι; Έλα χριστέ μου, κάνουν οι γυναίκες αυγά; Και που είναι αυτά τα αυγά; Η  μητέρα μου και η αδελφή μου είναι στη σχετική ηλικία. Κάνουν αυγά; Πού τα κρύβουν; Τι γίνονται; Αν είναι δυνατόν; Ήμουν κατάπληκτος.

Τα άλλα που έπιασα, απ’ όσα έλεγε  ο πατέρας μου, ήταν: «αυτά περιμένουν μέσα στη κοιλιά της γυναίκας να γονιμοποιηθούν από ένα αντρικό σποράκι. Αν γίνει αυτό  τσουλάνε προς τα κάτω και πέφτουν μέσα στη γυναικεία μήτρα. Της οποίας το έδαφος πρέπει να είναι φρέσκο και αφράτο» (ο πατέρας μου χρησιμοποιούσε παράλληλες γνώσεις από την κηπουρική για να γίνεται αντιληπτός), «ώστε να φυτευτούν καλά και να μείνουν. Γι’ αυτό κάθε μήνα ανανεωνόταν αυτό το έδαφος, εξ ου και τα αίματα».

«Μη στεναχωριέσαι για τα αίματα. Η μαμά σου θα σου φτιάξει μια ζώνη που θα έχει πιασίματα για δύο θηλύκια μια προσοψένιας πετσέτας που θα την αλλάζεις όταν γεμίζει και κανείς δεν θα καταλαβαίνει τίποτα. Μην ανησυχείς, μόνο εσύ θα το γνωρίζεις». Η μητέρα συναινούσε, λέγοντας «ναι,  κορίτσι μου, μαζί θα τα φτιάξουμε αυτά».

«Η Μαριγούδα έρχεται στη τάξη με αίματα στα πόδια και όλοι την κοροϊδεύουνε», είπε η μικρή.

Η καημένη, είναι πολύ φτωχιά και δεν έχει ζώνη και τις πετσέτες που μαζεύουν τα αίματα. Εσύ δεν είσαι. Η μητέρα σου θα σε φροντίσει καλά. Μη στενοχωριέσαι.

Αυτές οι βασικές πληροφορίες μου συμπληρώθηκαν κακήν κακώς τα επόμενα χρόνια. Ουδέποτε αμφισβήτησα αυτές τις πληροφορίες, καθώς είχα απεριόριστη πίστη στις απόψεις του πατέρα μου.

Έψαξα επισταμένως και επανειλημμένα στο σπίτι αλλά δεν βρήκα αυγουλάκια. Χρειάστηκε να μπω στο Πανεπιστήμιο για να καταλάβω ότι η διήγηση του πατέρα μου ήταν εκλαϊκευμένη επιστημονική γνώση μιας συνήθους κατάστασης, γενικής φυσιολογικής και εκπληκτικής πλευράς της γυναικείας γονιμότητας.

Πώς οι ουκρανικές επιθέσεις στα μετόπισθεν αναδιαμορφώνουν τις στρατηγικές επιλογές της Ρωσίας: αποκατάσταση ισορροπίας, μετριοπάθεια ή κλιμάκωση;

Από τις αρχές του 2026, η Ουκρανία έχει επεκτείνει ραγδαία την εκστρατεία επιθέσεων μεγάλου βεληνεκούς, με μη επανδρωμένα αεροσκάφη να χτυπούν στόχους που βρίσκονται όλο και πιο βαθιά στο εσωτερικό της Ρωσίας και να έχουν μεγαλύτερο αντίκτυπο τόσο στη ρωσική βιομηχανία όσο και στον στρατό. Η νέα στρατηγική του Κιέβου αλλάζει τον χαρακτήρα του ρωσο-ουκρανικού πολέμου: αντί να επιδιώκει σταθεροποίηση ή σημαντική πρόοδο στο μέτωπο, το Κίεβο στοχεύει στην αποδυνάμωση των οικονομικών, υλικοτεχνικών και κοινωνικών συστημάτων που στηρίζουν τα ρωσικά στρατεύματα που έχουν αναπτυχθεί εναντίον της Ουκρανίας.

Κατά κάποιον τρόπο, το Κίεβο εφαρμόζει τώρα στη Ρωσία αυτό που η Μόσχα προσπαθεί επανειλημμένα να επιτύχει στην Ουκρανία από την αρχή του πολέμου, με την προσάρτηση της Κριμαίας, τον Φεβρουάριο του 2014. Το Κίεβο επιδιώκει να επιτύχει πολιτικούς στόχους όχι στο μέτωπο, αλλά μέσω μιας συστημικής διάσπασης των μετόπισθεν. Η κύρια διαφορά μεταξύ των δύο εκστρατειών είναι ότι οι τρέχουσες μεσαίου και βαθιού βεληνεκούς επιθέσεις της Ουκρανίας, καθώς και άλλες ενέργειες στα μετόπισθεν, έχουν αμυντικούς σκοπούς. Αντίθετα, ο στόχος του πολέμου πλήρους κλίμακας της Μόσχας ήταν και παραμένει η υπονόμευση της ανθεκτικότητας της Ουκρανίας, προκειμένου να επιτευχθεί η εδαφική επέκταση της Ρωσίας και η πολιτική υποταγή της Ουκρανίας.

Μεγάλο μέρος των εντατικών ρωσο-ουκρανικών συγκρούσεων κατά την περίοδο 2022-2025 αφορούσε τον έλεγχο, την κατάκτηση και την υπεράσπιση εδαφών, κυρίως στην Ανατολική και Νότια Ουκρανία. Η τρέχουσα φάση του πολέμου, αντίθετα, επικεντρώνεται —ιδιαίτερα πλέον από την πλευρά της Ουκρανίας— στη συστημική αποδυνάμωση του εχθρού. Αντί να νικήσει τις ρωσικές δυνάμεις μονάδα προς μονάδα, η Ουκρανία επιδιώκει να μειώσει την ικανότητα του ρωσικού κράτους να διατηρήσει και συντηρήσει τη λεγόμενη «ειδική στρατιωτική επιχείρηση». Ο κύριος στρατιωτικός στόχος της Ουκρανίας έχει μετατοπιστεί από την εξάντληση των στρατευμάτων της πρώτης γραμμής στην υπονόμευση των γραμμών ανεφοδιασμού του ρωσικού στρατού, καθώς και της κοινωνικής, οικονομικής και πολιτικής σταθερότητας.

Η μεγαλύτερη επιτυχία της τρέχουσας ουκρανικής εκστρατείας συνίσταται στην πρόκληση σημαντικών ζημιών, με τη χρήση μη επανδρωμένων αεροσκαφών μεγάλης εμβέλειας και πυραύλων Κρουζ, στις ενεργειακές υποδομές της Ρωσίας, στα μέσα και τις διαδρομές μεταφοράς, καθώς και στα εργοστάσια που παράγουν βασικά εξαρτήματα όπλων. Επιπλέον, η ψυχολογική επίδραση των – συχνά οπτικά εντυπωσιακών – επιθέσεων, τόσο στους ίδιους τους πολίτες της Ρωσίας όσο και στους ξένους εταίρους της, είναι δύσκολο να υποεκτιμηθεί. Η εξουσία του Πούτιν και του καθεστώτος του έχει υποστεί πλήγμα τόσο εντός της Ρωσικής Ομοσπονδίας όσο και στο εξωτερικό.

Σε αυτό το πλαίσιο, το κεντρικό στρατηγικό ερώτημα δεν αφορά πλέον την ποσότητα και την ποιότητα των – με τη στενή έννοια – στρατιωτικών πόρων της Ρωσίας, δηλαδή τον αριθμό και τον τύπο των στρατευμάτων και των όπλων που έχουν αναπτυχθεί στο μέτωπο. Αντίθετα, το βασικό ζήτημα είναι πλέον αν και πώς η Μόσχα θα καταφέρει να αντισταθεί στη στοχευμένη επίθεση της Ουκρανίας στο εσωτερικό της Ρωσίας: πώς θα αντιδράσει και θα προσαρμοστεί η Μόσχα στην προσπάθεια του Κιέβου να υπονομεύσει τη βιομηχανική, υλικοτεχνική και τεχνική βάση του ρωσικού κράτους, και κατ’ επέκταση την ικανότητά του να διεξάγει πόλεμο;

Η αντίδραση της Ρωσίας στην τρέχουσα αποσταθεροποίησή της από την Ουκρανία ακολουθεί τρεις ιδεοτυπικές πορείες, τις οποίες η Μόσχα θα προσπαθήσει ή, στην πραγματικότητα, ήδη προσπαθεί να ακολουθήσει παράλληλα: (α) μια σταδιακή προσαρμογή και τελικά επίτευξη της εξισορρόπησης της κοινωνικοοικονομικής κατάστασης, (β) μια βαθιά επανεξέταση και επακόλουθο αναπροσανατολισμό προς τη μετριοπάθεια των στόχων της στον πόλεμο και στις διαπραγματεύσεις, και, αντίθετα, (γ) αύξηση των διακυβευμάτων και ποντάρισμα σε περαιτέρω κλιμάκωση του πολέμου, με σκοπό την τελική συντριβή της Ουκρανίας. Ενώ η επίτευξη της εξισορρόπησης αποτελεί την πιο προφανή βραχυπρόθεσμη στρατηγική του Κρεμλίνου, υπάρχουν ήδη ενδείξεις ότι η Μόσχα εξετάζει και δοκιμάζει τόσο στρατηγικές μετριοπάθειας όσο και κλιμάκωσης. Ποια από αυτές τις προσεγγίσεις θα επικρατήσει εξαρτάται από την περαιτέρω επιτυχία και τον ρυθμό με τον οποίο η Ουκρανία υποβαθμίζει την πολεμική ικανότητα της Ρωσίας, καθώς και από τις εσωτερικές πολιτικές δυναμικές ή περιορισμούς που ενδέχεται να προκύψουν από αυτό.

Από τον εδαφικό πόλεμο στη συστημική εξάντληση

Από τα τέλη του 2025, οι ουκρανικές δυνάμεις δεν έχουν καταφέρει μόνο να επιβραδύνουν την προέλαση του ρωσικού στρατού, με τη χρήση μεγάλου αριθμού drones FPV και τη διεύρυνση των «ζωνών θανάτου» στο μέτωπο. Τις τελευταίες εβδομάδες, καθημερινά νέα οπτικά, ηχητικά και προφορικά στοιχεία από ολόκληρη τη Ρωσική Ομοσπονδία υποδεικνύουν ότι οι επιπτώσεις των αποκαλούμενων, χαριτολογώντας, «κυρώσεων μακράς εμβέλειας» της Ουκρανίας αυξάνονται ραγδαία. Οι βαθιές επιθέσεις της Ουκρανίας με drones και πυραύλους Κρουζ στα μετόπισθεν της Ρωσίας διαταράσσουν, προκαλούν ζημιές ή καταστρέφουν όλο και περισσότερες στρατιωτικο-βιομηχανικές, μεταφορικές και ενεργειακές υποδομές. Σύμφωνα με τον Robert «Magyar» Brovdi, διοικητή των Δυνάμεων Μη Επανδρωμένων Συστημάτων της Ουκρανίας, η καταστροφή που έχει προκληθεί στο επιχειρησιακό και στρατηγικό βάθος της Ρωσίας έχει αυξηθεί κατά 1.150% από τις αρχές του 2026. Οι επιθέσεις της Ουκρανίας στο μέτωπο φτάνουν πλέον έως τα 150 χλμ., οι επιθέσεις μεσαίου βεληνεκούς περίπου στα 300 χλμ. και οι επιθέσεις βάθους έως τα 2.000 χλμ.

Μεταξύ των κύριων στόχων των ουκρανικών drones, καθώς και, σε μικρότερο βαθμό, των βομβών ολίσθησης και των πυραύλων, συγκαταλέγονται σιδηροδρομικοί κόμβοι, αντλιοστάσια πετρελαίου, αποθήκες, λιμάνια, αεροδρόμια και κόμβοι μεταφορών. Μεταξύ άλλων εντυπωσιακών αποτελεσμάτων, η Μόσχα αναγκάστηκε να περιορίσει την πρόσβαση στη βενζίνη και το ντίζελ σε 60 από τις 83 ρωσικές περιφέρειες, ενώ οι τιμές των καυσίμων αυξάνονται. Ειδικά στην προσαρτημένη Κριμαία, ο εφοδιασμός με καύσιμα, νερό, ηλεκτρικό ρεύμα και τρόφιμα έχει εξελιχθεί σε μείζον πρόβλημα, και η οικονομική δραστηριότητα έχει ουσιαστικά σταματήσει.

Δεν έχει επιβληθεί περιορισμός μόνο στη βενζίνη, αλλά και στις πληροφορίες σχετικά με τη διαθεσιμότητά της. Για παράδειγμα, σε αρκετές ρωσικές περιφέρειες, η κρατικά υποστηριζόμενη εφαρμογή ανταλλαγής μηνυμάτων «Maks» αποκλείει τις δημόσιες συζητήσεις όπου οι οδηγοί ανταλλάσσουν πληροφορίες σχετικά με την προμήθεια βενζίνης και τις ουρές στα βενζινάδικα. Η κυβερνητική παρέμβαση σε επικοινωνίες όπως αυτή αποτελεί μόνο ένα μέρος μιας πολύ ευρύτερης προσπάθειας να κατασταλεί η διάδοση πληροφοριών σχετικά με την αυξανόμενη κρίση καυσίμων που προκάλεσαν οι ουκρανικές επιθέσεις.

Αυτό οδηγεί τη Ρωσία σε μια ευρύτερη κοινωνικοοικονομική κρίση. Σύμφωνα με τον Νικολάι Μιτροκίν, ιστορικό της σύγχρονης Ρωσίας με έδρα τη Γερμανία, η «κατάκτηση της υπεροχής από την Ουκρανία στον πιο πλεονεκτικό τομέα — αυτή τη στιγμή, τον αέρα—και η επακόλουθη καταστροφή της [ρωσικής] στρατιωτικής και πολιτικής υποδομής σε επιχειρησιακό και στρατηγικό επίπεδο, η δημιουργία μιας εντελώς νέας πραγματικότητας για τα βαθιά μετόπισθεν της Ρωσίας, καθώς και ο περιορισμός του ρωσικού στρατού σε επιχειρησιακό βάθος χωρίς την ανάγκη να παραβιαστούν συγκεκριμένες θέσεις σε τακτικό επίπεδο—όλα αυτά μοιάζουν είτε με την ξαφνική έναρξη του πολέμου είτε με την ταχεία ολοκλήρωσή του.»

Η αυξανόμενη πρόκληση των επιθέσεων στο μεσαίο βάθος για τις ρωσικές δυνάμεις της πρώτης γραμμής

Ωστόσο, οι αυξανόμενες επιθέσεις σε βάθος προς το απομακρυσμένο εσωτερικό της Ρωσίας δεν αποτελούν το μοναδικό πρόβλημα της Μόσχας. Όλο και περισσότερες λεγόμενες «επιθέσεις μεσαίου βεληνεκούς» σε περιοχές πίσω από τις δυνάμεις της πρώτης γραμμής περιπλέκουν τον ανεφοδιασμό του ρωσικού στρατού, ακόμη και όταν υπάρχει επαρκές καύσιμο και άλλο υλικό. Η Ουκρανία προσπαθεί να διαταράξει, με τον αυξανόμενο στόλο της από μη επανδρωμένα αεροσκάφη (UAV) μεσαίου βεληνεκούς, τη λειτουργία των ρωσικών δικτύων εφοδιαστικής που συνδέουν τα ακόμη λειτουργικά εργοστάσια και αποθήκες καυσίμων με τις ρωσικές μαχόμενες δυνάμεις. Για τον σκοπό αυτό, η Ουκρανία έχει αναπτύξει και τώρα αναπτύσσει μια νέα γενιά drone FPV, βελτιστοποιημένων για επιθέσεις εφοδιαστικής κοντινής και μεσαίας εμβέλειας. Αυτά τα drones επιτυγχάνουν επί του παρόντος επιχειρησιακό βάθος 40-44 χλμ. και έχουν σχεδιαστεί ώστε να λειτουργούν, στο μέλλον, με εμβέλεια έως και 100 χλμ.

Όπως και σε άλλους τομείς, η Μόσχα προσπαθεί να αναπτύξει αντίμετρα. Ο ρωσικός ηλεκτρονικός πόλεμος (EW) κατά των drones είναι καλά ανεπτυγμένος, αλλά συχνά αποδεικνύεται αναποτελεσματικός έναντι των επιθέσεων μεσαίου βεληνεκούς. Τα ουκρανικά drones χτυπούν συστηματικά ρωσικά οχήματα, παρόλο που τα τελευταία φέρουν ενσωματωμένα συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου. Επιπλέον, οι ουκρανοί κατασκευαστές βρίσκονται επί του παρόντος σε φάση μετάβασης προς νέα συστήματα επικοινωνίας και μοντέλα επόμενης γενιάς. Ο ρητός στόχος της Ουκρανίας είναι να προηγείται σε κάθε κύκλο καινοτομίας και, με αυτόν τον τρόπο, να διασφαλίζει ότι η Ρωσία προσαρμόζεται διαρκώς στην εκάστοτε προηγούμενη απειλή.

Τον Ιούνιο του 2026, βεβαίως, το Υπουργείο Άμυνας της Ρωσίας ανέφερε με υπερηφάνεια ότι είχε αναχαιτίσει 8.849 ουκρανικά drones τον Μάιο του 2026. Αυτό φαίνεται να υποδηλώνει μεγάλη επιτυχία σε σύγκριση με τις 3.676 αναχαιτίσεις τον Ιανουάριο του 2026 και τις 2.504 τον Μάιο του προηγούμενου έτους. Πολλοί στρατιωτικοί αναλυτές, ωστόσο, αμφισβητούν την ακρίβεια των στοιχείων της ρωσικής κυβέρνησης και υποψιάζονται ότι τα αναφερόμενα ποσοστά αναχαίτισης είναι υπερβολικά. Είτε αυτό ισχύει είτε όχι, τα αυξανόμενα ρωσικά στοιχεία υποδηλώνουν επίσης ότι ο ρυθμός των ουκρανικών επιθέσεων έχει επιταχυνθεί. Τα drones που αναπτύσσει η Ουκρανία κατακλύζουν όλο και περισσότερο την ρωσική αεροάμυνα και προφανώς αυξάνονται ταχύτερα από τις δυνατότητές της.

Ως απάντηση, η Μόσχα έχει αποσύρει μονάδες αεροπορικής άμυνας από το μέτωπο προς τα μετόπισθεν, προκειμένου να προστατεύσει στρατηγικές υποδομές που αποτελούν στόχους. Ως αποτέλεσμα, το παλαιότερα δομημένο και πολυεπίπεδο σύστημα αεροπορικής προστασίας της Ρωσίας έχει καταστεί διάσπαρτο και πλέον περιλαμβάνει πολλά εκτεθειμένα σημεία. Κάθε σύστημα αεροπορικής άμυνας που προστατεύει ένα διυλιστήριο πετρελαίου και κονβόι ανεφοδιασμού είναι ένα λιγότερο που εξυπηρετεί τις δυνάμεις της πρώτης γραμμής. Η Ουκρανία δεν έχει αυξήσει μόνο τον αριθμό των καταστραφέντων μέσων, αλλά και το κόστος και τους κινδύνους για τις δυνάμεις που εμπλέκονται στην «ειδική στρατιωτική επιχείρηση» της Ρωσίας.

Οι ανεπαρκείς ρωσικοί αναχαιτιστές drones

Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο καθώς ένας εντελώς νέος τύπος όπλου στο μέτωπο,  τα αναχαιτιστικά drones, αναδεικνύει τις συνεχιζόμενες θεμελιώδεις ανεπάρκειες του ρωσικού εξοπλισμού. Για παράδειγμα, το πιο διαδεδομένο ρωσικό αντιαεροπορικό σύστημα, το Pantsir-S1, έχει σχεδιαστεί για να χτυπά μεγάλους στόχους εντοπιζόμενους από ραντάρ, όπως οι πύραυλοι Κρουζ. Ωστόσο, αποτυγχάνει σε μεγάλο βαθμό ενάντια σε drones χαμηλής ανιχνευσιμότητας, κατασκευασμένα από πλαστικό και κόντρα πλακέ.

Σε αντίθεση με την Ουκρανία, η ρωσική βιομηχανία έχει μόλις αρχίσει να αναπτύσσει την ικανότητα μαζικής παραγωγής αναχαιτιστικών drones. Τα νέα της αντι-drone UAV Yolka και Lys-2 υπάρχουν μέχρι στιγμής μόνο ως σχέδιο και δεν παράγεται ακόμη μαζικά. Η Ρωσία στερείται του ολοκληρωμένου οικοσυστήματος ραντάρ και λογισμικού που επιτρέπει στους Ουκρανούς χειριστές αναχαιτιστικών να ενεργούν βάσει δεδομένων στόχευσης σε πραγματικό χρόνο σε έναν καθορισμένο τομέα.

Ακόμη και στην περίπτωση που η Ρωσία αυξήσει ραγδαία την προστατευτική ικανότητα των αναχαιτιστικών drone και αντιπυραυλικών συστημάτων της, παραμένει μια σαφής γεωμετρική διαφορά. Η Ουκρανία υπερασπίζεται μόνο το εσωτερικό ενός τόξου. Αντίθετα, η Ρωσία πρέπει να εξασφαλίσει την εξωτερική της περίμετρο, καθώς και τη Μαύρη Θάλασσα, τη Θάλασσα του Αζόφ και τις προσβάσεις προς τον Καύκασο. Επομένως, πρέπει να καλύψει μια περίμετρο πρώτης γραμμής περίπου 2.000 χιλιομέτρων, ενώ η αμυντική γραμμή της Ουκρανίας είναι μόνο περίπου 1.100 χιλιόμετρα.

Η υπεράσπιση χιλιάδων χιλιομέτρων κρίσιμης υποδομής απαιτεί πολύ περισσότερους πόρους από ό,τι η επίθεση σε επιλεγμένους στόχους υψηλής αξίας. Κάθε βελτίωση της ουκρανικής επιθετικής ικανότητας αυξάνει επομένως δυσανάλογα το αμυντικό βάρος της Ρωσίας. Ως αποτέλεσμα, η επίτευξη από τη Ρωσία του τρέχοντος επιπέδου αποτελεσματικότητας της ουκρανικής αεροάμυνας εκτιμάται, από εμπειρογνώμονες του στρατιωτικο-βιομηχανικού τομέα, ως προς το παρόν ανέφικτη. Σε αντίθεση με τα προπαγανδιστικά αφηγήματα της Ρωσίας, τα ποσοστά αναχαίτισης των ουκρανικών μη επανδρωμένων αεροσκαφών βαθιάς και μεσαίας εμβέλειας θα παραμείνουν χαμηλά – τουλάχιστον, για το άμεσο μέλλον.

Ο παράγοντας του πολιτικού χρόνου: Οι επικείμενες εκλογές για τη Δούμα

Μέσα σε αυτό το περίπλοκο στρατιωτικό και οικονομικό πλαίσιο, η Μόσχα αντιμετωπίζει πλέον και έναν κρίσιμο πολιτικό περιορισμό. Τον Σεπτέμβριο του 2026, θα διεξαχθούν τακτικές εκλογές για την Κρατική Δούμα, την Κάτω Βουλή του ρωσικού ψευδο-κοινοβουλίου. Βεβαίως, αυτές οι εκλογές δεν (θα) είναι ούτε δίκαιες και ελεύθερες ούτε ανοιχτές και μυστικές.

Παρ’ όλα αυτά, διαδραματίζουν κάποιο ρόλο στη λειτουργία του ρωσικού πολιτικού συστήματος. Καθώς στη Ρωσία υπάρχει τυπικά ένα πολυκομματικό σύστημα, η εξαιρετικά περιορισμένη διαδικασία ψηφοφορίας επιτρέπει ακόμα έναν ορισμένο βαθμό έκφρασης πολιτικών προτιμήσεων. Δεδομένων των συσσωρευόμενων κοινωνικών παραπόνων, οι εθνικές εκλογές του 2026 ενδέχεται να απαιτήσουν ακόμη περισσότερη από τη συνήθη χειραγώγηση και παραποίηση για να εξασφαλιστεί η νίκη του κυβερνώντος κόμματος «Ενωμένη Ρωσία».

Το εκλογικό ημερολόγιο δεν καθορίζει τη ρωσική στρατηγική, αλλά μπορεί να διαμορφώσει το χρονοδιάγραμμά της. Πριν από τις εκλογές του Σεπτεμβρίου, η κυβέρνηση του Πούτιν πιθανότατα θα επιχειρήσει να διαχειριστεί την κρίση των καυσίμων με πιο ήπια μέτρα, όπως προγράμματα διανομής που θα παρουσιάζονται ως προσωρινά. Μετά τον Σεπτέμβριο, μόλις ανανεωθεί η εκλογική νομιμότητα και η Μόσχα αποκτήσει νέα εσωτερική εξουσιοδότηση για την εφαρμογή αυστηρότερων μέτρων, μπορεί κανείς να αναμένει πιο σκληρά μέτρα λιτότητας και μια νέα εκστρατεία στρατολόγησης.

Καμία από αυτές τις πιέσεις δεν καθορίζει μηχανιστικά έναν συγκεκριμένο τύπο ρωσικής συμπεριφοράς. Τα αυταρχικά καθεστώτα μπορούν, γενικά, να απορροφήσουν οικονομικές απώλειες που θα ήταν πολιτικά απαράδεκτες στις δημοκρατίες. Το ερώτημα δεν είναι τόσο αν υπάρχει πίεση ή όχι, αλλά πώς επιλέγει να ανταποκριθεί σε αυτή το Κρεμλίνο. Μπορούν να διακριθούν τρεις προφανείς στρατηγικές κατευθύνσεις, οι οποίες όμως δεν αλληλοαποκλείονται, αλλά μάλλον εμφανίζονται συνδυαστικά.

Σενάριο Πρώτο: αποκατάσταση ισορροπίας

Είτε σιωπηλά είτε ρητά, πολλοί σχολιαστές των οικονομικών, κοινωνικών και υλικοτεχνικών προβλημάτων της Ρωσίας, τα οποία επί του παρόντος επιδεινώνονται, υποθέτουν ότι είναι προσωρινά, μέτρια και/ή δευτερεύοντα. Από αυτή την άποψη, ακόμη και αν τα ζητήματα αυτά μπορεί, προς το παρόν, να φαίνονται σοβαρά, το ρωσικό κράτος θα είναι σε θέση να προσαρμοστεί και να διατηρήσει την πολιτική του σταθερότητα, ακεραιότητα και πορεία. Το Κρεμλίνο θα εξουδετερώσει επιτυχώς την κοινωνική δυσαρέσκεια με καταστολή ή αποζημίωση ή – κατά πάσα πιθανότητα – με έναν συνδυασμό και των δύο.

Η προσωρινή επιβολή δελτίων για καύσιμα, ηλεκτρικό ρεύμα, τρόφιμα, νερό κ.λπ. – όπως ήδη συμβαίνει εν μέρει στα κατεχόμενα από τη Ρωσία εδάφη της Ουκρανίας – μπορεί να εφαρμοστεί προσωρινά και να παρουσιαστεί ως πατριωτική θυσία. Η Μόσχα, σύμφωνα με αυτό το σενάριο, θα βρει τελικά τρόπους να αποκαταστήσει σε μεγάλο βαθμό τις γραμμές εφοδιασμού, μεταφοράς και διανομής μέσω της εισαγωγής, για παράδειγμα, βενζίνης από την Κεντρική Ασία. Έτσι, η έλλειψη καυσίμων και άλλων αγαθών θα παραμείνει μόνο προσωρινή και θα μπορεί να μετριαστεί μέσω στοχευμένων εισαγωγών και προγραμμάτων διανομής με δελτίο. Οι στρατιωτικές ανάγκες θα συνεχίσουν να καλύπτονται, καθώς θεωρούνται ότι υπερισχύουν της ευημερίας των πολιτών. Η παραγωγή drones, πυραύλων και άλλου βασικού οπλισμού συνεχίζεται, ίσως με την ενισχυμένη υποστήριξη της Κίνας προς τη ρωσική βιομηχανία.

Σύμφωνα με ένα τέτοιο σενάριο, οι καταστροφές που αυξάνονται επί του παρόντος θα αποτελέσουν είτε μια μόνο μερική, παροδική κρίση, είτε/και θα γίνουν αποδεκτές από την κοινωνία ως ακόμα ανεκτές. Η μείωση της ποιότητας ζωής δεν θα είναι επαρκής ώστε να οδηγήσει σε μεγάλες διαμαρτυρίες, περιορισμούς στον εξωτερικό τυχοδιωκτισμό και πολιτική αλλαγή. Ακόμη και αν το βιοτικό επίπεδο των απλών Ρώσων υποχωρήσει, μπορεί να επιτευχθεί και να διατηρηθεί μια νέα ισορροπία.

Σενάριο Δύο: Μετριοπάθεια

Το σενάριο της μετριοπάθειας προϋποθέτει ότι οι τρέχουσες κοινωνικές προκλήσεις της Μόσχας, ως αποτέλεσμα των συνεχιζόμενων βαθιών επιθέσεων της Ουκρανίας κατά των ρωσικών υποδομών και των παράλληλων οικονομικών προκλήσεων, όπως οι χαμηλές τιμές του πετρελαίου, είναι σοβαρές και θα συνεχίσουν να επιδεινώνονται. Μια αλυσιδωτή αντίδραση που θα προκύψει από την περαιτέρω καταστροφή των συστημάτων αεροπορικής άμυνας, τις ζημιές στα διυλιστήρια, τα ελλείμματα εφοδιασμού, τα εμπόδια στην εφοδιαστική αλυσίδα κ.λπ. θα οδηγήσει σε μια θεμελιώδη διαρθρωτική μεταβολή στο κοινωνικό κλίμα και τις πολιτικές προοπτικές της Ρωσίας. Αναγνωρίζοντας αυτό, η ρωσική ηγεσία – είτε με τον Πούτιν είτε χωρίς αυτόν – μετριάζει προσωρινά τους ακραίους πολεμικούς στόχους και τη διαπραγματευτική της θέση.

Τουλάχιστον, το διεθνές διπλωματικό θέατρο που επικρατούσε μέχρι τώρα γύρω από τις ειρηνευτικές συνομιλίες ενδέχεται να δώσει τη θέση του σε μια πιο σοβαρή διαδικασία διαβουλεύσεων, η οποία θα καθοδηγείται από το γνήσιο ενδιαφέρον της Μόσχας να σταματήσουν οι εχθροπραξίες. Βεβαίως, οι κοινωνικές δυσκολίες από μόνες τους δεν θα επιβάλουν μια συμβιβαστική πορεία δράσης, όσο η ηγεσία είναι σε θέση να απορροφήσει το πολιτικό κόστος και να υποβαθμίσει την ευημερία των πολιτών. Ωστόσο, υπό την αυξανόμενη πίεση της κοινωνίας, το Κρεμλίνο θα επιδιώξει, σε αυτό το σενάριο, μια – τουλάχιστον προσωρινή – αποκλιμάκωση της σύγκρουσης και μετάβαση σε μάχες χαμηλής έντασης. Η μετριοπάθεια θα σήμαινε, σε μια τέτοια εξέλιξη των γεγονότων, όχι έναν ιδεολογικό αναπροσανατολισμό της Ρωσίας, αλλά έναν απλό στρατιωτικό και οικονομικό επαναπροσδιορισμό. Σοβαρή αναζήτηση συμβιβασμού και ενδιαφέρον για κατάπαυση του πυρός θα εμφανιστούν μόνο όταν η Μόσχα καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ο πόλεμος, προς το παρόν, δεν μπορεί να κερδηθεί – ένα όριο που ακόμα δεν είναι ορατό.

Σενάριο Τρίτο: Κλιμάκωση

Όπως και στην περίπτωση του δεύτερου σεναρίου, το τρίτο ιδεοτυπικό σενάριο που εξετάζεται εδώ υποθέτει επίσης ότι η αυξανόμενη στρατιωτική και οικονομική πίεση θα ωθήσει το Κρεμλίνο να αλλάξει ριζικά πορεία, οδηγώντας όμως τη Μόσχα σε κλιμάκωση αντί για μετριοπάθεια. Η ρωσική κλιμάκωση μπορεί να έχει τόσο πολιτικο-ψυχολογικούς όσο και στρατιωτικο-υλικούς σκοπούς και να αποσκοπεί στο να εκφοβίσει ή/και να βομβαρδίσει την Ουκρανία και τους δυτικούς εταίρους της, ώστε να υποκύψουν ή, τουλάχιστον, να αποδεχθούν τους ρωσικούς όρους για κατάπαυση του πυρός – μια στρατηγική προσέγγιση που μερικές φορές ονομάζεται «κλιμάκωση για αποκλιμάκωση». Μεταξύ άλλων, η κλιμάκωση θα μπορούσε να στοχεύει στην αποκατάσταση της πρωτοβουλίας της Ρωσίας στο πεδίο της μάχης, στην εξουδετέρωση της ηγεσίας του ουκρανικού κράτους, στη διακοπή της ανάπτυξης και παραγωγής ουκρανικών μη επανδρωμένων αεροσκαφών μεγάλου βεληνεκούς, στην αποδιάρθρωση της εφοδιαστικής αλυσίδας των ουκρανικών στρατευμάτων στην πρώτη γραμμή κ.λπ. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι αυτό το σενάριο έχει ήδη αρχίσει να υλοποιείται με τον έντονο βομβαρδισμό του Κιέβου από πολυάριθμα μη επανδρωμένα αεροσκάφη, καθώς και βαλλιστικούς και πυραύλους Κρουζ, τις νύχτες της 1^ης προς τη 2^η, καθώς και της 5^ης προς τη 6^η Ιουλίου 2026.

Αν και αποτελεί προφανώς την προτιμώμενη γραμμή δράσης του Κρεμλίνου ως απάντηση στις επιτυχημένες επιθέσεις της Ουκρανίας κατά των ρωσικών υποδομών, οι επιλογές της Μόσχας για κλιμάκωση και τα οφέλη που θα αποκομίσει από αυτήν είναι σήμερα πιο περιορισμένα από ό,τι ήταν όταν ξεκίνησε η πλήρης εισβολή το 2022. Δεν είναι μόνο ότι η ικανότητα της Ουκρανίας να αμυνθεί και η υποστήριξη από το εξωτερικό έχουν αυξηθεί σημαντικά σε σύγκριση με πριν από τέσσερα χρόνια. Η στρατηγική λογική για κλιμάκωση εξασθενεί με κάθε επιπλέον επιτυχημένο χτύπημα της Ουκρανίας στις ρωσικές υποδομές.

Οι αδίστακτες επιθέσεις αντιποίνων εναντίον ουκρανικών οικισμών μπορεί να προσφέρουν συναισθηματική ανακούφιση στην ρωσική πολιτική ηγεσία και σε ανησυχούντα ή και πανικόβλητα τμήματα της κοινωνίας. Ωστόσο, οι ενέργειες «εκδίκησης» δεν θα συμβάλλουν στην αποκατάσταση της υλικής ζημίας που προκάλεσαν οι βαθιές επιθέσεις της Ουκρανίας και ενδέχεται να έχουν μόνο περιορισμένα αντισταθμιστικά αποτελέσματα για το μεγαλύτερο μέρος του ρωσικού πληθυσμού. Η αποκατάσταση και η πρόληψη περαιτέρω επιθέσεων, για παράδειγμα, εναντίον ρωσικών διυλιστηρίων πετρελαίου θα απαιτούσε μια στρατηγική μετριοπάθειας και όχι κλιμάκωσης.

Όλο και περισσότερο, η Μόσχα χρειάζεται, τουλάχιστον, μια διακοπή του πολέμου, και συγκεκριμένα την παύση των ουκρανικών επιθέσεων βαθιά στο ρωσικό έδαφος, καθώς και, ιδανικά, την άρση των κυρώσεων. Η συνεχιζόμενη ανταπόδοση χτυπημάτων θα επιδεινώσει μόνο τις ήδη σημαντικές οικονομικές ζημιές και αναστατώσεις της Ρωσίας. Οι εντατικές επιθέσεις στα μετόπισθεν της Ουκρανίας, συμπεριλαμβανομένου του Κιέβου, δύσκολα θα επιλύσουν το βασικό πρόβλημα της Ρωσίας, που είναι η τεχνολογική καθυστέρηση. Δεν μπορούν να σπάσουν εύκολα τον κύκλο καινοτομίας της Ουκρανίας, ο οποίος συνεχίζει να ξεπερνά τον ρωσικό, ο οποίος είναι κυρίως προσαρμοστικός και καθυστερημένος.

Ωστόσο, όσο η Μόσχα δεν καθοδηγείται αποκλειστικά και όχι τόσο από ορθολογικά κίνητρα, έχει στη διάθεσή της μια σειρά επιλογών για κλιμάκωση. Εσωτερικά, αυτό μπορεί να σημαίνει την έναρξη ευρείας κλίμακας στρατολόγησης και την επέκταση της καταστολής κατά της διαφωνίας στη Ρωσία. Εκτός από την ήδη εντεινόμενη τρομοκρατία εναντίον των Ουκρανών αμάχων, το Κρεμλίνο ενδέχεται να προσπαθήσει να εξαναγκάσει τη Λευκορωσία να εμπλακεί στον πόλεμο ως ενεργός συμπολεμιστής. Ακόμη και μια απλή, αλλά αξιόπιστη, απειλή από το βορρά μπορεί να αναγκάσει την Ουκρανία να αποσπάσει δυνάμεις αεροπορικής άμυνας και χερσαίες δυνάμεις από την πρώτη γραμμή. Η Μόσχα ενδέχεται επίσης να προσπαθήσει να επεκτείνει περαιτέρω τα υβριδικά της μέτρα, όπως κυβερνοεπιθέσεις, δραστηριότητες σαμποτάζ στην Ευρώπη και πυρηνικές απειλές προς τη Δύση, προκειμένου να την αποτρέψει από το να υποστηρίξει την Ουκρανία.

Συμπεράσματα

Αντί να επικεντρώνεται στην άμεση εδαφική άμυνα και στα εδαφικά κέρδη, το Κίεβο στοχεύει όλο και περισσότερο στις υλικές και κοινωνικές δομές στα μετόπισθεν της Ρωσίας, οι οποίες καθιστούν δυνατή τη διεξαγωγή του πολέμου της στην Ουκρανία και τις υβριδικές ενέργειές της αλλού. Αυτή η στροφή δημιουργεί μια νέα στρατηγική συγκυρία, στην οποία κυριαρχεί η άμυνα και όχι η επίθεση. Βεβαίως, η Ρωσία μπορεί ακόμα να συγκεντρώσει στρατεύματα στο μέτωπο και να κινητοποιήσει βιομηχανικούς πόρους.

Ωστόσο, κάθε επιπλέον επίπεδο προστασίας που πρέπει να δημιουργήσει ως αντίδραση στις ταχέως αυξανόμενες ικανότητες της Ουκρανίας για βαθιές και μεσαίες επιθέσεις απαιτεί την περαιτέρω διάσπαση των περιορισμένων μέσων αεροπορικής άμυνας σε όλη την τεράστια επικράτειά της. Η υπεράσπιση κρίσιμων υποδομών κατά μήκος χιλιάδων χιλιομέτρων είναι πιο δύσκολη από την επίθεση σε επιλεγμένα αδύνατα σημεία της Ουκρανίας. Το κόστος της ρωσικής άμυνας αρχίζει να αυξάνεται ταχύτερα από το κόστος της επίθεσης.

Οι επιτυχίες της Ουκρανίας στις επιθέσεις κατά των ενεργειακών υποδομών της Ρωσίας και του στρατιωτικού-βιομηχανικού συμπλέγματος δεν θα οδηγήσουν σε στρατιωτική κατάρρευση της Ρωσίας. Κατ’ αρχήν, αυταρχικά καθεστώτα όπως η Ρωσία μπορούν να αντέξουν, να αγνοήσουν ή να εξουδετερώσουν τη δυσαρέσκεια που προκύπτει από τις δυσκολίες του πληθυσμού, διατηρώντας παράλληλα τη στρατιωτική τους ικανότητα. Η αποφασιστική μεταβλητή δεν είναι, επομένως, η ίδια η οικονομική ζημιά που προκαλείται. Το βασικό ερώτημα είναι αν οι ουκρανικές επιθέσεις με νέα όπλα μεγάλου βεληνεκούς μπορούν να μειώσουν σταδιακά την ικανότητα της Ρωσίας να διατηρεί και να παράγει πολεμική ισχύ ταχύτερα από ό,τι η Μόσχα μπορεί να προσαρμοστεί στον νέο κύκλο καινοτομίας.

Για την Ευρώπη, η πρόκληση είναι μεγαλύτερη από το να βοηθήσει την Ουκρανία να επικρατήσει με κάποιον τρόπο. Είναι να αναγνωρίσει ότι ο μελλοντικός χαρακτήρας του πολέμου και η δομή της ευρωπαϊκής ασφάλειας διαμορφώνονται σήμερα στην Ουκρανία. Σε αυτό το πλαίσιο, η ΕΕ πρέπει να διασφαλίσει ότι οι θεσμοί και οι πολιτικές που έχουν ως αποστολή τη διαφύλαξη της κυριαρχίας των κρατών μελών της και του ευρωπαϊκού εγχειρήματος στο σύνολό του εξελίσσονται τόσο γρήγορα όσο απαιτούν οι αλλαγές στο ουκρανικό πεδίο μάχης.

μετάφραση: Βασίλης Μπογιατζής

Αν πιστέψουμε όσα ισχυρίζεται η αντιπολίτευση (σύσσωμη) για την ακρίβεια στην Ελλάδα, θα καταλήγαμε στο συμπέρασμα ότι: α) η ακρίβεια είναι αποτέλεσμα της πολιτικής Μητσοτάκη, β) η ακρίβεια είναι ένας επιπλέον φόρος αφού επιτρέπει στην κυβέρνηση να μαζεύει παραπάνω έμμεσους φόρους (το είπε στη Βουλή ο Νίκος Ανδρουλάκης), γ) ο Μητσοτάκης εξυπηρετεί τα καρτέλ που αισχροκερδούν εις βάρος μας, δ) η ακρίβεια στην  Ελλάδα είναι χειρότερη σε σύγκριση με τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Από τις συζητήσεις που κάνουμε με φίλους έχουμε καταλήξει ότι, λέγε-λέγε, η αντιπολίτευση πείθει. Μάλλον η πλειονότητα των Ελλήνων πιστεύει ότι η χώρα μας έχει τη χειρότερη επίδοση ακρίβειας στην Ευρώπη. Πώς έχει όμως η πραγματικότητα; Αν κοιτάξουμε το γράφημα της Eurostat, που δημοσιεύεται στην κορυφή αυτού του σημειώματος, ο πληθωρισμός στην Ελλάδα ακολουθεί την ίδια ακριβώς πορεία με τον μέσο όρο της ΕΕ. Και μόνο αυτή η διαπίστωση αρκεί για να δείξει το ανυπόστατο των επιχειρημάτων της αντιπολίτευσης. Ας τα δούμε όμως πιο αναλυτικά. Ο πληθωρισμός άρχισε να ανεβαίνει πάνω από τα «υγιή» επίπεδα (περίπου 2% κατ’ έτος) στο τέλος του 2021, όταν ο πλανήτης έβγαινε  από την καραντίνα για τον κορονοϊό και, ενώ αυξανόταν η ζήτηση, δεν είχαν ακόμη αποκατασταθεί οι παγκόσμιες εφοδιαστικές αλυσίδες. Η 2η και χειρότερη περίοδος ήρθε σύντομα, αρχές 2022, με την ενεργειακή κρίση που ξέσπασε μετά την επίθεση της Ρωσίας στην Ουκρανία. Και ενώ η κατάσταση άρχισε να εξομαλύνεται, ο πόλεμος στον Περσικό κόλπο έδωσε νέα πνοή στον πληθωρισμό. Με άλλα λόγια, ο πληθωρισμός έχει αναμφισβήτητα εξωγενείς αιτίες.

Παραμένει βέβαια το ερώτημα αν στην Ελλάδα ο πληθωρισμός εκτοξεύτηκε στα ύψη, αντίθετα με τις υπόλοιπες χώρες της ΕΕ που έλαβαν τα απαραίτητα μέτρα για να τον συγκρατήσουν. Τίποτα ανακριβέστερο! Η πραγματικότητα προκύπτει από τα στοιχεία της Eurostat. Η ετήσια μεταβολή των τιμών καταναλωτή, δηλαδή η μεταβολή των τιμών καταναλωτή σε σύγκριση με τον ίδιο μήνα του προηγούμενου έτους, παρουσιάζει μεγάλη διακύμανση σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση, σε κάθε χώρα ξεχωριστά και βέβαια στη χώρα μας (βλέπε γράφημα). Χαρακτηριστικά, την περίοδο Αυγούστου/Νοεμβρίου 2022, περίοδο με τον υψηλότερο πληθωρισμό σε όλες τις χώρες της ΕΕ, η Ελλάδα φτάνει τον Σεπτέμβριο στον υψηλότερο δείκτη πληθωρισμού, 12,1%, ενώ η ΕΕ έφτασε στο 10,9 (διαφορά 1,2% λιγότερο στην ΕΕ). Όμως τον επόμενο μήνα (10/2022) καταγράφεται ο υψηλότερος πληθωρισμός στην ΕΕ, 11,5%, ενώ στην Ελλάδα αρχίζει η πτώση και ο πληθωρισμός καταγράφεται στο 9,5% (διαφορά 2% λιγότερο στην Ελλάδα). Την περίοδο αυτή όλες οι χώρες φτάνουν στον υψηλότερο πληθωρισμό τους, με τον δείκτη να κινείται μεταξύ 15 και 26% σε δέκα απ’ αυτές. Στις χώρες αυτές περιλαμβάνονται κυρίως οι πρώην σοσιαλιστικές αλλά και δυτικές χώρες, όπως η Ολλανδία, όπου ο πληθωρισμός καταγράφεται  στο 17% τον Σεπτέμβριο του 2022.

Η γενική εικόνα είναι ότι η Ελλάδα κάποιους μήνες καταγράφει πληθωρισμό κάτω του μέσου όρου της ΕΕ και κάποιους άλλους πάνω από τον μέσο όρο. Αυτό που παραμένει, όμως, σταθερό καθ΄ όλη την περίοδο είναι η στάση της αντιπολίτευσης. Δεν αναφέρονται καθόλου στον πληθωρισμό τους μήνες που η Ελλάδα έχει καλές επιδόσεις και κατακεραυνώνουν την κυβέρνηση (και βεβαίως οι ευθύνες προσωποποιούνται στον Μητσοτάκη) τους μήνες που η χώρα έχει κακές επιδόσεις.  

Το γράφημα εμπεριέχει πολλές επιπλέον πληροφορίες, βλέπουμε τη σύγκριση της Ελλάδας (καφετί) με τον μέσο όρο της ΕΕ (σκούρο μπλε), την Ολλανδία (ανοιχτό μπλε) και την Ισπανία (πράσινο). Για την τελευταία έχει γίνει πολύς λόγος για τις επιτυχείς πολιτικές που έχει εφαρμόσει και που, αν ακολουθούσε η ελληνική κυβέρνηση, θα είχε συγκρατηθεί ο πληθωρισμός. Όπως φαίνεται κάτι τέτοιο δεν ισχύει.

Επίσης ενδιαφέρον παρουσιάζει η σωρευτική ακρίβεια μεταξύ 2010 και 2025, που, όπως φαίνεται στο επόμενο γράφημα (στοιχεία της Διεθνούς Τράπεζας και του IMF), η Ελλάδα έχει τον μικρότερο αθροιστικά πληθωρισμό σε σύγκριση με όλες τις χώρες της Ευρωζώνης. Έτσι, αν για να αγοράσουμε το 2010 τα Χ προϊόντα χρειαζόμασταν 100€, το 2024 χρειαζόμασταν 118,78€, ήτοι πληθωρισμός 18,78%. Συγκριτικά, χώρες όπως για παράδειγμα η Αυστρία ή η Ισπανία καταγράφουν την ίδια περίοδο αθροιστικό πληθωρισμό 48% και 31,5% αντίστοιχα.

Στις διαδραστικές ιστοσελίδες της Εurostat, του IMF και  της Διεθνούς Τράπεζας είναι εύκολο να γίνουν συγκρίσεις μεταξύ χωρών, αν κάποιος θέλει να έχει μια πλήρη εικόνα. Υπάρχουν επίσης και άλλες χρήσιμες πληροφορίες, για όσους θέλουν να σχηματίσουν ιδία γνώμη.

https://ec.europa.eu/eurostat/cache/dashboard/prices/

https://ec.europa.eu/eurostat/cache/website/economy/food-price-monitoring/

https://ourworldindata.org/grapher/consumer-price-index?time

«Στον κόσμο που έρχεται θα είναι ευκολότερο να πεθαίνει κανείς. Αλλά προσωπικά θα προτιμούσα έναν κόσμο όπου θα μπορεί να ζει»

Στις 15 Ιουλίου, αναμένεται να ψηφιστεί στο γαλλικό Κοινοβούλιο ο νόμος για το τέλος της ζωής, με τον οποίο νομιμοποιείται η δυνατότητα ευθανασίας σε άτομα με σοβαρές παθήσεις. Λίγες μέρες πριν, εναντίον του νομοσχεδίου παρενέβη ο συγγραφέας Μισέλ Ουελμπέκ, ο οποίος επικρίνει την πρακτική της ευθανασίας αλλά, κυρίως, σχολιάζει τον προοδευτισμό της Ευρώπης ο οποίος εκτιμά ότι οδηγεί τον δυτικό πολιτισμό στην αυτοάρνησή του και, με γρήγορα βήματα, ετοιμάζει την αυτοκατάργησή του. Ο Ουελμπέκ δημοσίευσε κατ’ αποκλειστικότητα στη γαλλική εφημερίδα Le Figaro τα επιχειρήματά του για την αντίθεσή του στην ευθανασία αλλά, κυρίως, την απαισιοδοξία του για την Ευρώπη, τη Δύση και γενικότερα τον ανθρώπινο πολιτισμό. Στο κείμενο που ακολουθεί, συνοψίζονται οι θέσεις του Ουελμπέκ στο συγκεκριμένο άρθρο του.

Στο άρθρο του για την ευθανασία, ο Ουελμπέκ επικαλείται τη θέση του Γκάντι για τον δυτικό πολιτισμό: «Θα μπορούσε να είναι μια καλή ιδέα». Κατά τον Ουελμπέκ, ο δυτικός πολιτισμός υπήρξε αλλά, πλέον, είναι ένας πολιτισμός που αφορά το ευρωπαϊκό παρελθόν. Ο σημερινός δυτικός κόσμος έχει πλέον απομακρυνθεί από τον δυτικό πολιτισμό, σε μερικούς αιώνες δεν θα αφορά καν τους επιγόνους μας, οι οποίοι θα αντιμετωπίζουν την έννοια της Δύσης όπως αντιμετωπίζουμε εμείς σήμερα την κατάρρευση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Αν η Ρώμη καταστράφηκε επειδή εκτοπίστηκε από τον χριστιανισμό, κατ’ αναλογία ο δυτικός πολιτισμός θα καταστραφεί λόγω της κατάρρευσης του χριστιανισμού, η οποία υποστηρίζει ότι άρχισε με τον Προτεσταντισμό και ολοκληρώθηκε με τον Διαφωτισμό.

Αλλά ο Ουελμπέκ σχολιάζει και τον υπόλοιπο κόσμο, για τον οποίο είναι εξίσου απαισιόδοξος – κάνοντας λόγο για δημογραφική παρακμή των τεχνολογικά προηγμένων χωρών, της Ιαπωνίας, της Νότιας Κορέας και, πιο πρόσφατα, της Κίνας. Άρα, υποστηρίζει, δεν παρακμάζει μόνο η Δύση. Παρακμάζει και αυτοκαταστρέφεται η ίδια η νεωτερικότητα στο σύνολό της.

Ο Ουελμπέκ χρησιμοποιεί στίχους του Ουίλιαμ Μπάτλερ Γέιτς και ιδίως ένα τετράστιχο από το ποίημά του «The Second Coming» («Η Δευτέρα Παρουσία», 1919*):

Things fall apart; the centre cannot hold;

Mere anarchy is loosed upon the world,

The blood-dimmed tide is loosed, and everywhere

The ceremony of innocence is drowned.

Ο Γέιτς, λέει ο Ουελμπέκ, προαισθανόταν ότι, για την Ευρώπη, ο πόλεμος που μόλις είχε τελειώσει θα ήταν παρά ο προάγγελος ακόμη μεγαλύτερων καταστροφών. Έναν αιώνα μετά, θεωρεί ότι ο Γέιτς επιβεβαιώνεται, «το κέντρο πράγματι δεν άντεξε — και αυτό γίνεται ιδιαίτερα εμφανές στην περίπτωση του πολιτικού κέντρου της Ευρώπης, των Βρυξελλών. Στο Βέλγιο, η ευθανασία, που από το 2002 επιτρέπεται για “άτομα που υποφέρουν από ψυχικό πόνο”, επεκτάθηκε το 2014 και στους ανηλίκους». Εκτιμά ότι υπάρχουν ακόμα αναχώματα αντίστασης, αλλά ότι συνολικά ο πολιτισμός μας κινδυνεύει. Και πρωτίστως ισχυρίζεται ότι κινδυνεύει η Γαλλία να είναι το επόμενο ανάχωμα που θα παρασυρθεί, χωρίς μεγάλες ελπίδες αυτό να αντιστραφεί.

«Εδώ και χρόνια προσπαθώ να αντισταθώ στην ευθανασία», λέει ο Ουελμπέκ. «Και όσο μέσα μου ενισχύεται η πεποίθηση ότι δίνω μια μάχη χαμένη εκ των προτέρων, έχω την αίσθηση πως έχω παίξει όλα μου τα χαρτιά — και ότι αρχίζω πλέον ακόμη και να κλέβω. Για μία τελευταία φορά, δεν θεωρώ περιττό να προτρέψω εκείνους των οποίων η ψήφος θα αποκτήσει ισχύ νόμου να αναλογιστούν πόσοι λίγοι φιλόσοφοι, στη διάρκεια των αιώνων, τάχθηκαν υπέρ της αυτοκτονίας. Είναι, πράγματι, εντυπωσιακό: ο “προοδευτισμός” απορρίπτει με περιφρόνηση, με μια απλή κίνηση του χεριού, όχι μόνο το σύνολο των θρησκευτικών παραδόσεων, αλλά σχεδόν όλα όσα έχουν σκεφθεί οι προγενέστεροι φιλόσοφοι. Μια τέτοια αλαζονεία, πιστεύω, δεν είχε εμφανιστεί ποτέ άλλοτε στην ανθρώπινη ιστορία».

Παρ’ όλα αυτά, λέει ο Ουελμπέκ, το πρόβλημα δεν είναι οι φιλόσοφοι αλλά οι θρησκείες, που αγγίζουν «τον βαθύτερο πυρήνα της ύπαρξης» του ανθρώπου. Και πριν απ’ όλες η Καθολική Εκκλησία, που βρίσκεται σε βαθιά παρακμή.

Στη συνέχεια, ο συγγραφέας κάνει μια σημαντική δήλωση, ουσιαστικά μια δήλωση παραίτησης: «Δεν είμαι βέβαιος», λέει, «ότι θέλω να ανήκω σε μια κοινωνία που νομιμοποιεί την ευθανασία. Ναι, να υπερασπιστούμε τη Δύση — αλλά μόνον εφόσον αξίζει να υπερασπιστεί κανείς τη Δύση».

Ακολουθεί μια απαξίωση των επιχειρημάτων όσων υποστηρίζουν την ευθανασία, με τα οποία έχει διεξοδικά ασχοληθεί σε παλιότερες παρεμβάσεις του. Σημειώνει, πάντως, ότι όλα αυτά τα επιχειρήματα «συμπυκνώνονται σε ένα και μόνο: την αξιοπρέπεια». Όμως η λέξη αυτή έχει χρησιμοποιηθεί τόσο συχνά και τόσο διαστρεβλωμένα ώστε έχει πλέον γίνει δύσκολο να συλλάβει κανείς το πραγματικό της νόημα. Για να γίνει πειστικότερος, χρησιμοποιεί μια τυπική φράση που λέγεται σε ετοιμοθάνατους από τους οικείους τους: «Δεν θα άντεχε να γίνει φυτό». Η διατύπωση αυτή θα ήταν πιο πειστική, λέει ο Ουελμπέκ, αν συνεχιζόταν ως εξής: «Δεν θα άντεχε να γίνει φυτό· θα προτιμούσε να γίνει πτώμα». Την εργαλειακή χρήση της έννοιας του ανθρώπου, την αποδομεί ως εξής:

Ο άνθρωπος [με αυτή την εννοιολόγησή του] περιορίζεται στην αξία χρήσης του· δηλαδή στην αρχική του αξία, μειωμένη κατά τον συντελεστή της φθοράς. Δύσκολα μπορεί να φανταστεί κανείς πιο κατά μέτωπο αντίθεση προς την ανθρώπινη αξιοπρέπεια όπως την εννοούσε ο Εμμάνουελ Καντ προς την καντιανή ιδέα ότι η ανθρωπότητα, τόσο στο πρόσωπο του ίδιου του ανθρώπου όσο και στο πρόσωπο κάθε άλλου, πρέπει πάντοτε να αντιμετωπίζεται ως σκοπός και ποτέ απλώς ως μέσο.

Θεωρεί ότι η αλλοίωση αυτή ακολουθεί μια αλλοίωση που είχε προηγηθεί, μάλιστα στο όνομα του (απολύτως δικαιολογημένου) αγώνα κατά της κακοποίησης και του πόνου των ζώων, όταν οι αντισπισιστές επιχείρησαν να τον διεξαγάγουν στο όνομα της αμφίβολης έννοιας των «δικαιωμάτων των ζώων», ενώ ήταν αρκετό να ζητούμε όλοι να ακούμε «τη σεμνή, αλλά πυρακτωμένη και αιώνια φωνή της συμπόνιας».

Την αλλοίωση αυτή, με την ευθανασία, λέει ο Ουελμπέκ, την ακολουθεί «μια βουτιά στην άβυσσο».

Η βουτιά αυτή οφείλεται, εξηγεί, στο ότι για τους στοχαστές «πιο αφελών αιώνων», η ανθρώπινη αξιοπρέπεια συνδεόταν με το απλό γεγονός ότι κάποιος ήταν άνθρωπος. Σήμερα, ο άνθρωπος νοείται ως συνώνυμο μιας συνεχούς φθοράς. Πάνω από την Ευρώπη, τους δύο τελευταίους αιώνες, πλανιέται το φάντασμα του μηδενισμού – κι αν αυτό έχει κάποιο συστατικό έκπληξης, αυτή βρίσκεται στο ότι ο μηδενισμός αυτός δεν είναι ούτε σκοτεινός ούτε λυκόφως· είναι πολύχρωμος και χαρούμενος. Δεν τον προσεγγίζει, δηλαδή, κανείς μέσω του Νίτσε ή του Ντοστογιέφσκι αλλά, περισσότερο, μέσω ενός διαφημιστικού βίντεο της Simons, μιας καναδικής αλυσίδας καταστημάτων με ρούχα, το οποίο υποτίθεται ότι παρουσίαζε μια «ευτυχισμένη ευθανασία». «Ήταν μια αξιοπρέπεια που σε έκανε να ουρλιάζεις», σημειώνει ο συγγραφέας.

LINK: Το βίντεο για την ευθανασία:

https://www.youtube.com/watch?v=SsrlYYbx3-E&rco=1

Στη συνέχεια, ο Ουελμπέκ εμβαθύνει στην έννοια της αξιοπρέπειας, αναφερόμενος στην περίπτωση του Βενσάν Λαμπέρ**.

Από την άποψη των ηθών, λέει, να συμπεριφέρεσαι με αξιοπρέπεια θα σήμαινε ότι αντιμετωπίζεις τους πόνους και τις θλίψεις της ζωής με ψυχραιμία, αυτοσυγκράτηση και στωικότητα. Αλλά αυτό σημαίνει συναισθηματική εγκράτεια — και μόνο αυτό αρκεί για να γεννήσει υποψίες. Γι’ αυτό, λέει, εκνευρίζεται και απεχθάνεται τη λέξη «αξιοπρέπεια», ιδίως όταν τα ΜΜΕ εγκωμιάζουν την «αξιοπρέπεια» των θυμάτων αυτού ή εκείνου του τραγικού περιστατικού. Και σημειώνει: «Μπροστά σε μια μεγάλη οδύνη, η πιο υγιής αντίδραση είναι, προφανώς, να κλάψει κανείς, να ουρλιάξει, να θρηνήσει, να ικετεύσει για τον οίκτο είτε του Θεού είτε των άλλων ανθρώπων. Ο στωικός, στο βάθος, δεν είναι παρά μια θεωρητική μαριονέτα, εντελώς αποκομμένη από την πραγματικότητα».

Στη συνέχεια, επικαλείται την εποχή των χίπις, της νεότητάς του. Τότε, λέει, ενθαρρύνονταν τα αγόρια να εκφράζουν τα συναισθήματά τους. Σήμερα, μισό αιώνα μετά την εποχή των χίπις, όλα έχουν αλλάξει. Τα συναισθήματά τους πρέπει να τα κρύβουν όχι μόνο οι άντρες αλλά και οι γυναίκες. Αυτό σημαίνει σήμερα «αξιοπρέπεια». Είναι μια στάση που επιτρέπει στους άλλους να μην ασχολούνται σε βάθος με τον πόνο κάποιου και να γυρίζουν γρήγορα στη δουλειά τους. Στην πραγματικότητα, σημειώνει ο Ουελμπέκ, «η αξιοπρέπεια έχει μία και μόνη χρησιμότητα: να νομιμοποιεί την αδιάκοπη άσκηση του πιο απόλυτου εγωισμού».

Η στάση αυτή, επισημαίνει, επιβάλλει μερικά απηνή ερωτήματα: είναι πραγματικά σεμνό και αξιοπρεπές, όταν βρίσκεται κανείς τόσο κοντά στην κατάσταση του «φυτού», όταν έχει σωματικά τόσο πολύ εξασθενήσει, να εμφανίζεται δημόσια; Ή ακόμη και να εμφανίζεται μπροστά σε οποιονδήποτε; Είναι, τελικά, αξιοπρεπές και σεμνό να εξακολουθεί να υπάρχει;

Αν η απάντηση είναι ότι, όντως, αυτά δεν είναι αξιοπρεπή, από τη στιγμή εκείνη, «ο μηχανισμός έχει τεθεί σε λειτουργία. Ντρέπεστε για την ίδια σας την ύπαρξη, και η ευθανασία σάς περιμένει στη γωνία».

Ο Ουελμπέκ, στη συνέχεια, επικαλείται τον Νίτσε, κάνοντας αυτοκριτική επειδή τον είχε κοροϊδέψει. Τσιτάρει, λοιπόν, δυο ερωταπαντήσεις από τη Χαρούμενη Επιστήμη (στα ελληνικά, σε μετάφραση Ζήση Σαρίκα, εκδ. Πανοπτικόν):

— Ποιον αποκαλείς κακό; — Εκείνον που επιδιώκει πάντοτε να κάνει τους άλλους να ντρέπονται.

— Τι είναι για σένα το πιο ανθρώπινο; — Να γλιτώνεις κάποιον από την ντροπή.

«Ίσως, και είναι οδυνηρό να το πει κανείς, να μην είμαστε πλέον εντελώς άνθρωποι», συμπεραίνει.

Και σημειώνει:

Ύστερα από μια παρένθεση πολλών χιλιετιών, η Δύση μοιάζει να επιστρέφει σε εκείνη την αρχέγονη ζωική σοφία που ωθεί, σχεδόν σε όλα τα κοινωνικά είδη, το άρρωστο ζώο να απομακρύνεται από την αγέλη για να πεθάνει μόνο του — γνωρίζοντας πολύ καλά ότι δεν έχει να περιμένει καμία συμπόνια από τα όμοιά του και ότι κινδυνεύει μάλλον, όπως τα πουλιά στο Μαγικό Βουνό του Τόμας Μαν, να το αποτελειώσουν με τα ράμφη τους.

Στη συνέχεια, ο Ουελμπέκ κάνει κριτική του τρόπου με τον οποίο ο πολιτισμός μας αντιμετωπίζει τις «κατακτήσεις» της «κοινωνικής προόδου» — της άμβλωσης, της κατάργησης της θανατικής ποινής, του γάμου των ομοφύλων, της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, της παρένθετης μητρότητας. Κανείς δεν διανοείται, λέει, την πιθανότητα επιστροφής σε πιο συντηρητικές επιλογές.

Αυτή η παραδοχή, σημειώνει, είναι βαθιά αντιδημοκρατική: «Ό,τι θέσπισε ένας νόμος μπορεί να το καταργήσει ένας άλλος· τουλάχιστον έτσι αντιλαμβάνομαι εγώ τον νόμο. Επιτρέπει όμως να αναγνωρίσουμε τον προοδευτισμό γι’ αυτό που πραγματικά είναι: μια μοίρα. Ίσως να έχουν δίκιο όσοι πιστεύουν ότι είναι μάταιο να αντιστέκεται κανείς στη μοίρα και ότι κάθε τραγωδία πρέπει να ολοκληρώνει την πορεία της».

Δεν μπορώ, όμως, να αποφύγω τη σκέψη, λέει, ότι, ζητώντας η Γαλλία για τους πολίτες της πρόσβαση στην ευθανασία, στην πραγματικότητα ζητά τη δική της ευθανασία.

Και εξηγεί καταλήγοντας:

Κάποιοι ίσως απορούν που αντιτίθεμαι σε αυτή την πρόταση νόμου, αφού συχνά μου έχουν αποδώσει έναν παράξενο νεολογισμό: ότι είμαι «καταθλιψιστής». Ας το δεχθούμε. Είναι αλήθεια ότι αφιέρωσα το έργο μου στην ανίχνευση των συμπτωμάτων της αυτοκτονίας της Δύσης, στην άνοδο του μηδενισμού. Δεν θυμάμαι, όμως, να χάρηκα ποτέ γι’ αυτό.

Μπαίνουμε σε έναν κόσμο όπου θα είναι ευκολότερο να πεθαίνει κανείς. Εγώ θα προτιμούσα έναν κόσμο όπου να μπορεί να ζει.

*Ολόκληρο το ποίημα του Γέιτς, όπως το έχει αποδώσει στα ελληνικά ο Γιώργος Σεφέρης (στη συλλογή Αντιγραφές, Ίκαρος, 1965). Οι στίχοι που χρησιμοποιεί ο Ουελμπέκ είναι ο 3, 4 και 5:

Δευτέρα Παρουσία

Γυρίζοντας ολοένα σε κύκλους που πλαταίνουν
Το γεράκι δεν μπορεί ν’ ακούσει πια το γερακάρη·
Τα πάντα γίνονται κομμάτια· το κέντρο δεν αντέχει.
Ωμή αναρχία λύθηκε στην οικουμένη,
Απ΄ το αίμα βουρκωμένος λύθηκε ο ποταμός, και παντού
Η τελετή της αθωότητας πνίγεται·
Οι καλύτεροι χωρίς πεποίθηση, ενώ οι χειρότεροι
Είναι γεμάτοι από την ένταση του πάθους.

Σίγουρα κάποια αποκάλυψη θα είναι κοντά·
Σίγουρα η Δευτέρα Παρουσία θα είναι κοντά.
Η Δευτέρα Παρουσία! Δεν πρόφταξα να σώσω αυτό το λόγο
Και μια μεγάλη εικόνα γέννημα του Spiritus Mundi
Θολώνει τη ματιά μου: κάπου στην άμμο της ερήμου
Μορφή με σώμα λιονταριού και το κεφάλι ανθρώπου,
Ένα άδειο βλέμμα κι αλύπητο σαν ήλιος,
Κινείται με μηρούς αργούς, καθώς τριγύρω
Στροβιλίζουνται ίσκιοι αγανακτισμένων πουλιών.

Το σκοτάδι ξαναπέφτει· τώρα όμως ξέρω
Πώς είκοσι βασανισμένοι αιώνες πετρωμένου ύπνου
Κεντρίστηκαν από ένα λίκνο λικνισμένο κατά το βραχνά,
Και ποιο ανήμερο θεριό, μια που ήρθε τέλος η ώρα του,
Μουντά βαδίζει για να γεννηθεί προς τη Βηθλεέμ.

** Ο Βενσάν Λαμπέρ (1976–2019) υπέστη σοβαρό τροχαίο ατύχημα το 2008 και παρέμεινε επί χρόνια σε κατάσταση ελάχιστης συνείδησης, χωρίς να βρίσκεται σε κώμα ή να εξαρτάται από μηχανική υποστήριξη της αναπνοής. Η σύζυγός του ζητούσε τη διακοπή της τεχνητής σίτισης και ενυδάτωσης, υποστηρίζοντας ότι αυτή θα ήταν η επιθυμία του, ενώ οι γονείς του αντιδρούσαν, θεωρώντας ότι επρόκειτο για άτομο με αναπηρία και όχι για ετοιμοθάνατο ασθενή. Η υπόθεση δίχασε τη γαλλική κοινωνία και κατέληξε στα ανώτατα δικαστήρια της Γαλλίας και στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Τελικά επιτράπηκε η διακοπή της σίτισης και της ενυδάτωσης και ο Λαμπέρ πέθανε τον Ιούλιο του 2019.

Είναι η ηγέτις δύναμη της Δύσης μια μεγάλη βελανιδιά; Αν κοιτάξεις το βιβλίο του Χάουαρντ Ζιν, Ιστορία του λαού των Ηνωμένων Πολιτειών (1980), αλλά και το βιβλίο του Paul Johnson, A History of the American People (1997 – για να το γράψει χρειάστηκαν 32 χρόνια!), θα πεις πως ναι, είναι ένα τρανό δέντρο. 

Ακόμη και η απαρχή του αμερικανικού κράτους φέρει μέσα του μια παράξενη μείξη πειθαρχίας και υπερβολής. Η Αμερική χτίστηκε, θα έλεγα, από λειτουργικούς αλκοολικούς (functional alcoholics). Ο πρόεδρος Τζορτζ Ουάσιγκτον επέλεξε, τότε, ένα λογαριασμό εξόδων αντί για ένα μισθό. Και έτσι, χρέωνε τη Madeira –ένα «ενισχυμένο» κρασί–, που του άρεσε τόσο πολύ να πίνει, στο έθνος. Έπιναν αρκετά, αλλά ταυτόχρονα φρόντισαν να ξεκινήσει η χώρα με δυναμική, γνώση και φιλοδοξία. Με τα χρόνια, οι ΗΠΑ αγόρασαν τη Λουιζιάνα από τη Γαλλία το 1803 –αγορά σταθμός– και την Αλάσκα από τη Ρωσία το 1867 – σε αυτό που μπορεί να θεωρηθεί ως το χειρότερο real estate deal στην ιστορία, για τους Ρώσους φυσικά.

Έτσι, ως Ευρωπαίος, τώρα Αμερικανός, που έχει κάνει το Μπρούκλιν γειτονιά του και το σπίτι του στο New Haven, νιώθω περήφανος και αισιόδοξος καθώς η Αμερική γιορτάζει τα 250ά της γενέθλια, αν και όχι χωρίς ανησυχία. Με τα χρόνια, έχω αρχίσει να βλέπω την Αμερική ως κάτι περισσότερο από μια χώρα. Είναι μία ιδέα που δεν σταματά να επανεφευρίσκει τον εαυτό της. Καλωσορίζει ανθρώπους –το έκανε περισσότερο στο παρελθόν– από παντού και τους ζητά να γίνουν αναπόσπαστο μέρος του κοινωνικού της ιστού. Αν η Αμερική δεν υπήρχε, θα έπρεπε κάπως να την εφεύρουμε. Η ειρηνική συνύπαρξη διαφορετικών ανθρώπων και λαών κάτω από τους ίδιους νόμους είναι άκρως σημαντική.

Αρκεί, για να κατανοήσεις τη σύγχρονη Αμερική, να περπατήσεις στους δρόμους του Μανχάταν που κρύβουν το φως οι ουρανοξύστες; Όχι! Αρκεί να γνωρίζεις πως υπάρχει η Αμερική που είναι εναντίον της οπλοκατοχής και του ρατσισμού, όπως υπάρχει και αυτή που είναι υπέρ και των δύο; Πάλι όχι! Για να καταλάβεις την Αμερική πρέπει να δεις μερικά γουέστερν. Η Αμερική είναι ακόμη «a limited Far West» θα έλεγα λίγο εκκεντρικά, και πρέπει να μάθεις να πυροβολείς γρηγορότερα και από τη σκιά σου για να επιβιώσεις. Πώς όμως η Άγρια Δύση έγινε η Αμερική που εκλέγει πρόεδρο με το Κολέγιο των Εκλεκτόρων; Το Κολέγιο αυτό που είναι ένα «βαρύ κληροδότημα» της εποχής της δουλείας, και όχι μόνο. Η ιστορική διαδικασία ήταν αιματηρή. Μα οδήγησε στο να έχουμε δημοκρατική παράδοση που δεν έχει άλλο προηγούμενο στην παγκόσμια ιστορία, και διαρκεί 250 ολόκληρα χρόνια.

Η Αμερική σίγουρα έχει και μερικά προβλήματα, από την πολιτική πόλωση και τη φτώχεια μέχρι τις έντονες διαιρέσεις. Μα φτώχεια στην Αμερική; «Οι σιταποθήκες ήταν γεμάτες και τα παιδιά των φτωχών μεγάλωναν ραχιτικά» γράφει ο Τζον Στάινμπεκ στα Σταφύλια της Οργής (1939). Η φτώχεια είναι και ίδιον του καπιταλισμού. Αμερικανοί πρόεδροι, κυρίως τα τελευταία χρόνια, έχουν συμπεριφερθεί σαν «Demolition Boys». Ταυτόχρονα, ο θεσμός του προέδρου είναι φορτισμένος με δόξα και μπορεί κάποιος να εκλεγεί πρόεδρος επειδή «η τιμή των αβγών» ανέβηκε πολύ. (Ο σημερινός ένοικος του Λευκού Οίκου πρέπει να ευχαριστεί τα ταπεινά αυγά.) Αλλά δεν πιστεύω ότι ένα έθνος πρέπει να κρίνεται μόνο από τις κακές στιγμές του. Επίσης, Αμερική δεν είναι μόνο οι Αμερικανοί εν ζωή, αλλά και εκείνοι που έζησαν πριν από εμάς. Οι γενιές που έχτισαν τη χώρα και την υπερασπίστηκαν. Υπό κάποια έννοια, τα νεκροταφεία της είναι ιεροί τόποι.

Η Αμερική δεν γεννήθηκε μόνο από ισχυρές ιδέες, αλλά και από τη σύγκρουση με τους Ινδιάνους που ζούσαν σε αυτά τα χώματα για χιλιάδες χρόνια. Οι αρχηγοί των Ινδιάνων και τα μικρά παιδιά τους στολίζονταν με φτερά πουλιών... Και έτσι, από το 1782, το εθνικό σύμβολο των ΗΠΑ έγινε ο φαλακρός αετός (bald eagle). Ταυτόχρονα, με τα χρόνια, ο αετός αυτός και μερικές φράσεις όπως: «Life, Liberty, and the pursuit of Happiness», «We the People», «God Bless America», «The American Dream», «In God We Trust» έχουν γίνει μέρος του παγκόσμιου φαντασιακού.

Αυτή η επέτειος δείχνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν ταυτόχρονα αναντικατάστατες και βαθιά αντιφατικές. Είναι ακόμη το κεντρικό πείραμα της σύγχρονης δημοκρατίας, διαμορφώνοντας τον κόσμο μέσω της δύναμής τους, του πολιτισμού και της καινοτομίας τους, και όμως είναι, όλο και συχνότερα πιο ανίκανες να καλύψουν τις εσωτερικές τους ρωγμές. Απ’ έξω δεν μοιάζει πλέον με μοντέλο προς αντιγραφή, αλλά με μια χώρα σε διαρκή τριβή με τον εαυτό της. Παρατηρώ ένα έθνος που εξακολουθεί να ηγείται του κόσμου, αλλά και να εκθέτει πιο ανοιχτά τα όρια και τις αντιφάσεις της δικής του επιτυχίας. Θα μπορούσα επίσης να πω ότι η ιδιοφυΐα των ΗΠΑ και η ιδρυτική τους αυτοπεποίθηση χρειάζονται τον υπόλοιπο κόσμο τώρα περισσότερο από ποτέ.

Το «σύνδρομο του Ντιτρόιτ» (κάποτε άκμαζε, με ουκ ολίγες αυτοκινητοβιομηχανίες και μεγάλες εργοστασιακές μονάδες, αλλά σήμερα, το διαδέχθηκε η παρακμή με φτώχεια, εγκληματικότητα και ανεργία) και να μετατραπεί ολόκληρη η Αμερική σε ένα απέραντο Ντιτρόιτ, ή ακόμη, και να πέσει εκ των έσω όπως άλλοτε η ΕΣΣΔ, είναι μία πιθανότητα. Αλλά αυτό μάλλον έχει να κάνει με έναν ευσεβή πόθο των εχθρών της Αμερικής, παρά με την πραγματικότητα. Παρά τις επιμέρους πληγές, παρά τις έντονες κοινωνικές ανισότητες, η Αμερική έχει γερά δόντια και δεν θα παραδώσει τα σκήπτρα στην Κίνα.

Πιστεύω ότι η ιστορία δεν είναι κάτι που κληρονομούμε μία φορά, είναι κάτι που κάθε γενιά καλείται να συνεχίσει. Η Αμερική είναι περισσότερο συνεχής διαδικασία παρά χώρα. Στα 250 χρόνια της, επιλέγω την ελπίδα. Μια χώρα που ζει συνεχώς σαν να βρίσκεται ακόμη στην αρχή της, μα εκ γενετής κοιτάει στα αστέρια. Σαν μια μεγάλη βελανιδιά, η Αμερική έχει αντέξει πολλές καταιγίδες, και πιστεύω ότι οι βαθιές της ρίζες είναι ακόμα παντοδύναμες ώστε να την οδηγήσουν σε ένα καλύτερο μέλλον, όχι μόνο για τους πολίτες της, μα για όλους. Κάτω από τη σκιά της βελανιδιάς, που έχει γενέθλια, έχουν ξαποστάσει εκατομμύρια μετανάστες...

Εδώ, ξεκινάει και θα ξεκινάει το μέλλον που νυχθημερόν ετοιμάζει ο αμερικανικός λαός. 250 χρόνια μετά το 1776, αυτή είναι η μεγάλη βελανιδιά της Δύσης!

ΥΓ. Όπως σημείωσα σε ένα άλλο κείμενό μου για την Επέτειο της Ανεξαρτησίας και για την προσφορά των ΗΠΑ στον παγκόσμιο πολιτισμό, από εδώ εφευρέθηκαν ή αναπτύχθηκαν: το αεροπλάνο, το ίντερνετ, η λάμπα, το τηλέφωνο, η πιστωτική κάρτα, το smartphone, το GPS, η Coca-Cola, ο προσωπικός υπολογιστής, τα social media, το WiFi, η τεχνητή νοημοσύνη (AI), το air conditioning, οι ακτίνες Χ, το μπέργκερ, ο ανελκυστήρας, ο ουρανοξύστης με ατσάλινο σκελετό (steel frame skyscraper) και τόσα άλλα καλά. Μα όλα αυτά δεν έχουν αλλάξει ριζικά τον τρόπο που οι άνθρωποι σήμερα ζουν και επικοινωνούν;