Γιώργο Θεοτοκάς

Στη μνήμη του Δημήτρη Δασκαλόπουλου

Το πρώτο ταξίδι του Κ. Π. Καβάφη στην Αθήνα έγινε από τις 13 Ιουνίου έως τις 5 Αυγούστου 1901  με συνοδό του τον αδελφό του Αλέξανδρο. Κράτησε ένα ημερολόγιο στα αγγλικά, το οποίο δημοσιεύτηκε  πρώτη φορά το 1963 (Κ. Π. Καβάφη, Πεζά) με σχόλια και μετάφραση στα ελληνικά του Γ. Α. Παπουτσάκη. Οι επόμενες εκδόσεις αυτού του ημερολογίου έχουν κακοποιηθεί εκδοτικά. Ήταν ένα ευχάριστο ταξίδι διακοπών και σκοπό του είχε να κάνει γνωστό το καβαφικό έργο στους αθηναϊκούς πνευματικούς κύκλους. Στις αποσκευές του είχε το βιβλίο Αιγυπτιακαί Αναμνήσεις (1896) του Γ. Β. Τσοκόπουλου, ο οποίος είχε μιλήσει πρώτος επαινετικά για τον ποιητή Καβάφη. Ο Καβάφης είχε μαζί του αυτό το βιβλίο  για να δείξει ότι δεν ήταν τελείως άγνωστος. Γνωρίστηκε με πολλούς παράγοντες της λογοτεχνικής Αθήνας, όπως π.χ. με τον εκδότη των Παναθηναίων  Κίμωνα Μιχαηλίδη και, στις 2/15 Ιουλίου, στα γραφεία του περιοδικού, γνωρίστηκε με τον Γρηγόριο Ξενόπουλο και αντάλλαξαν φιλοφρονήσεις για το έργο τους. Επίσης γνωρίστηκε και με τους ζωγράφους Γεώργιο Ιακωβίδη και Γεώργιο Ροϊλό, επίσης με τον ποιητή Ιωάννη Πολέμη· αγόρασε μάλιστα την ποιητική του συλλογή Αλάβαστρα, η οποία όμως δεν έχει διασωθεί στη βιβλιοθήκη του. Συνάντησε ξανά τον Τσοκόπουλο, αλλά η λογοτεχνική Αθήνα δεν έδειξε μεγάλο ενδιαφέρον για το πρόσωπό του.  Στους ανθρώπους που συνάντησε έδωσε την εντύπωση κάποιου παροικιακού επιχειρηματία, κομψού και ευγενικού, με μια ελαφριά αγγλική προφορά.

Το δεύτερο ταξίδι στην Αθήνα ήταν πάλι για αναψυχή από τον Αύγουστο έως τον Οκτώβριο του 1903. Δεν έχουμε κάποιο ημερολόγιό του ή άλλες του σημειώσεις αυτού του ταξιδιού, αλλά γνωρίζουμε ότι συνάντησε και ερωτεύθηκε τον Αλέξανδρο Μαυρουδή (Αθήνα 1886 - Παρίσι 1968), νέο ποιητή ήσσονος σημασίας, ο οποίος κατόπιν έφυγε και πήγε στο Παρίσι,  όπου με το όνομα Alex Madis μακροημέρευσε ως θεατράνθρωπος. Αυτό το ταξίδι είχε και το καλό αποτέλεσμα να γνωριστεί ξανά με τον Ξενόπουλο και να ακολουθήσει το  περίφημο άρθρο του Ξενόπουλου στα Παναθήναια (30 Νοεμβρίου 1903), που  έκανε γνωστό  τον Καβάφη στο αθηναϊκό κοινό.  Ενθύμια  που έχουν σωθεί από αυτό το ταξίδι είναι μια κάρτα εισόδου στην Αθηναϊκή Λέσχη και ο λογαριασμός στο ξενοδοχείο Grand Hotel Splendid et des Etrangers.[1]  Έχει σωθεί και μια επιστολή του από την Αθήνα προς τον φίλο του Περικλή Αναστασιάδη που βρισκόταν τότε στο Παρίσι, στην οποία διαμαρτύρεται για τους «ομογενείς» Αλεξανδρινούς που είχαν κατακλύσει την Αθήνα.[2]

Το τρίτο ταξίδι του στην Αθήνα τον Αύγουστο του 1905  ήταν τραγικό, δεν ήταν για διακοπές ή για αναψυχή, αλλά (τι ειρωνεία) για να περιθάλψει τον άρρωστο με δυσεντερία αδελφό του Αλέξανδρο, που πέθανε στις 21 Αυγούστου στο νοσοκομείο του Ευαγγελισμού. Η ταφή του  έγινε στο Πρώτο Νεκροταφείο Αθηνών. Δυστυχώς, έως σήμερα, ο τάφος του δεν έχει εντοπιστεί. Όταν επέστρεψε στην Αλεξάνδρεια, ο Καβάφης έγραψε από τις 6 έως τις 9 Σεπτεμβρίου 1905 τις ημερολογιακές σημειώσεις για την αρρώστια του αδελφού του· ακόμη δεν έχουν δημοσιευτεί και σχολιαστεί.[3]

Το τέταρτο και τελευταίο του ταξίδι στην Αθήνα ήταν κι αυτό για λόγους υγείας. Ήταν η πιο παρατεταμένη διαμονή του στην Αθήνα, από τις 4 Ιουλίου 1932, όταν έφτασε από την Αλεξάνδρεια με το πλοίο Άνδρος, έως τις 27 Οκτωβρίου 1932, όταν αναχώρησε με το τουρκικό πλοίο Αιγαίον για να επιστρέψει στην Αλεξάνδρεια. Ήταν όμως και η πιο επώδυνη διαμονή,  για την οποία όμως διαθέτουμε και τα περισσότερα ντοκουμέντα και τεκμήρια. Στη συνέχεια, με όσα στοιχεία  μπόρεσα να συγκεντρώσω,  θα προσπαθήσω χρονολογικά να παρακολουθήσω την εξέλιξη της ασθένειας και της ανάρρωσής του. Θα στηριχτώ κυρίως στις πληροφορίες που υπάρχουν στη Βιβλιογραφία Δασκαλόπουλου και το συμπλήρωμα,[4] επίσης στις Βιβλιογραφικές Προσθήκες Παπαλεοντίου,[5] σε αρχειακό υλικό που έχει σωθεί στο Αρχείο Κ. Π. Καβάφη του Ιδρύματος Ωνάση και στο Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ, στο οποίο περιλαμβάνονται γνωματεύσεις γιατρών που τον περιέθαλψαν, σημειώματα του άφωνου Καβάφη όταν προσπαθούσε να επικοινωνήσει με το περιβάλλον του και, τέλος, σε σωζόμενες αναμνήσεις διαφόρων επισκεπτών του που τις κατέγραψαν[6].

Επισκέπτες στο ξενοδοχείο

Πριν νοσηλευτεί στο Νοσοκομείο του Ερυθρού Σταυρού, ο Καβάφης καταλύει στο ξενοδοχείο Cosmopolite  στην Ομόνοια· εκεί τον επισκέπτονται πολλοί λόγιοι.  Ύστερα από πρόσκληση μέσω ενός κοινού φίλου, τον επισκέπτεται ο Γιώργος Θεοτοκάς, που σαν Ορέστης Διγενής δεν είχε γράψει πολύ κολακευτικά πράγματα για το έργο του. Τον βρίσκει στο χωλ του ξενοδοχείου να είναι περιτριγυρισμένος από πολλούς λογίους. Μιλάει με δυσκολία, η συζήτηση είναι για πολιτικά θέματα. Ο Θεοτοκάς  βρίσκει ότι «ήταν ένα ανθρώπινο ερείπιο» και όταν η συζήτηση  γύρισε περί «των ποιητών των Αθηνών» ο Καβάφης μουρμούρισε: «–Είναι ρωμαντικοί, ρωμαντικοί!». Την ίδια εντύπωση, μιας βαβούρας από πολλούς επισκέπτες που τον περιστοίχιζαν, μας δίνει και ο Βορεάδης όταν πάει να τον επισκεφτεί στο ξενοδοχείο, και φεύγει  χωρίς να του μιλήσει. Τον επισκέπτεται όταν τελειώνει με τις εξετάσεις του στο πανεπιστήμιο, που μάλλον θα είναι λίγο πριν από την αναχώρησή του Καβάφη, τον Οκτώβριο, και συζητά μαζί του στο δωμάτιο του ξενοδοχείου[7]. Ο Σικελιανός τον επισκέπτεται στις 16 Ιουλίου στο ξενοδοχείο, αλλά δεν τον βρίσκει και αφήνει ένα σημείωμα.[8] Δυστυχώς, η εκτεταμένη περιγραφή από τον Μάριο Βαϊάνο της επίσκεψής του στον Καβάφη, στο ξενοδοχείο, φέρει λανθασμένη ημερομηνία (5 Μαρτίου 1932), με αποτέλεσμα να μην μπορούμε να την προσδιορίσουμε με χρονική ακρίβεια. Ο Βαϊάνος περίμενε μια θερμή αγκαλιά, αλλά εκείνος του έδωσε απλώς το χέρι του, κάθισε απέναντί του σε μια καρέκλα και του μίλησε για την ασθένειά του. Ο Βαϊάνος συγκρίνει την υποδοχή του με τον εξαιρετικά θερμό τρόπο που ο Καβάφης υποδέχτηκε και συνομίλησε με τον Ναπολέοντα Λαπαθιώτη όταν τον επισκέφτηκε συγχρόνως στο δωμάτιο του ξενοδοχείου.[9]

Νοσοκομείο Ερυθρός Σταυρός

Δεν γνωρίζουμε ακριβώς πότε εισήχθη στο Νοσοκομείο του Ερυθρού Σταυρού, μάλλον λίγο πιο πριν από τις 12 Ιουλίου, γιατί υπάρχει η ιστολογική εξέταση και γνωμάτευση («Διάγνωσις: πλακώδες κερατοπεποιημένον καρκίνωμα»), που  υπογράφεται από τον ιατρό Θ. Σκλαβούνο και διαβιβάζεται  στον  διευθυντή του ωτορινολαρυγγολογικού  τμήματος του Ερυθρού Σταυρού Θ. Δ. Δημητριάδη. Η τραχειοτομή μάλλον θα είχε γίνει λίγο πιο πριν ή λίγο μετά  από τη διάγνωση. Ο ωτορινολαρυγγολόγος  Γ. Ι. Καναγκίνης γράφει ότι, στις 18 Ιουλίου που εξέτασε  στο ιατρείο του τον  Καβάφη, είχε ήδη γίνει επειγόντως τραχειοτομή από τον Δημητριάδη. Αυτή τον βοήθησε στην αναπνοή του και στη λήψη τροφής.[10] Ο Καβάφης δεν φαίνεται να είναι ευχαριστημένος από τη νοσηλεία του στο νοσοκομείο του Ερυθρού Σταυρού. Ίσως η δυσαρέσκεια να οφειλόταν στο ότι ο Δημητριάδης ήθελε να τον χειρουργήσει ενώ ο Καβάφης προτίμησε την υπόδειξη του Καναγκίνη να κάνει ραδιοθεραπείες, γιατί η κατάστασή του ήταν πολύ ευαίσθητη και η εγχείρηση με τον διαρκή βήχα του θα ήταν επικίνδυνη. Σώζεται ένα σημείωμα του Καβάφη προς τον Δημητριάδη, στις 29 Ιουλίου, με το οποίο τον ενημερώνει ότι τον απαλλάσσει από την ευθύνη της νοσηλείας, ότι αναλαμβάνει ο ίδιος την ευθύνη της υγείας του, ότι δεν επιθυμεί να χειρουργηθεί και ότι προτιμάει να κάνει ραδιοθεραπεία. Σώζεται επίσης επιστολή του Καβάφη της 1ης Αυγούστου, 9 μ.μ., προς τον Αντώνη Μπενάκη, που ήταν συχνός επισκέπτης στο νοσοκομείο και ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για την υγεία του Καβάφη. Σε αυτή γράφει ότι καλύτερα θα ήταν να πάει στην Κλινική Ασημακοπούλου που τη σύστησε και ο Δημητριάδης, γιατί δεν μπορεί να έχει πια λαρυγγολογική  νοσηλεία στον Ερυθρό Σταυρό, και του ζητά να τον επισκεφτεί την άλλη μέρα. Άρα ο Καβάφης και στις 2 Αυγούστου θα πρέπει να νοσηλεύεται στον Ερυθρό Σταυρό.

Η Κλινική Ασημακοπούλου το 1932 λειτουργούσε στην οδό Ασκληπιού και σήμερα στη θέση της υπάρχει η Γενική Κλινική, Ασκληπιού 31. Αλλά δεν φαίνεται ο Καβάφης να νοσηλεύτηκε εκεί. Ο  Τσίρκας αναφέρει ότι ο Καβάφης νοσηλεύτηκε στην κλινική Καψάλα, για την οποία όμως δεν μπόρεσα να βρω καμία πληροφορία. Την ένταση των ημερών σχετικά με τη νοσηλεία του δείχνει και το σωζόμενο σημείωμα του Καβάφη με τη φράση «Ο,ΤΙ ΠΕΙ Ο ΑΛΕΚΟΣ ΜΟΥ» (09700371), με διπλή υπογράμμιση στο μικρό όνομα του Σεγκόπουλου. Στο άλλο σωζόμενο σημείωμα «Με ανέλαβε ο εκλεκτής φήμης λαρυγγολόγος Καναγκίνης» (09720041) διακρίνεται ίσως μια ανακούφιση  από τη μεριά του Καβάφη.

Επισκέπτες στο νοσοκομείο

Στις 5 Αυγούστου, ο Πέτρος Χάρης στο περιοδικό Εβδομάς γράφει τις εντυπώσεις του από την επίσκεψή του στο νοσοκομείο. Ο Καβάφης επικοινωνεί μαζί του γράφοντάς του, γιατί βέβαια δεν μπορεί να μιλήσει. Τον βρίσκει ισχνό αλλά όχι οστεώδη και κλείνει ως εξής τις εντυπώσεις του: «Ο Αλεξανδρινός ποιητής δεν είναι μόνο μια πνευματική μορφή. Είναι κι ένα από τα χαρακτηριστικότερα ανδρικά κεφάλια που έχω δει».  Όταν τον επισκέπτεται στο νοσοκομείο ο Μιλτιάδης Μαλακάσης, ο Καβάφης του γράφει ότι «έπρεπε υπό άλλους όρους να γνωρισθούμε, θαυμάσιε ποιητή». Από μαρτυρίες επισκεπτών στο νοσοκομείο, ενδιαφέρουσα είναι η μαρτυρία του Γιάννη Σαρεγιάννη  ότι, όταν τον ρωτάει αν θέλει να του φέρει κάποιο βιβλίο να διαβάσει,  εκείνος του γράφει και του υπογραμμίζει «μόνο αστυνομικά».[11] Τον ενθουσιάζουν τα αστυνομικά του Ζωρζ Σιμενόν που δεν γνώριζε. Ο Πέτρος Φασουλιώτης μαζί με τον Πυθαγόρα Δρουσιώτη επισκέπτονται τον Καβάφη στον Ερυθρό Σταυρό (δεν γράφουν ημερομηνία, αλλά είναι σίγουρα πριν από τις 30 Ιουλίου, αφού τότε δημοσιεύεται για πρώτη φορά το κείμενο στην κυπριακή εφημερίδα)· επικοινωνούν με σημειώματα γιατί ο Καβάφης δεν μπορεί να μιλήσει.  Όταν ετοιμάζονται να φύγουν, έχει αρχίσει η δύση και ο Καβάφης από το παράθυρο του νοσοκομείου βλέπει τις εναλλαγές των χρωμάτων στον Υμηττό και δείχνει συγκινημένος. Ο Φασουλιώτης επίσης σημειώνει τον αριθμό του δωματίου στο νοσοκομείο, νο. 215.[12] Άλλος επισκέπτης στο θάλαμο 215 είναι ο νεαρός θαυμαστής του Αλέξανδρος Μάτσας.

Θεραπεία και επισκέψεις σε ιατρούς  

Αν υποθέσουμε, σύμφωνα με την γνωμάτευση του ωτορινολαρυγγολόγου Καναγκίνη, ότι έκανε 24 ακτινοβολίες στον συνάδελφό του Λαμπαδάριο υπό την επίβλεψή του, οι ακτινοβολίες θα έγιναν από τις 18 Αυγούστου μέχρι τις 8 Σεπτεμβρίου. «Η βελτίωσις ήταν σημαντικότατη  αποκατασταθείσης της θρέψεως και της κινητικότητας του λάρυγγος, πλην ελαφριάς ακινησίας του αριστερού ημιλάρυγγος οφειλομένης και ταύτης ίσως εις αντίδρασιν των ακτίνων», γράφει ο Καναγκίνης. Ακολούθησε ένα διάλειμμα δεκαπέντε ημερών  δηλαδή μέχρι τις 26 Σεπτεμβρίου, και ακολούθησαν άλλες 16 επιπλέον ακτινοβολίες, δηλαδή μέχρι τις 11 Οκτωβρίου, οπότε σημειώθηκε εξαιρετική βελτίωση. Από τη μαρτυρία του Κατσίμπαλη ότι είδε τον Καβάφη τον Σεπτέμβριο στο «μπούσι για το Μαρούσι», μπορούμε να συμπεράνουμε ότι ο Καβάφης πήγαινε από το αναρρωτήριο της Κηφισιάς στην Αθήνα  για να υποβληθεί στις ακτινοβολίες. Το «μπούσι για το Μαρούσι» ήταν το λεωφορείο που έκανε το δρομολόγιο Αθήνα-Κηφισιά με ενδιάμεσες στάσεις και στο Μαρούσι όπου έμενε ο Κατσίμπαλης. Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει για τον γιατρό του, Γ. Ι. Καναγκίνη. Στη βιβλιοθήκη του Καβάφη έχει σωθεί το βιβλίο του Το πρόβλημα των αμυγδαλών ως εμφανίζεται σήμερον. Μελέτη ανακοινωθείσα εις την Ιατροχειρουργικήν Εταιρεία. Συνεδρία της 9ης Μαρτίου 1932, Αθήναι, Τύποις Ι. Οικονόμου & Π. Παληβογιάννη <1932>.[13] Στην αρχή, όταν είδα αυτό το βιβλίο, νόμισα, λανθασμένα, ότι προσπαθούσαν να παραπλανήσουν τον Καβάφη, ότι το πρόβλημα υγείας που είχε ήταν ένα πρόβλημα με τις αμυγδαλές του, αλλά όπως δείχνουν τα σημειώματα του Καβάφη που αναφέρονται στον συγκεκριμένο γιατρό φαίνεται ότι είχαν αναπτύξει έναν καλό δεσμό εμπιστοσύνης και αλληλοεκτίμησης. Φαίνεται πράγματι καλός επιστήμονας, αν κρίνουμε από την αναλυτική αναφορά του με το ιστορικό της ασθένειας και της θεραπείας στην οποία είχε υποβληθεί ο Καβάφης, με ημερομηνία 12 Οκτωβρίου και δύο υστερόγραφα 15 Οκτωβρίου και 18 Οκτωβρίου, τα οποία δείχνουν την πρόοδο που έχει κάνει ο Καβάφης, αλλά και τα προβλήματα που υπάρχουν. Ο Καβάφης τον πιστεύει όταν τον βεβαιώνει ότι κατά τον Δεκέμβριο θα ξαναβρεί τη φωνή του.    

Σωζόμενο σημείωμα του Καβάφη, του 1932. «Με ανέλαβε ο εκλεκτής φήμης λαρυγγολόγος Καναγκίνης», φαίνεται να δηλώνει με ανακούφιση.

Cavafy Archive Onassis Foundation 09720041

Παραμονή στο αναρρωτήριο

Η εφημερίδα Πρωΐα σε ένα άρθρο της στις 23 Αυγούστου γράφει ότι από την παρελθούσα Τετάρτη ο ποιητής Καβάφης εγκαταστάθηκε εις Κηφισιά, άρα  είχε φύγει από τον Ερυθρό Σταυρό στις 17 Αυγούστου και είχε εγκατασταθεί στο θεραπευτήριο Villa Renaissance (Αναγέννησις).  Αλλά και ο Ταχυδρόμος, στις 22/8/1932, γράφει ότι «εξήλθε του νοσοκομείου και θα παραμείνει επί χρονικόν διάστημα στην Κηφισιά»[14] και πολλές άλλες εφημερίδες αναπαράγουν την ίδια πληροφορία. Πολλοί επισκέπτες δεν αναφέρουν τη Villa Renaissance σαν αναρρωτήριο αλλά σαν ξενοδοχείο. Από τη φωτογραφία του κτιρίου που εντοπίστηκε, φαίνεται σαν αναρρωτήριο, με φωτογραφίες ιατρικού προσωπικού να εμφανίζονται στην είσοδο και στο μπαλκόνι του κτιρίου. Εκείνη την εποχή με τη φυματίωση, γνωστή ασθένεια της εποχής, να κάνει θραύση, πολλοί ασθενείς  που αναρρώνανε δεν θα ήθελαν να λένε ότι βρίσκονται σε νοσοκομείο ή αναρρωτήριο, γι’ αυτό και πολλές τέτοιες επιχειρήσεις είχαν τη μορφή ξενοδοχείου και βρίσκονταν σε ωραίες εξοχικές περιοχές με υγιεινό κλίμα. Ίσως και ο Αλέκος με τη Ρίκα Σεγκοπούλου να έμειναν και εκείνοι μαζί του στη Villa Renaissance. Ο Γρίβας περιγράφει αργότερα  στον Τίμο Μαλάνο την επίσκεψή του στο αναρρωτήριο και του λέει ότι εκείνο το απόγευμα τον είχαν επισκεφτεί αρκετοί λόγιοι, μεταξύ των οποίων και ο Μαλακάσης, και ότι όταν σηκώθηκαν να φύγουν ο Καβάφης ζήτησε από τον Γρίβα να ανεβεί μαζί του στο δωμάτιό του. Του έδειξε την ωραία θέα και του περιέγραψε το αττικό τοπίο. «Εδώ βασιλεύει, μου είπεν, το μέτρον και η αρμονία της αρχαίας Ελλάδος. Επάνω στα φυλλώματα των δένδρων, διαβάζω: μηδέν άγαν. Επάνω από τους λόφους εκείνους τους μακρυνούς: παν μέτρον άριστον…».  

Ο Σαρεγιάννης που τον επισκέπτεται στο ίδιο αναρρωτήριο για πρώτη φορά, μετά τις επισκέψεις στο νοσοκομείο, δηλαδή λίγο μετά τις 17 Αυγούστου, γράφει ότι ο Καβάφης πήγε εκεί κατόπιν  υποδείξεων των γιατρών του και σημειώνει ότι του «έδειξε το  θαυμάσιο τοπίο: μπροστά κάτι πελώρια κυπαρίσσια, πιο πέρα απλώνονταν η πεδιάδα ώς το Τατόι, στο βάθος ορθώνονταν τα τόσα όμορφα βουνά, η Πάρνηθα και η Πεντέλη», αλλά του φάνηκε ότι ο Καβάφης του είπε ότι «Με πλήττουν». Δίνει επίσης τη μαρτυρία ότι δεν έμεινε για πολύ καιρό εκεί και ότι επέστρεψε στο ξενοδοχείο του στην Ομόνοια.[15]

Το τελευταίο έρχεται βέβαια σε αντίθεση με τη μαρτυρία ότι παρακαλεί τον Σαρεγιάννη να κανονίσει μια επίσκεψη με την Πηνελόπη Δέλτα, η οποία κατοικούσε  εκείνη την εποχή και αυτή στην Κηφισιά. Την επισκέφτηκαν ένα μεσημεράκι του Σεπτεμβρίου. Ο Σαρεγιάννης περιγράφει ότι η κουβέντα «διεξήχθη σε υψηλό κινέζικο ύφος: όλο φιλοφρονήσεις και εκφράσεις αμοιβαίου σεβασμού […] ξαναβρήκαν και ξαναδημιούργησαν την προ του ’14 ατμόσφαιρα των σαλονιών της Αλεξάνδρειας». Άρα ο Καβάφης θα έμεινε στο Αναρρωτήριο μέχρι τα τέλη Σεπτεμβρίου, το πολύ τις αρχές Οκτωβρίου. Από δύο αχρονολόγητα σημειώματά του (09720034 και 097220036), που είναι από τα πιο προσεχτικά γραμμένα  του φακέλου, φαίνεται ότι ετοιμάζεται να φύγει από το αναρρωτήριο και περιγράφει πώς θα τακτοποιήσει τα πράγματά του και πόσα αυτοκίνητα θα χρειαστούν για να επιστρέψουν, μάλλον σίγουρα, στο ξενοδοχείο Cosmopolite στην Ομόνοια.

Στο αναρρωτήριο, ο Καβάφης είχε συνάψει σχέση αλληλοθαυμασμού με έναν νέο γιατρό που τον περιέθαλπε, τον Γεώργιο Δεστούνη. Ο Γεώργιος Δεστούνης είχε γεννηθεί το 1905 στα Χανδάτα Ληξουρίου της Κεφαλονιάς.[16] Αποφοίτησε από το Πετρίτσειον Γυμνάσιον  το 1923 και το 1929 πήρε το δίπλωμα της ιατρικής με λίαν καλώς. Υπηρέτησε τη στρατιωτική του θητεία στο Ναυτικό, ειδικεύτηκε στη Νευρολογία στο Δρομοκαΐτειο Νοσοκομείο υπό την επίβλεψη του Μιχαήλ Κατσάρα και έγινε μέλος της Ελληνικής Νευρολογικής και Ψυχιατρικής Εταιρείας και διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών με βαθμό Άριστα. Το 1934 υπηρέτησε στο Νευρολογικό τμήμα του Ερυθρού Σταυρού και το 1937 με υποτροφία πήγε στο Βερολίνο, στην κλινική Charité. Πήρε άδεια εξασκήσεως του ιατρικού επαγγέλματος στη Γερμανία και έκανε ένα δεύτερο διδακτορικό το 1940, εξετάζοντας  το επιληπτικό σύνδρομο των όγκων του μετωπιαίου λοβού με βαθμό sehr gut (πολύ καλά). Το 1940, με τον πόλεμο στην Αλβανία, επέστρεψε στην Ελλάδα και έγινε ανθυπίατρος το 1941. Το 1942 επέστρεψε στο Βερολίνο και έκανε την υφηγεσία του και πήρε εντολή να διδάξει στο πανεπιστήμιο. Το 1950 διορίστηκε έκτακτος καθηγητής Ψυχιατρικής, Νευρολογίας και Παιδοψυχιατρικής Ψυχολογίας  στο  Πανεπιστήμιο Humboldt, θέση που κράτησε για 14 συναπτά έτη, όπως γράφει. Αυτό που δεν λέει είναι ότι μετά τον πόλεμο και το χωρισμό του Βερολίνου, το Πανεπιστήμιο Humboldt, γεωγραφικά, βρέθηκε στην Ανατολική Γερμανία. Το 1961, με το Τείχος του Βερολίνου να υψώνεται, επέστρεψε στην Ελλάδα και έγινε διευθυντής του Κρατικού Νοσοκομείου Παιδοψυχιατρικής Αθηνών (Πεντέλης). Δεν μπόρεσα να εντοπίσω την ημερομηνία θανάτου του, ίσως μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1970. Πάντως, στην Αθήνα κατοικούσε στο Χαλάνδρι  (οδός Σερρών 19) και είχε ιατρείο στο Κολωνάκι (οδός Λουκιανού 17). Στο τομίδιο Επιστημονικαί δράσεις και επιστημονικαί εργασίες αναφέρει τις 85 επιστημονικές εργασίες του έως το 1962, τα εκλαϊκευτικά δημοσιεύματά του και τις διαλέξεις του, τις δημοσιεύσεις του στο ιατρικό περιοδικό της Αθήνας Ασκληπιός καθώς και ένα άρθρο του στη Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαιδεία για την Κεφαλονιά. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα συνέχισε τις επιστημονικές του δημοσιεύσεις, αλλά έγραψε και ένα βιβλίο με τίτλο Κεφαλληνιακά (Αθήνα, Έκδοσις του Συνδέσμου της Επαρχίας Παλλήνης «Το Ληξούρι», 1967) με εξώφυλλο της ζωγράφου Ντιάνας Αντωνακάτου. Αλλά συνεχίζει να γράφει άρθρα και για  Έλληνες λογοτέχνες, όπως π.χ. για τον Καρυωτάκη “In den Armen des Unendlichen. Die Melancholle des griechischen Dichters Kostas Karyotakis“, Deutsches Arzteblatt, Heft 37 (9 Sept. 1971), 2510-2512.  Αυτό που δεν αναφέρει είναι ίσως ένα νεανικό του αμάρτημα, την έκδοση της συλλογής διηγημάτων του Το Χαμένο σπίτι που το κατοικούν γελούμενοι άνθρωποι, Αθήνα, Τυπογραφείο Ξ. Ε. Σεργιάδη, 1925. Ένα αντίτυπο αυτού του βιβλίου το έχει χαρίσει στον Κ. Π. Καβάφη με την αφιέρωση «Στον μεγάλο μας ποιητή με θαυμασμό» Υπογράφει Γ. Δεστούνης, χωρίς να βάλει χρονολογία.[17] Στην εφημερίδα Ελεύθερος Λόγος, 6/12/1925, δημοσιεύεται το διήγημά του « Η γυναίκα που έμοιαζε με παπί» από τη συλλογή που μόλις είχε κυκλοφορήσει, άρα  η κυκλοφορία του βιβλίου του δεν είχε περάσει απαρατήρητη.  Επίσης δεν αναφέρει ότι νέος γιατρός υπηρέτησε στο Αναρρωτήριο  Αναγέννησις  (Renaissance) στην Κηφισιά, όπου γνωρίστηκε και περιέθαλψε τον Καβάφη. Αυτή τη συνάντηση με τον Καβάφη τη θυμάται το 1952 και στέλνει ένα μικρό σημείωμα στο περιοδικό Neue Literarische Welt (25 Ιουλίου 1952),[18] όταν διαβάζει στο προηγούμενο τεύχος της, 25 Ιουνίου 1952, το άρθρο του Helmut von den Steinen για τον Καβάφη και τις μεταφράσεις των ποιημάτων του «Θερμοπύλες» και «Περιμένοντας τους βαρβάρους». Αυτό το άρθρο ήταν μια μορφή αναγγελίας της γερμανικής μετάφρασης των ποιημάτων του Καβάφη  που κυκλοφόρησε τον επόμενο χρόνο  στο Βερολίνο από τις εκδόσεις Surkamp Verlag.  Το παραπάνω γερμανικό δημοσίευμα του Δεστούνη, ο Δασκαλόπουλος το είχε καταγράψει στη Βιβλιογραφία του, χωρίς όμως αυτοψία. Πρόσφατα, ο καθηγητής Γκρέγκορι Τζουσντάνις είχε την καλή τύχη να δει το απόκομμα του άρθρου στο Άμστερνταμ, στο αρχείο του Ολλανδού μεταφραστή του Καβάφη Γκ. Χ. Μπλάνκεν, και με ενθουσιασμό και κάπως πρόχειρα δημοσίευσε σε αγγλική στην αρχή και κατόπιν σε ελληνική μετάφραση το κείμενο του Δεστούνη, χωρίς να έχει ερευνήσει καθόλου τη βιογραφία του συγγραφέα[19] ή τη σχέση του με τον Καβάφη. Ο Καβάφης δίνει στον Δεστούνη, πιθανότατα το καλοκαίρι του 1932, το τεύχος Γ8 με τα ποιήματα από το 1916-1918.[20] Ο Δεστούνης περιγράφει πώς γνωρίστηκε με τον Καβάφη όταν ήταν ασκούμενος ιατρός στο σανατόριο Renaissance, «στο όμορφο αθηναϊκό προάστιο της Κηφισιάς. Εκεί γνώρισα τον Καβάφη, τόσο ως ασθενή όσο και σαν άνθρωπο». Αναφέρει την ασθένειά του, ότι δεν μπορούσε να μιλήσει λόγω της  τραχειοτομής και ότι συχνά για να επικοινωνήσει  μεταχειριζόταν χαρτί και μολύβι. Ότι «είχε μεγάλο αυτοέλεγχο, ήξερε πώς να αποκρύπτη και να υπομένη τον πόνο». Είχε πολλούς επισκέπτες Αθηναίους διανοούμενους και συγγραφείς, αλλά ελάχιστες γυναίκες τον επισκέπτονταν. Οι δυο τους είχαν φαίνεται λογοτεχνικές συζητήσεις, όπως φαίνεται και από την ανταλλαγή των έργων τους. Με όση δύναμη και φωνή του είχε απομείνει, ο Καβάφης του μίλησε για τον Παλαμά. «Ο Παλαμάς είναι μεγαλοπρεπής, πολύχρωμος, πλούσιος, μου είπε, ενώ εγώ είμαι απλός και λιτός». Και παρομοιάζει τον μικρό εαυτό του με τον μεγάλο Νείλο. Γερμανικά, ο Δεστούνης γράφει: “Palamas ist gewaltig, farbig und reich, ich aber bin schlicht und einfach und trotz des gewaltigen Nils!”.[21] Ο Δεστούνης περιγράφει επίσης ότι φρόντιζε επιμελώς την εμφάνισή του και ότι η διαύγειά του, η ενεργητικότητά του και η κινητικότητά του δεν είχαν πληγεί ιδιαιτέρως, εννοεί από την ασθένειά του. «Συχνά περπατούσε στον μεγάλο κήπο του σανατορίου και καθόταν για πολλή ώρα σε ένα παγκάκι μονάχος». Αυτή νομίζω είναι μια σημαντική μαρτυρία για την κατάσταση του Καβάφη με τη ματιά ενός γιατρού αλλά και εν δυνάμει συναδέλφου στην λογοτεχνία.

Ίσως η πιο ενδιαφέρουσα  περιγραφή της παραμονής του Καβάφη στην Αθήνα να προέρχεται από τον Γιώργο Κατσίμπαλη, όταν γράφει στον Γιώργο Σεφέρη που υπηρετεί στο Ελληνικό Προξενείο του Λονδίνου, σε ένα γράμμα του αρκετά μακρύ, τοποχρονολογημένο στο Μαρούσι, τις 16/10/32.[22]  Του γράφει ότι γνώρισε τον Καβάφη πριν από ένα μήνα στο «μπούσι που μ’ έφερνε στο Μαρούσι». Δηλαδή κατά τον Σεπτέμβριο του 1932. Είχε μάθει ότι είχε έρθει στην Αθήνα για να υποβληθεί σε θεραπεία και ότι τον είχαν επισκεφτεί ο Καλαμάρης (πιο γνωστός μας σαν Νικόλας Κάλας) και ο Βάρναλης, λανθασμένα γράφει στο νοσοκομείο του Ευαγγελισμού. Του γράφει ότι δεν είχε επιδιώξει να τον επισκεφτεί για τους γνωστούς λόγους με τη διαφωνία Καβάφη-Παλαμά. Αλλά μια μέρα, στη 1 και τέταρτο μετά το μεσημέρι, ο Σεγκόπουλος, που τον είχε γνωρίσει πριν από μερικά χρόνια, του συστήνει «ένα παραδοξότατο γερόντιο» καθισμένο πλάι στη Ρίκα Σεγκοπούλου. Βέβαια ο Κατσίμπαλης δεν μπορεί να αντισταθεί και γράφει στον Σεφέρη ό,τι κουτσομπολιό ξέρει,  ότι ο Σεγκόπουλος είναι νόθος γιος του Καβάφη, όπως τον πληροφορεί ο Μαλακάσης, και ότι είναι ο «μόνος επιβήτωρ με τον οποίο ο Καβάφης έχει συνδεθεί αισθηματικά». Η συζήτηση με τον Καβάφη δεν μπορούσε να γίνει ομαλά γιατί ο Καβάφης «γρύλιζε διάφορα άναρθρα  πράγματα. Τον έπιανε  κάθε τόσο βήχας και ξεφύσαγε σα φυσητήρι μέσα από τη μεταλλική σωλήνα του». Φαίνεται ότι ο Καβάφης θα επέστρεφε από την Αθήνα που έκανε τις ακτινοβολίες του. Αποφάσισαν να συναντηθούν στο ξενοδοχείο του μετά τις εκλογές. Οι εκλογές έγιναν στις 25 Σεπτεμβρίου 1932 και τα αποτελέσματά τους ήταν αδιέξοδα, γιατί το Κόμμα των Φιλελευθέρων του Βενιζέλου πήρε 33,42% με 98 έδρες, το Λαϊκό Κόμμα  του Τσαλδάρη 33,80 με 95 έδρες και τα υπόλοιπα κόμματα έλαβαν το Αγροτικό 11 έδρες και το ΚΚΕ 10 έδρες. Δυστυχώς δεν έχουμε την αντίδραση του Καβάφη στα αποτελέσματα αυτών των εκλογών, για να δούμε τις πολιτικές απόψεις του.

Η υπεσχημένη επίσκεψη στον Καβάφη έγινε (μάλλον μετά την ολοκλήρωση και της δεύτερης σειράς των ακτινοβολιών) και κράτησε μια ώρα και ο Κατσίμπαλης σχολιάζει: «Η θεραπεία τού ’χε κάνει μεγάλο καλό και μπορούσα χωρίς μεγάλο κόπο ν’ ακούω την ιδιόρρυθμη εκείνη φωνή του με ελαφριά αγγλική προφορά». Ο Κατσίμπαλης τον συναντά ξανά στο ατελιέ του Τόμπρου, όταν ο γλύπτης παίρνει τα μέτρα του ποιητή για να κάνει την προτομή του. Τον συνοδεύει ακόμη και στο ατελιέ του φωτογράφου Κυριάκου Παγώνη απ’ όπου έχουμε και τις τελευταίες φωτογραφίες του Καβάφη. Παρ’ όλη την αντιπάθεια του Κατσίμπαλη στον Καβάφη, δεν παραλείπει να γράψει στον Σεφέρη:

Δυο παμπόνηρα και σπάνιας διεισδυτικότητας μάτια, με μια γλυκύτητα στο κάτω μέρος του προσώπου, ολόγυρα στο στόμα και στο πηγούνι. Δεν μοιάζει καθόλου με ό,τι σκίτσο, φωτογραφία κ.λπ. έχεις δει ώς σήμερα. Φυσιογνωμία από τις πιο ενδιαφέρουσες κι εντυπωσιακές.

Επιστροφή στην Αθήνα. Δεξιώσεις και αναχώρηση

Δεν γνωρίζουμε την ακριβή ημερομηνία που αναχώρησε από το θεραπευτήριο της Κηφισιάς, αλλά φαίνεται ότι επέστρεψε στο ξενοδοχείο Cosmopolite στην Ομόνοια και παρέμεινε εκεί μέχρι την αναχώρησή του. Στο φάκελο με τις χειρόγραφες σημειώσεις, υπάρχει μία σε επιστολόχαρτο του ξενοδοχείου Hôtel Cosmopolite Athènes Place Omonia με ημερομηνία, 12/10/32 και σημειώνει μόνο μια λέξη: «των αντιδράσεων» (09720020).

Στις 10 Οκτωβρίου 1932, λίγο πριν την αναχώρησή τους, ο Καβάφης σίγουρα με τον Αλέκο Σεγκόπουλο και ίσως με τη Ρίκα, επισκέφτηκαν για τελευταία φορά τον ακτινολόγο Λαμπαδαρίδη που τους έδωσε μια συστατική επιστολή, γνωμάτευση για να τη δώσουν σε έναν γιατρό στην Αλεξάνδρεια, τον Γιαλούση. Του περιγράφει την ασθένεια του Καβάφη, «παθόντος εξ επιθηλιώματος του λάρυγγος».[23] Συστήνει στον συγγενή του, κ. Σεγκόπουλο, τον ιατρό Γιαλούση, γιατί πιστεύει ότι θα του φανεί χρησιμότατος επειδή είναι επιστημονικώς άρτιος αλλά και επειδή έχει υλικά και εργαστηριακά εφόδια. Συμπληρώνει την επιστολή με νέα για την καλή πορεία της υγείας ενός συγγενικού προσώπου του ιατρού Γιαλούση και κλείνει την επιστολή παρακαλώντας τον να τον ενημερώνει για την υγεία του «κ. Καβάφη, του τόσον συμπαθούς και εξαιρέτου λογοτέχνου». Η επιστολή είναι γραμμένη σε επιστολόχαρτο της Ραδιολογικής Κλινικής του Λαμπαδαρίδη και  οι τίτλοι του και οι σπουδές του πιάνουν περίπου 5 εκατοστά. Ίσως γι’ αυτό και ο Καβάφης όταν  γράφει για τον ΩΡΛ  Καναγκίνη «χωρίς ρεκλάμα Καναγκίνης αυστηρός επιστήμων» (09720040).[24] Ο Καβάφης επίσης σε ένα του σημείωμα γράφει: «Η κλινική Γιαλούση πού είναι;» (09720018).[25]

Μια αποχαιρετιστήρια δεξίωση πραγματοποιήθηκε και στην οικία του Δ. Π. Πετροκόκκινου. Δυστυχώς, δεν έχουμε πολλές πληροφορίες για την ημερομηνία και τους παρευρισκόμενους, παρά μόνο από τον Γιώργο Θεοτοκά που συνάντησε για δεύτερη φορά τον Καβάφη και διασώζει μέρος της συζήτησης με θέμα το τοπίο της Αττικής και την ποίηση της Αθήνας.

–Συγκρίνω, έλεγε περίπου [ο Καβάφης], τα βουνά της Αττικής με την ποίηση των Αθηνών. Τι σχέση έχουν; Τι το κοινόν μεταξύ τους; Δεν κατηγορώ κανέναν, δεν υποτιμώ κανέναν, καταλάβετέ με καλά, δεν θέλω να αρνηθώ κανέναν, αλλά… Δεν εννοώ ότι… τα βουνά είναι απέριττα, λιτά, διαυγή, ενώ η ποίηση είναι… Έσκυψε καθώς και την άλλη φορά, εμπιστευτικά, σοβαρά, ανήσυχα, και με κάποιο πείσμα. – Είναι ρωμαντική!.[26]   

Στην προετοιμασία για την επιστροφή στην Αλεξάνδρεια ξέρουμε ότι επιτέλους συνάντησε τον Άγγελο Σικελιανό στις 15 Οκτωβρίου, ο οποίος του αφιέρωσε την ποιητική του συλλογή Ο τελευταίος ορφικός διθύραμβος ή Ο διθύραμβος του ρόδου. Το βιβλίο έχει σωθεί στη βιβλιοθήκη του. Δεν είναι καταγεγραμμένη η ημερομηνία που συνάντησε τον ζωγράφο  Γιώργο Γουναρόπουλο, πριν ή μετά την εγχείρησή του, και του έκανε το σκίτσο του. Κοσμικό γεγονός είναι η δεξίωση στο Μέγαρο Νεγρεπόντη από την Άλκη Θρύλο και τον Κώστα Ουράνη, όπου ο ίδιος ο Δημήτρης Μητρόπουλος προς χάριν του παίζει στο πιάνο τις 10 Inventions, δέκα μελοποιήσεις καβαφικών ποιημάτων. Η Ένωση Λογοτεχνών της Αθήνας τον δεξιώνεται  στα γραφεία της στις 22 Οκτωβρίου και ο Μαλακάσης του στέλνει ένα σημείωμα ότι δυστυχώς  δεν μπορεί να παραβρεθεί. Στις 27 Οκτωβρίου επιβιβάζεται στο πλοίο Αιγαίον και στον Πειραιά κατεβαίνει να τον αποχαιρετήσει σχεδόν όλη η λογοτεχνική και καλλιτεχνική Αθήνα: Τέλλος Άγρας, Μάριος Βαϊάνος, Θράσος Καστανάκης, Ναπολέων Λαπαθιώτης, Μήτσος Παπανικολάου, Τάκης Παπατσώνης, ο γλύπτης Μιχάλης Τόμπρος, οι ζωγράφοι Τάκης Καλμούχος και Αλέξανδρος Φιλαδελφεύς κ.ά.

Ανάρρωση στην Αλεξάνδρεια

Προσπάθησα να παρακολουθήσω μέρα με την ημέρα τη διαμονή του Καβάφη στην Αθήνα, αλλά μερικές ημερομηνίες δεν ταίριαζαν. Πώς ο γιατρός Καναγκίνης λέει ότι εξέτασε τον Καβάφη  στο ιατρείο του στις 23 Ιουλίου και ο Καβάφης είχε ήδη υποβληθεί σε τραχειοτομή στο νοσοκομείο και είχε ήδη γίνει η διάγνωση; Είχε βγει από το νοσοκομείο και επέστρεψε  μέχρι να ληφθεί μια απόφαση για την περαιτέρω θεραπεία του, όπως δείχνουν οι επιστολές του στον Δημητριάδη και τον Μπενάκη; Σίγουρες ημερομηνίες είναι μόνο οι τοποχρονολογημένες επιστολές ή οι ημερολογιακές σημειώσεις των επισκεπτών του και τα άρθρα των εφημερίδων. 

Για τον Καβάφη πολλά έχουν γραφτεί για την απουσία της φύσης από τα γραπτά του, αλλά είναι πολλές οι μαρτυρίες ότι σχολιάζει πολύ θετικά τη φύση της Αττικής. Άλλο θέμα των συζητήσεών του ήταν τα σχόλιά του για την «αθηναϊκή ποίηση». Δεν έγινε καμία προσπάθεια για μια συνάντηση Παλαμά-Καβάφη. Είναι γνωστός, αν και όχι σωστά καταγεγραμμένος, ο ανταγωνισμός μεταξύ Καβάφη και Παλαμά. Ίσως η σύγκρουση μεταξύ Παλαμά και Καβάφη να άρχισε με  δημοσιογραφικό ρεπορτάζ, με την συνέντευξη του Χριστοφή με τον Παλαμά ότι για την ποίηση του Καβάφη είναι «ένα δημοσιογραφικό ρεπορτάζ από τους αιώνες». Αργότερα, ο Παλαμάς δήλωσε ότι δεν θυμάται ότι έκανε κάποια τέτοια δήλωση. Αλλά, για να είμαστε δίκαιοι, ο Καβάφης ποτέ δεν είπε ότι δεν του αρέσει ο Παλαμάς ή ότι έχει μιλήσει ή γράψει κάτι εναντίον του· απλώς είχε δηλώσει ότι ο Γρυπάρης και ο Μαλακάσης είναι καλύτεροι ποιητές από τον Παλαμά.[27] Σίγουρα όμως, το 1924, είχε δημιουργηθεί μια παρεξήγηση μεταξύ τους, όταν ο Καβάφης εξέφρασε την επιφύλαξή του απέναντι στο λυρισμό της παλαμικής ποίησης.[28] Ο Κώστας Ουράνης, σε ένα άρθρο του στο Ελεύθερον Βήμα, 18 Οκτωβρίου 1932, γράφει ότι η ελληνική πολιτεία έπρεπε να βρει έναν τρόπο να τιμήσει τον ποιητή κατά την παραμονή του στην Αθήνα.

Όταν την πρώτη φορά ο Καβάφης επισκέφτηκε την Αθήνα ήταν ένας άγνωστος και τριγυρνούσε στα διάφορα καφενεία,  για να γνωριστεί με τη λογοτεχνική Αθήνα. Τώρα η παραμονή του είναι ένα γεγονός και οι εφημερίδες παρακολουθούν κάθε κίνησή του. Περίπου 48 άρθρα έχουν δημοσιευτεί για αυτή του την επίσκεψη, αλλά και ο ίδιος σχολιάζει ότι η Αθήνα στις πρώτες του επισκέψεις ήταν ένα χωριουδάκι ενώ τώρα είναι μεγάλη πρωτεύουσα.  Ίσως η παρατήρησή του να είναι σωστή, γιατί το 1903 η Αθήνα είχε 130.000 κατοίκους ενώ το 1932 είχε περίπου 500.000.  Στις 29 Οκτωβρίου, ο Καβάφης με τη συνοδεία του έχουν επιστρέψει στην Αλεξάνδρεια, όπου ελπίζει ότι η φωνή του θα επανέλθει γύρω στον Δεκέμβριο, όπως τον έχουν επιβεβαιώσει οι γιατροί του στην Αθήνα. Τον Νοέμβριο του 1932, ο Γ. Παπουτσάκης γράφει στον Γ. Βρισιμιτζάκη: «Η ραδιοθεραπεία στην οποία υπεβλήθη τον ωφέλησε. […] Έχει έναν μικρό σωλήνα στον λαιμό». Τον Νοέμβριο κυκλοφορούν τυπωμένες «Οι μέρες 1908», το τελευταίο τυπωμένο ποίημά του. Φαίνεται ότι έχει ξαναβρεί τις δυνάμεις του και την αισιοδοξία του για πλήρη ανάρρωση. Προσπαθεί να τελειώσει τα «έξι ποιήματα» που έχει πει ότι θέλει να τελειώσει. Γράφει, τελειώνει και καθαρογράφει το ποίημά του «Εις τα περίχωρα της Αντιοχείας», ποίημα που ίσως σχεδίαζε να γράψει από το 1919.[29]  Στις σημειώσεις του, που είναι δύσκολο να χρονολογήσουμε και μόνο υποθέσεις μπορούμε να κάνουμε, βλέπουμε ότι ένα του σημείωμα  είναι γραμμένο σε επιστολόχαρτο του Ελληνικού Νοσοκομείου (Νοσοκομείον της Ελλ. εν Αλεξανδρεία Κοινότητος Hôpital de la Com. Hellénique d’Alexandrie (0920017), που ίσως δηλώνει υποχρεωτικές επισκέψεις στο νοσοκομείο για έλεγχο της υγείας του. Σε άλλα πολλά σημειώματα παρατηρούμε  να τον απασχολούν μερικές γεωγραφικές συντεταγμένες σε περιοχή της Μικράς Ασίας. Ίσως σχεδίαζε να γράψει κάποιο ποίημα με θέμα μια μάχη, ή την πορεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου  για να συνεχίσει ίσως το ποίημα «Στα 200 π.Χ.». Στις ίδιες σημειώσεις επίσης παρατηρούμε ότι κάνει μια απόπειρα γαλλικής μετάφρασης του ποιήματος  «Άννα Δαλασσηνή»· ίσως ήθελε να γράψει ένα  ακόμη ποίημα με βυζαντινό θέμα. Αλλά αυτά είναι μόνο εικασίες. Το γεγονός είναι ότι συνέβη ένα εγκεφαλικό επεισόδιο στις 28 Απριλίου 1932 στο Ελληνικό Νοσοκομείο της Αλεξάνδρειας και, στις 29 Απριλίου 1932, στις 2 το πρωί, ο Καβάφης άφησε την τελευταία του πνοή.

Χολαργός, Ιούνιος-Ιούλιος 2026

*Για την ολοκλήρωση αυτού του άρθρου είχα μεγάλη βοήθεια από τον σύζυγό μου Κωστή Ιατρού και από τους φίλους και συναδέλφους Peter Jeffreys, Κούλα Χρυσομάλλη-Henrich, Λάμπρο Βαρελά. Από το Αρχείο ΜΙΕΤ-ΕΛΙΑ με βοήθησε η κυρία Σοφία Μπόρα, από το Αρχείο Κ. Π. Καβάφη του Ιδρύματος Ωνάση με συνέδραμαν οι κυρίες Χριστίνα  Κώστογλου και Μαριάννα Χριστοφή και από την ΕΒΕ οι  κυρίες Άννα Καλογρίδου και Μαριάννα Νικολαΐδου^. τους ευχαριστώ όλους πολύ.

To πορτρέτο του Καβάφη από τον Γιώργο Γουναρόπουλο. Το σκίτσο έγινε εκ του φυσικού, στη διάρκεια της επίσκεψης του ποιητή στην Αθήνα, το 1932. Στο επάνω αριστερό μέρος του πρωτοτύπου υπάρχει η αφιέρωση: «Στον μεγάλο μας ποιητή Καβάφη, με θαυμασμό, Γ. Γουναρόπουλος». Λέγεται πάντως ότι η εικόνα δεν άρεσε στον Καβάφη.

Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας

[1] Λεύκωμα Καβάφη 1863-1910. Επιμέλεια Λένα Σαββίδη, Αθήνα, Ερμής, 1983, σ. 280-281.