Τεύχος 181

Το 2017, ο Στάθης Καλύβας, σε μια εκδήλωση για τα πενήντα χρόνια από το 1967 και το χουντικό πραξικόπημα, υποστήριξε ότι η χούντα βοήθησε την επιτυχία της μεταπολίτευσης ουσιαστικά συμφιλιώνοντας την κοινοβουλευτική Δεξιά με την Αριστερά – προσθέτοντας ότι το καθεστώς της χούντας ήταν ένα καθεστώς δεξιό, που όμως δεν συνεργάστηκε με το πολιτικό προσωπικό της Δεξιάς.

Η διαπίστωση εκείνη, είχε πει ο καθηγητής πολιτικής επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης τον περασμένο Ιανουάριο στην εκδήλωση-συζήτηση του Books’ Journal στο Ωδείο Αθηνών, στο πλαίσιο της ενότητας «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα», ήταν το έναυσμα της συνεργασίας του με τη Νατάσσα Τριανταφύλλη για το βιβλίο, Big Bang 1970-1973: Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας, που κυκλοφόρησε στις αρχές του χρόνου από το Μεταίχμιο. Σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Στάθη Καλύβα σε εκείνη την εκδήλωση, η βασική θέση του βιβλίου, όπως προέκυψε από την έρευνά τους σε ένα απέραντο πεδίο, ανατρέπει την κυρίαρχη αντίληψη ότι ο πολιτισμός εμφανίζεται ως δεκανίκι της πολιτικής. Στην πραγματικότητα ο πολιτισμός λειτουργεί ως το πεδίο της κοινωνίας το οποίο, εν απουσία πολιτικών κομμάτων, αναπτύσσεται με ραγδαίους ρυθμούς, αποκτά τεράστια βαρύτητα επειδή υποκαθιστά την πολιτική και επίσης, επειδή πολλοί αριστεροί με δεσπόζοντα λόγο ζούσαν στο εξωτερικό, το κενό κάλυψαν νέες δημιουργικές δυνάμεις: οι καλλιτέχνες που δραστηριοποιούνταν ήταν από 20 έως το πολύ 35 χρόνων. Εξαιτίας αυτών των δεδομένων, η καλλιτεχνική σκηνή στην Ελλάδα ενδυναμώθηκε από νέες δυνάμεις, που σε μεγάλο βαθμό ήταν ανεξάρτητες από τις προδικτατορικές δομές εξουσίας – τις μεγάλες δημοσιογραφικές και ιδεολογικές ενότητες που έκλεισαν ή έχασαν τη δύναμή τους με την επιβολή της χούντας και την Αριστερά, η οποία βρέθηκε εν διωγμώ.

Η θέση αυτή, που διατρέχει το βιβλίο, θεωρήθηκε από τους σημερινούς οπαδούς των τακτοποιημένων ιδεών διαστρεβλωτική και, στον ένα ή τον άλλο βαθμό, κατηγορήθηκε ότι ξεπλένει τη χούντα. Μάλιστα, πολλοί ιδεολογικοί αντίπαλοι του Καλύβα θεώρησαν ότι βρήκαν την ευκαιρία να πάρουν τη ρεβάνς για την εμβέλεια που έχει αποκτήσει η έρευνά του για τον εμφύλιο, η οποία ουσιαστικά εγκαινίασε το αναθεωρητικό ρεύμα της ιστοριογραφίας ως προς την αποτίμηση της περιόδου. Ενοχλημένοι που με την έρευνά του πρωτίστως αφαίρεσε το μονοπώλιο της ηθικολογικής ανάγνωσης της εποχής από την αριστερή ιστοριογραφία αλλά και την ανάλογη μυθολογία, επέτρεψαν να βρεθεί ο Στάθης Καλύβας δακτυλοδεικτούμενος ως υποστηρικτής της χούντας – και μαζί να αντιμετωπίσουν ανάλογους χαρακτηρισμούς όσοι έκριναν θετικά το βιβλίο.

Κάποια στιγμή, μάλιστα, εντοπίστηκαν ορισμένα λάθη τα οποία στήριξαν ευρύτερα, κατά την έκφραση του Ξενοφώντα Μπρουντζάκη, την οργάνωση κινήματος «πολιτιστικής αγανάκτησης». Το σοβαρότερο από τα λάθη αυτά, που εντοπίστηκε, ήταν η αναφορά στον συγγραφέα Μάριο Χάκκα. Οι συγγραφείς απέδωσαν το θάνατό του σε αυτοχειρία ενώ, ως γνωστόν, ο Χάκκας πέθανε τον Ιούλιο του 1972 από καρκίνο.

Το πραγματολογικό λάθος δεν αντιμετωπίστηκε από τους επικριτές του βιβλίου ως λάθος – παρότι το παραδέχτηκαν οι συγγραφείς και ο εκδότης, το επισημαίνουν στα αντίτυπα που κυκλοφορούν και θα διορθωθεί σε πιθανές επόμενες εκδόσεις. Χρησιμοποιήθηκε ως τεκμήριο άγνοιας και ως αφορμή για ισοπεδωτική απόρριψη του πνεύματος και των ιδεών του βιβλίου των Καλύβα-Τριανταφύλλη. Εξαιτίας της λανθασμένης αναφοράς στον Χάκκα οι επιθέσεις  έδωσαν ιδεολογικό έναυσμα στην κατεδάφιση του βιβλίου και των συγγραφέων του. Θεωρήθηκε ανοίκειο να γίνει λάθος με τον συγκεκριμένο συγγραφέα, επειδή ο Χάκκας, που είχε συλληφθεί και κρατηθεί την 21η Απριλίου 1967 και, γενικώς, είχε διωχθεί από το καθεστώς, υπονοούσαν ότι θα ήταν ιδεολογικός αντίπαλος του Καλύβα. Ο καθηγητής έτσι βρέθηκε κατηγορούμενος ως απολογητής του χουντικού καθεστώτος έναντι των διώξεων που είχε υποστεί ο Μάριος Χάκκας! Βέβαια, όπως επίσης λέει ο Ξενοφών Μπρουντζάκης, ο Καλύβας δεν έχει τα απαραίτητα ιδεολογικά ένσημα οπότε είναι το εύκολο θύμα της μικρής άγριας ιδεολογικής κοινότητας που νομίζει ότι οι προσεγγίσεις της στη ζωή πρέπει να είναι μονοπωλιακές.

Τι θα έλεγε όμως ο Χάκκας για αυτή την ιδεολογική επίθεση;

Ο συνεργάτης μας Γιώργος Ζεβελάκης, αρχειοδίφης και σοβαρός αναγνώστης της ύλης βιβλίων, περιοδικών και εφημερίδων για περισσότερα από εξήντα χρόνια, θυμόταν ότι ο Χάκκας είχε μιλήσει για τους καλλιτέχνες στη χούντα. Βρήκε πότε και πού. Στο τεύχος Νο 1 του περιοδικού Panderma (με υπότιτλο συχνά παιγνιώδη, «παντός τέρμα ή παντός δέρμα»), του Λεωνίδα Χρηστάκη, που είχε κυκλοφορήσει εκτός εκδοτικών κυκλωμάτων, ως εναλλακτικό έντυπο μέσα στη χούντα, τον Νοέμβριο του 1972, ο γνωστότερος ως στιχουργός Δημήτρης Ιατρόπουλος δημοσιεύει συνομιλία με τον Μάριο Χάκκα που είχε γίνει νωρίτερα, όσο ο συγγραφέας ήταν εν ζωή. Πώς εξηγεί λοιπόν ο Μάριος Χάκκας τα καλλιτεχνικά πράγματα τον καιρό της χούντας; Αντιγράφω από τη συνέντευξη:

— Ας το πιάσουμε λίγο ιστορικά: Πριν το 1967 υπήρχαν κάποια καλλιτεχνικά «μέτωπα», εστίες λογοτεχνών· η Αριστερά με τις εφημερίδες της και την «Επιθεώρηση Τέχνης»· το συγκρότημα Λαμπράκη που έκφρασε το Κέντρο, με τις εφημερίδες του και τις «Εποχές»· η Ελένη Βλάχου με τις εφημερίδες της και το «Γαλαξία»... Οι λογοτέχνες ακουμπήσανε όλοι αναγκαστικά πάνω σ’ αυτά τα τρία σημεία, ιδεολογικού προσανατολισμού. Με τα συμβάντα της 21ης Απριλίου, τα κέντρα καταργούνται. Βρέθηκαν όλοι απατρονάριστοι. Εδώ εμφανίζεται το οξύμωρο: Μέσα στο άγχος των γεγονότων, απαγκιστρωμένοι αναγκαστικά από τις ντιρεκτίβες, οι δημιουργοί, ανοίχτηκαν κάπως υποκειμενικά, κινηθήκανε ουσιαστικώτερα στο χώρο του χάους· απ’ εκεί θα ερμηνεύσουν ίσως, περισσότερο αντικειμενικά τη δομή των γεγονότων...

— Μάριε, τι είναι για σένα το «χάος»;

— Το χάος είναι ο φυσικός χώρος του καλλιτέχνη...

Δεν περιγράφω άλλο.