Δημήτρης Μαρωνίτης

Ομήρου Ιλιάς, μετάφραση – προλεγόμενα – επιλεγόμενα: Δ. Ν. Μαρωνίτης, Άγρα, Αθήνα 2016, 613 σελ.

Ομήρου Οδύσσεια, μετάφραση: Δ. Ν. Μαρωνίτης, Ίδρυμα Τριανταφυλλίδη, Αθήνα 2009, 348 σελ.

Πώς μπορεί η σύγχρονη ποιητική γλώσσα να αποδώσει την ετερότητα του ομηρικού λόγου; Και πώς μπορεί μια μετάφραση να διασώσει συγχρόνως την ποίηση, τον ρυθμό και την ακατάβλητη αφηγηματική δύναμη του πρωτοτύπου; Σκέψεις για την απόδοση των ομηρικών επών με αφορμή τις μεταφράσεις του Δημήτρη Μαρωνίτη.

Η μετάφραση των ομηρικών επών, πρώτα της Οδύσσειας και τώρα της Ιλιάδος, είναι το επιστέγασμα της πολύχρονης φιλολογικής ενασχόλησης του Δημήτρη Μαρωνίτη με τον Όμηρο. Δεν θα μας ενδιέφερε όμως τόσο, από ποιητικής απόψεως, ετούτο το μεταφραστικό πόνημα, αν ο Μαρωνίτης ήταν μόνον ομηριστής και αν, πέρα από ομηριστής, δεν είχε σταθεί συνοδοιπόρος και ερμηνευτής της νεωτερικής μας ποίησης, της ποίησης δηλαδή που ξεκινά από τον Σεφέρη και τον Ελύτη και συνεχίζεται με τον Σινόπουλο, τον Αναγνωστάκη, τον Αλεξάνδρου, τον Σαχτούρη, τον Πατρίκιο. Η μετάφρασή του είναι μια προσπάθεια να αποδοθεί ο Όμηρος σύμφωνα με τους τρόπους και με τη γλώσσα της σύγχρονης ποίησης. Ο Μαρωνίτης δηλαδή επιχειρεί ό,τι, τηρουμένων των αναλογιών, έκαναν ο Πολυλάς, ο Πάλλης κι ο Καζαντζάκης, που μετέφρασαν τον Όμηρο σύμφωνα με τους τρόπους και με τη γλώσσα της ποίησης του δικού τους καιρού.

Νομίζω πως θα μπορούσαμε να διακρίνουμε τρεις παραμέτρους σ’ όλη αυτή τη μεταφραστική απόπειρα και να τις σχολιάσουμε ξεχωριστά: την λέξιν, τη γλώσσα και τον ρυθμό.

Η λέξις

Ξεκινώ από την λέξιν, δηλαδή τις λεξιλογικές επιλογές του μεταφραστή. Το λεξιλόγιο του Μαρωνίτη είναι, κατά βάσιν, αυτό της κοινής νεοελληνικής, στο οποίο όμως ενσωματώνονται πολλά λόγια  στοιχεία. Ιδιαίτερα τολμηρή και, κατά τη γνώμη μου, επιτυχής είναι η χρήση πάμπολλων ομηρικών επιθέτων που έχουν  χαθεί από τη γλώσσα μας: κορυθαίολος (Έκτωρ), τερπικέραυνος (Δίας), ωκύμορος, ωκύπορος, χαλκόβατος, ιππόδαμος (Νέστωρ) κ.λπ. Ο Μαρωνίτης εδώ ακολουθεί τη σοφή διδαχή του Σεφέρη, ο οποίος, όταν υπεραμύνεται  της επιλογής του, να χρησιμοποιήσει στην Κίχλη του αυτούσια δύο επίθετα από τον Ησίοδο, το «ελικοβλέφαρη» και το «βαθύζωνη», τονίζει «πως αξίζει να μην τα παραπετάξει η σημερινή χρήση της λαλιάς μας». Φυσικά, ταυτόχρονα λειτουργεί εδώ και το παράδειγμα του Ελύτη, που εγκατασπείρει στα κείμενά του λέξεις από όλο το ιστορικό φάσμα της ελληνικής. Εκεί που οι δημοτικιστές –όσο δεινοί ελληνιστές κι αν ήταν– περιορίζονταν στις πιο πρόσφατες διαστρωματώσεις της γλώσσας μας, οι νεωτερικοί ποιητές μας ανασκάπτουν τα βαθύτερα κοιτάσματά της και φέρνουν στο φως της ημέρας λεξιλογικούς θησαυρούς θαμμένους βαθιά στη γη.

Το ζήτημα της ομηρικής γλώσσας όμως είναι ευρύτερο. Συμφωνώ με τον Μαρωνίτη, πως η καλύτερη επιλογή είναι η σύγχρονη ποιητική γλώσσα, δίχως όμως να αγνοείται η προηγούμενη διαστρωμάτωση της ελληνικής. Και πάλιν όμως δύσκολα επιτυγχάνεται ένα σύγχρονο, έστω και κατά προσέγγισιν, αντίστοιχο της ομηρικής γλώσσας. Αλλά είναι εφικτό κάτι τέτοιο;

Η γλώσσα

Ο Όμηρος χρησιμοποιεί μια ποιητική ιδιόλεκτο, που καθιερώθηκε ως γλώσσα της επικής ποίησης μέχρι το τέλος της αρχαιότητας. Κάτι παρόμοιο δεν υπάρχει στις άλλες δυτικές γλώσσες – μήτε στη λατινική που βρίσκεται πλησιέστερα στην αρχαία ελληνική.

Αυτή την ιδιοτυπία της ομηρικής γλώσσας, και της αρχαίας γενικότερα, είναι για μας τους Νεοέλληνες πιο δύσκολο να τη συλλάβουμε, γιατί εκφράζει μιαν ασυνέχεια στην εξέλιξη της γλώσσας μας. Ας εξηγηθούμε καλύτερα.

Συνήθως αντικρίζουμε τη γλώσσα μας υπό το πρίσμα της συνέχειας. Επαναλαμβάνουμε πως από τον καιρό του Ομήρου ώς σήμερα λέμε «ήλιος», «θάλασσα» και «ουρανός». Αυτή είναι η μία πλευρά. Λησμονούμε όμως πως στην ελληνιστική εποχή και τη ρωμαϊκή εποχή συντελέστηκε μια γλωσσική κοσμογονία που άλλαξε άρδην τη γλώσσα μας. Οι πιο εμφανείς επιπτώσεις αυτής της κοσμογονίας ήταν η κατάργηση της προσωδίας και η αλλαγή της προφοράς. Πρόκειται ίσως για έναν εκτεταμένο εκσημιτισμό της ελληνικής, αφού εικάζεται πως αυτές οι αλλαγές οφείλονται στην επίδραση των σημιτικών γλωσσών. Αν βάζαμε να συνομιλήσουν έναν συγκαιρινό του Ομήρου με έναν συγκαιρινό του Παύλου, οι άνθρωποι αυτοί θα έμεναν με την εντύπωση πως μιλούν διαφορετικές γλώσσες.

Στο βαθμό, λοιπόν, που εμείς οι Νεοέλληνες δυσκολευόμαστε –υπό το πρίσμα, όπως είπαμε, της συνέχειας– να συλλάβουμε αυτή την ετερότητα, δυσκολευόμαστε και να την αποδώσουμε. Οι συνέπειες αυτής της δυσκολίας εμφανίζονται και στις μεταφράσεις μας. Ίσως η μόνη μετάφραση που αποδίδει κάτι απ’ την ατμόσφαιρα της ομηρικής γλώσσας είναι το μικρό απόσπασμα της Ιλιάδος που μετέφρασε ο Κάλβος:

     Έπειτα αφ’ ού διετάχθησαν / υπό τους ηγεμόνας

     άπαντες με φωνάς /  και με κτύπον ως όρνεα

     κινούνται οι Τρώες· / ωσαύτως ο ουρανός ακούει

     εναερίους κλαγγάς  / ότε την πολλήν φεύγοντες

     βροχήν και τον χειμώνα / οι γερανοί διαβαίνουσι

     της θαλάσσης τα κύματα / μακρά, και εις τα πυγμαία

     έθνη, με της αυγής / το φως, φέρουσι φόνον,

     φέρνουν πικράν διχόνοιαν / και πολύστονον μοίραν.

     Οι δ’ Αχαιοί με σιγήν, / πολλήν πνέοντες, δύναμιν,

     και εις αμοιβαίαν βοήθειαν / δεινοί, πρόθυμοι εχώρουν.

Παραθέτω και τη μετάφραση του Μαρωνίτη:

    Αφού βρήκαν τη θέση τους, καθένας με τον ηγεμόνα του,

     οι Τρώες, μ’ άναρθρες φωνές, σαν τα πουλιά κραυγάζοντας, κινούσαν,

     όπως ψηλά στον ουρανό οι γερανοί στριγκλίζουν, όταν γυρεύουν

     να ξεφύγουν νεροποντή ακατάσχετη στη βαρυχειμωνιά,

     κι ορμούν πετώντας με κρωγμούς προς τις ροές του Ωκεανού,

     να φέρουν στους Πυγμαίους θάνατο, τον όλεθρό τους,

     οπότε ξημερώνοντας ανοίγουν πόλεμο φαρμακερό μαζί τους.

     Οι Αχαιοί ωστόσο προχωρούσαν σιωπηλοί, με μένος,

     κι είχαν τον νου τους να παραστέκεται ένας στον άλλο.

Η μετάφραση του Κάλβου είναι αρχαϊκότερη αλλά κι η γλώσσα του Μαρωνίτη είναι, αναμφίβολα, αιχμηρή. Νομίζω πως, λαμβάνοντας υπόψη και τις εγγενείς δυσχέρειες που προκύπτουν απ’ το γλωσσικό χάσμα που μας χωρίζει απ’ τον Όμηρο, η γλώσσα της μετάφρασης του Μαρωνίτη δικαιώνεται. Η γοητεία του καλβικού μεταφράσματος έγκειται κυρίως στον  συνειδητό αρχαϊσμό του που, βέβαια, δεν θα μπορούσε να τον μιμηθεί κανείς σήμερα, αλλά και στον πιο σφιχτό ρυθμό του – παρά τις ερμηνευτικές αδεξιότητες που έχει επισημάνει η έρευνα. Φυσικά, δεν μπορούμε να βάλουμε στην ίδια ζυγαριά αυτό το μικρό, όσο εντυπωσιακό κι αν είναι, μεταφραστικό –και φραστικό– τζοβαϊρικό του Κάλβου και τους τέσσερις εντυπωσιακούς τόμους των μεταφρασμάτων του Μαρωνίτη. Λυπούμαστε μόνο που ο Κάλβος δεν μεταγλώττισε μιαν ολόκληρη ραψωδία του Ομήρου, όπως μεταγλώττισε τους δαυιδικούς ψαλμούς.

Ο ρυθμός

Οι ρυθμικές επιλογές του Μαρωνίτη με προβλημάτισαν. Έγραφα στην πρώτη εκδοχή  αυτού του σημειώματος:

«Καταρχήν, έχει δίκιο ο Μαρωνίτης όταν αποτάσσεται τους δεκαπεντασυλλάβους και τους καζαντζάκειους δεκαεπτασυλλάβους. Δεν είναι μόνον πως σήμερα μια τέτοια επιλογή όζει παραλογοτεχνικής γραφίδος (ετεροχρονισμένα, κυκλοφορούν μεταφράσεις των ομηρικών επών στην κρητική και στην ποντιακή διάλεκτο!). Είναι κυρίως και κάτι άλλο: οι δεκαπεντασύλλαβοι και γενικότερα τα μέτρα κι οι ρυθμοί της ποίησης των νεότερων χρόνων δεν μπορούν να αποδώσουν τη ρυθμική ετερότητα της αρχαίας ποίησης (ιδίως της επικής και των παραφυάδων της), γιατί το ρυθμικό αίσθημα που υποβάλλουν τα αρχαία ποιήματα είναι τελείως διαφορετικό, αν όχι και αντίρροπο, απ’ αυτό που υποβάλλουν τα νεότερα. Ακόμα πιο απλά: η γλώσσα, το μέτρο κι οι ρυθμοί του Ομήρου δεν έχουν καμιά σχέση ούτε με την κρητική ποίηση ούτε με τα δημοτικά τραγούδια.

»Ο ελεύθερος στίχος με τον εσωτερικό ρυθμό που προκρίνει ο Μαρωνίτης δεν οικειώνεται αυτή την ετερότητα, αλλά την παρακάμπτει, προτάσσοντας ένα “μη χείρον”.

»Εδώ θα ήταν ενδιαφέρον να δούμε τις μεταφραστικές λύσεις που δόθηκαν σε άλλες νεότερες γλώσσες, και ιδίως στις γερμανικές. Στη γερμανική ποίηση σημειώθηκε μια αληθινή αναγέννηση της αρχαίας μετρικής παράδοσης. Μερικά από τα σημαντικότερα έργα της είναι γραμμένα σε αρχαία μέτρα (π.χ. τα  Ρωμαϊκά Ελεγεία του Γκαίτε κι οι Ωδές του Χαίλντερλιν). Έτσι εκεί δημιουργήθηκε, από τον Voss ώς τον Rudolf Alexander Schroeder, μια σημαντική μεταφραστική παράδοση της αρχαίας ποίησης σε αρχαία   μέτρα.

»Την δυνατότητα αυτή την έχει κι η δική μας γλώσσα, αλλά ελάχιστα αξιοποιήθηκε τόσο στην πρωτογενή δημιουργία (ο “Ομηρικός Ύμνος” του Παλαμά είναι μια λαμπρή εξαίρεση), όσο και στη μετάφραση.

»Ας σημειώσω πως ήδη στον Νόννο, δηλαδή σε μια εποχή – τον 5ο μ.Χ. αιώνα– που το γλωσσικό αίσθημα άρχιζε να πλησιάζει το σύγχρονο, οι προσωδικοί δάκτυλοι υποστηρίζονται συχνά από τονικούς δακτύλους. Π.χ.: “εμήν εμαντεύετο νίκην”, “φερέσβιον ήγαγον ύδωρ”, “άμπελον οίνοπι Βάκχω”, “επάλετο χάρματι μήτηρ”, “φιλόπτολιν οίστρον Ερώτων”.

»Ο Όμηρος ασφαλώς δεν είναι Νόννος και δεν πρεσβεύω πως οι τονικοί εξάμετροι είναι πανάκεια (η έλλειψη σπονδείων τούς προσδίδει μονοτονία και ισοπεδώνει τη ρυθμική ποικιλία της αρχαίας προσωδίας). Πιστεύω όμως πως για να μεταφράσουμε τους αρχαίους θα έπρεπε να ακολουθήσουμε τον αντίστροφο δρόμο από αυτόν που ακολουθήσαμε μέχρι σήμερα: αντί να προσπαθούμε να εφαρμόσουμε στους αρχαίους σύγχρονα σχήματα, πράγμα που αντί να πλουτίζει εμάς φτωχαίνει εκείνους, καλό θα ήταν να δούμε τι δικό τους μπορεί ακόμα να αναζωογονηθεί. Αν ο Μαρωνίτης κρίνει –και σωστά– πως μια πληθύς αρχαίων λέξεων μπορεί να περάσει αυτούσια στη σύγχρονη λαλιά μας, τι μας εμποδίζει να δοκιμάσουμε ποιοι αρχαίοι ρυθμοί μπορούν να τη δονήσουν ξανά;»

Σήμερα, δεν θα προσυπέγραφα απόλυτα τα τότε γραφόμενά μου. Καταρχήν, οι δεκαπεντασύλλαβοι μπορούν να μεγαλουργήσουν και στην απόδοση του Ομήρου – και μεγαλούργησαν· άλλο αν σήμερα δεν είναι η προσφορότερη λύση. Οι πειραματισμοί με τον δακτυλικό εξάμετρο είναι ενδιαφέροντες αλλά ταιριάζουν περισσότερο στην απόδοση σύντομων κειμένων – όπως είναι οι ομηρικοί και οι καλλιμάχειοι  ύμνοι.

Προτού συνεχίσω τις σκέψεις μου, θα ήθελα να θυμίσω την περιλάλητη φράση του Σεφέρη, πως ο αναγνώστης του Ομήρου ψάχνει την μήνι του φοβερού Αχιλλέα αλλά όχι την ποίηση, και θα ήθελα να θυμίσω αυτή τη φράση όχι για να επικαλεστώ την αυθεντία του Σεφέρη αλλά για να καταδείξω τη μονομέρεια μιας αντίληψης  επηρεασμένης από το ιδεώδες της καθαρής ποίησης: στον Όμηρο υπάρχουν και η ποίηση και η μήνις του τρομερού Αχιλλέα, δηλαδή και η αφήγηση.

Αυτό σημαίνει πως, όπως μια μετάφραση τραγωδίας, πέρα από τη λογοτεχνική της αξία, πρέπει να λειτουργεί και θεατρικά, έτσι και μια μετάφραση του Ομήρου οφείλει να αναδεικνύει την αφηγηματικότητα του πρωτοτύπου μέσα από ένα κείμενο που διαβάζεται άνετα και ευχάριστα.

Ο ελεύθερος στίχος που προκρίνει ο Μαρωνίτης δίνει ένα συναρπαστικό ανάγνωσμα, που ευθυγραμμίζεται με την ευαισθησία του σημερινού αναγνώστη.

Πόσο μπορεί να συναρπάσει μια μετάφραση του Ομήρου φαίνεται περίλαμπρα σε εκείνο το ωραίο σονέτο του Κητς, στο οποίο ο άγγλος λυρικός εκφράζει την αλησμόνητη εντύπωση της πρώτης του γνωριμίας με τον Όμηρο μέσω της δυνατής μετάφρασης του Chapman:

σαν αστρονόμος ένιωσα που ξάφνου

κάποιο καινούργιο αστέρι ανακαλύπτει

ή σαν Κορτές που μ’ αετίσιο βλέμμα

ατένισε αίφνης τον Ειρηνικό

–κι όλοι του οι άντρες μ’ υποψία κοιτιούνταν–

βουβός, σε μια κορφή του Νταριέν.

Το αποχαιρετιστήριο σημείωμα της Λίζυς Τσιριμώκου στον Δημήτρη Μαρωνίτη, όπως δημοσιεύτηκε στο Books’ Journal, τχ. 69. Ο Δημήτρης Μαρωνίτης, που πέθανε στις 12 Ιουλίου 2016, δέκα χρόνια πριν, ήταν μια πολλαπλά επιδραστική μορφή του δημόσιου βίου. Πρωτίστως, βεβαίως, ήταν μια επιδραστική μορφή της φιλολογίας, κορυφαίος δάσκαλος, κορυφαίος μελετητής, κορυφαίος μεταφραστής των ομηρικών επών και πολλών ακόμα αρχαίων κειμένων στην ελληνική γλώσσα.

Στο άκουσμα του θανάτου του, σημείωνα μουδιασμένη (εφ. Τα Νέα, 13 Ιουλίου 2016) ότι «δυσκολεύομαι να χρησιμοποιήσω χρόνο παρατατικό για κάποιον που ήταν η προσωποποίηση της δράσης και της μαχητικότητας». Το πράγμα δεν έχει αλλάξει, βέβαια, καμιά εικοσαριά μέρες αργότερα. Ο Μαρωνίτης «θα μας λείπει εξακολουθητικά» για πολλούς λόγους, που πολλοί (φίλοι εγκάρδιοι, αλλά και άσπονδοι, μαθητές, συνάδελφοι και συνοδοιπόροι) κατέγραψαν και σχολίασαν, ο καθένας με τον ιδιοσυγκρασιακό του τρόπο.

Του οφείλουμε έναν ψύχραιμο και νηφάλιο αποχαιρετισμό, δίχως αταίριαστους συναισθηματισμούς· προφανώς, δεν είναι ακόμη της παρούσης: για την ώρα, θυμόμαστε τον άνθρωπο, τον δάσκαλο, τον φίλο, προσπαθώντας να αραιώσουμε το μαύρο της απώλειας σε καιρούς που σπανίζουν οι δυναμικές, διεγερτικές προσωπικότητες όπως η δική του.

Θαρρώ πως, παρά τη μελαγχολία και τη βαρυθυμία του τα τελευταία χρόνια, στο βάθος πρέπει να ήταν ευχαριστημένος με τη ζωή που του δόθηκε: κατόρθωσε να βγει έξω από τον περίφρακτο χώρο που του προόριζε μάλλον η ταξική του καταγωγή και να πετάξει με τα δικά του φτερά στους κόσμους της λογιοσύνης, να φανατιστεί με τη γλώσσα και να την κυριεύσει στήνοντας το «μπαρόκ της στέρησής του»[1], όπως του άρεσε να λέει. Ευτύχησε να δημιουργήσει μια σφιχτοδεμένη, πυρηνική οικογένεια, με την Ανθή και τις δυο θυγατέρες του, αλλά και μιαν ευρύτερη με αναρίθμητους φίλους που τους ήξερε αφοσιωμένους και ας γκρίνιαζε συχνά πως τον ξεχνούν. Ασκήθηκε στα έδρανα της γραφής και της ανάγνωσης και με το ίδιο πάθος άσκησε γενιές φοιτητών σε αυτά τα μετερίζια, θεωρώντας τα υποχρεωτική θητεία για τον εαυτό του και για τους άλλους – όσοι θέλουν να λογίζονται «γραμματιζούμενοι». Ισορρόπησε σύμμετρα ανάμεσα στην ασφάλεια του δοκιμασμένου και στην ανασφάλεια του αδοκίμαστου, γυμνάζοντας συνεχώς την ευαισθησία και τη γνώση του, περνώντας από το πείραμα στο πόρισμα με μέθοδο, διαμορφώνοντας λόγο εύχυμο και αποδεικτικό. Δεν βρέθηκε ποτέ αποκομμένος από την καθημερινή ζωή, από τα κοινά, διέσωσε με το κύρος του, όταν χρειάστηκε, την ακαδημαϊκή αξιοπρέπεια και τίμησε την έννοια της ελευθεροφροσύνης σε καιρούς ζόρικους. Όλα τούτα λίγα δεν είναι, μήτε αυτονόητα.

Τα βιογραφικά-εργογραφικά στοιχεία, τους αναβαθμούς μιας λαμπρής πανεπιστημιακής σταδιοδρομίας, τα ζωηρά ίχνη μιας έντονης, δημόσιας παρουσίας θα τα βρει αναλυτικά ο φιλοπερίεργος αναγνώστης σε όσα γράφονται τούτες τις μέρες. Βρίσκονται άλλωστε κωδικοποιημένα και ισομερισμένα (ο βίος, το έργο) σε έναν τιμητικό τόμο που εκδόθηκε με αφορμή τα ογδοντάχρονα του Δ. Ν. Μαρωνίτη και είναι, ίσως η καλύτερη πύλη για να μάθει κανείς τα απαραίτητα γι’ αυτόν τον αθλητή του λόγου, προφορικού και γραπτού[2].

Ας θυμίσουμε απλώς επιλεκτικά, ακόμη μια φορά, ότι δεν ήθελε να ανήκει στους «ασφαλισμένους λόγιους (όσοι μαδώντας τα βιβλία παίζουν τη μαργαρίτα)» – δικά του τα λόγια· θα βολευόταν μάλλον καλύτερα με τον σαρτρικό ορισμό: «διανοούμενος είναι αυτός που φυτρώνει εκεί που δεν τον σπέρνουν». Πολέμιος της πνευματικής ραθυμίας, έτρεμε την απολίθωση σε όλες τις μορφές της: τη στομωμένη γλώσσα και ευαισθησία, την αδράνεια του νου, την ετοιμοπαράδοτη διδαχή, τη χωνευτική λογοτεχνία, το βόλεμα σε μια λαϊκότροπη αφέλεια, γραφικότητα. Απαιτητικός, για τον εαυτό του και για τους άλλους, πάσχισε για μια γλώσσα οικονομημένη, πυκνή, σταγονομετρώντας προσεκτικά την κάθε λέξη ώστε να στοχεύει αλάθητα στο καίριον· αναζήτησε και όρισε εμμονικά το θεματολόγιό του στα αρχαία και στα νεότερα μνημεία του λόγου και επέστρεφε τακτικά στις ίδιες αυτές πηγές, σφυγμομετρώντας τις πρόδηλες ή αδιόρατες αλλαγές. Συντόνιζε διαρκώς τον εμπράγματο και αισθητηριακό χαρακτήρα της δημοτικής με το αφαιρετικό, εννοιολογικό, στοχαστικό ήθος της φιλόλογης ματιάς τείνοντας σε μια καθαρτική ευφορία ανάγνωσης/γραφής. Πέραν της κειμενοφιλίας του, αγαπούσε με πάθος το θέατρο και τον κινηματογράφο, τις ατέρμονες συζητήσεις για βιβλία, παραστάσεις, ταινίες που τον ερέθιζαν, τον ενθουσίαζαν ή τον αποκαρδίωναν, γυρεύοντας την πλήρη, αιτιολογημένη επιχειρηματολογία για τον έπαινο ή τον ψόγο του. Τρυφερός, πίσω από μιαν αγκαθωτή προφάνεια, (αυτο)σαρκαστικός, ειρωνικός, φιλέορτος και εξωστρεφής, αλλά και μονήρης, ασκητικός, σημάδεψε όσους τον γνώρισαν και άφησε ένα ισχυρό στίγμα στον καιρό και στον τόπο του.

Για όλα τούτα και πολλά άλλα που θα εκλογικευτούν και θα καταμετρηθούν προσεχώς, από πιο ακριβοδίκαιους ίσως παρατηρητές, έμοιαζε αμήχανη και ορφανεμένη η ομήγυρη, παρά τον καταιγισμό των χειροκροτημάτων εκείνο το μεσημέρι του καυτού Ιουλίου στο Πρώτο Νεκροταφείο της Αθήνας – «πώς σταματούν ξαφνικά κι όλα μαζί τα τζιτζίκια»…

Στις 12 Ιουλίου 2016, δέκα χρόνια πριν, πέθανε ο Δημήτρης Μαρωνίτης, ένας θρύλος της φιλολογίας, μεταφραστής του Ομήρου, παρεμβατικός διανοούμενος αλλά, κυρίως, ένας άνθρωπος που καθόρισε τον δημόσιο λόγο, με σοφές, μαχητικές και όχι πάντα αυτονόητες παρεμβάσεις. Αναδημοσιεύουμε στη μνήμη του το ακόλουθο κείμενο της Κατερίνας Σχινά, από το τεύχος 69 (Σεπτέμβριος 2016), με το οποίο το Books’ Journal είχε αποχαιρετίσει τον στενό συνεργάτη του.

Δεν θέλω (και δεν μπορώ) να γράψω για τον Δημήτρη Μαρωνίτη όπως θα έγραφε ένας φιλόλογος, ένας ερευνητής, ένας αρχαιογνώστης. Δεν θέλω (και δεν μπορώ) να γράψω όπως θα το ’κανε ένας κριτικός. Ούτε πάλι θέλω να γράψω για το πρόσωπο, όπως το έζησα τα καλοκαίρια στην Τήνο, χαλαρό με τους φίλους μα πάντα απαιτητικό, γιατί φιλία και οικειότητα ήταν για κείνον αγαθό ανεκτίμητο μα ντελικάτο, που αποζητάει φροντίδα, δεν αντέχει στην παραμέληση και μαραζώνει αν το κακοποιήσεις. Θέλω μονάχα να τον αποχαιρετίσω, και να πω πόσο παράξενο μου φαίνεται πως δεν υπάρχει. Τα τελευταία τριάντα χρόνια της ζωής μου ήταν παντού: μέσα στα βιβλία και τις εφημερίδες, στις εκδηλώσεις, στους κινηματογράφους, στα θέατρα, στις διακοπές. Οι συναντήσεις μας ήτανε πάντοτε μαθήματα, όσο και αν ποτέ δεν γίνονταν από καθέδρας∙ δάσκαλος από ιδιοσυγκρασία και επιλογή, αλλά όχι διδάχος ή κανονιστικός, πορεύτηκε όλη του τη ζωή σε συνεχή εγρήγορση και αναζήτηση για εκείνο το υπαρκτό μα διαφεύγον αντικείμενο της γνώσης, που σε συνέργεια αγαστή δασκάλου και μαθητή θα εντοπιστεί, θα αναδυθεί, θα περικυκλωθεί και, τύχη αγαθή, θα κατακτηθεί.

Θα γράψω λοιπόν για μια βραδιά, πριν από πέντε χρόνια, στο Μέγαρο Μουσικής, που βρέθηκα μαζί του επί σκηνής, στην από κοινού με τον ιστορικό Γιώργο Δερτιλή διερεύνησή τους του τριπτύχου «Λόγος - αντίλογος - διάλογος». Θα γράψω, όπως, περίπου, παρέστην και σ’ εκείνη τη βραδιά: ως διαμεσολαβήτρια, κάτι σαν συντονίστρια της συνομιλίας τους, μια παρουσία οιονεί διαπορητική, που απλώς θα βοηθούσε τη συζήτηση των δυο ανδρών να προχωρήσει. Ωστόσο, στην πορεία θα αποδεικνυόταν ότι ο Μαρωνίτης, με παρουσία σωματική ταγμένη στο απευθύνεσθαι και πνευματική που επιβαλλόταν διά της σαγήνης, δεν χρειαζόταν διαμεσολαβητές για να αποταθεί στο κοινό του. Παρ’ όλη την προετοιμασία, την προσεκτική επιλογή των ερωτήσεων, τη σκηνοθεσία (γιατί ο θεατρικός Μαρωνίτης ήξερε πως ο ρυθμός είναι ό,τι προσδίνει ευρωστία στο λόγο), εκείνος προτίμησε τον αυτοσχεδιασμό: όρθιος επί τρεις ώρες στην σκηνή της αίθουσας Σκαλκώτα, ακάματος, ανέτρεψε κάθε πλάνο, αναποδογύρισε το πρόγραμμα, έστησε μια παράσταση του ενός που, όσο κι αν διαρκούσε, δεν θα ήταν αρκετή για να εξαντλήσει το εύρος του.

Πάντα πολιτικός ο Μαρωνίτης, θέλησε να περιγράψει την τρέχουσα στα καθ’ ημάς συνθήκη, τόσο μοιραία για τη νεοελληνική αυτογνωσία, με όχημα το σχήμα που έδινε και τον τίτλο στη βραδιά: έδειξε πόσο σήμερα ο αντίλογος κυριαρχεί σε βάρος του λόγου, φράζοντας έτσι εκ προοιμίου την έξοδο προς το διάλογο και, ταυτόχρονα, πόσο πάσχει ως προς την εγκυρότητα ο εκφερόμενος λόγος, έτσι καθώς διατυπώνεται άστοχα και τυχαία. Μίλησε για το αυξανόμενο έλλειμμα του παραγωγικού λόγου, για τον πληθωρισμό του αυτόνομου και αυταρχικού αντιλόγου, για τον υποκριτικό, κατά κανόνα, διάλογο που κυριαρχεί στη δημόσια ζωή και εκδηλώνεται τόσο αδιέξοδα στον αδιάκοπο λήρο των ομιλούντων κεφαλών στα μαζικά μέσα επικοινωνίας. Αναρωτήθηκε πώς μπορεί να γεφυρωθεί το χάσμα ανάμεσα στα λόγια και τις πράξεις, ώστε να προκύψουν επιτέλους και έμπρακτος λόγος και έλλογες πράξεις. Πώς μπορεί να εναρμονιστεί ο θεωρητικός λόγος, ο οποίος προσδιορίζει μόνο το αντικείμενο και την έννοιά του, με τον έμπρακτο λόγο, τον επικεντρωμένο σε επιλογές που εννοηματώνουν την ανθρώπινη ύπαρξη.

Νεοελληνική αυτογνωσία και ταυτοτικό πρόβλημα, ωστόσο, πάνε χέρι χέρι. Δεν θα ’ταν δυνατό μια τέτοια, τόσο πλήρη βραδιά, να μην αναφερθεί ο Μαρωνίτης στις βασικές παρεξηγήσεις που βαραίνουν τη σχέση μας με τους αρχαίους –την ταύτιση αρχαιογλωσσίας και αρχαιογνωσίας, την υπερτίμηση της αρχαίας ελληνικής γλώσσας σε βάρος της νέας ελληνικής, τη ρητορική υπερτίμηση της αρχαιογνωσίας έναντι της νεογνωσίας– και να μη φτάσει, μέσα απ’ αυτόν το δρόμο, στο φλέγον ζήτημα της νεοελληνικής ταυτότητας, μιας ταυτότητας που τη θέλουμε διακεκριμένη και διακριτή, αλλά δεν κατορθώνουμε να τη συγκροτούμε παρά μονάχα εξ αντιδιαστολής προς τους «άλλους», κατά κανόνα «κατώτερους», «απολίτιστους», εχθρικούς. Μαζί με τον Δερτιλή, εντόπισε τα όρια και τις παγίδες της εθνικής ταυτότητας και εξέθεσε το ανατολικό-ορθόδοξο ιδεολόγημα, την αστόχαστη ενοχοποίηση του διαφωτισμού, τόσο διάχυτη σήμερα, την προβληματική μας σχέση με την Ευρώπη. Αλλά και την αμφίθυμη στάση μας, κατά βάθος υποκριτική, με τον ξένο, τον μετανάστη.

Είπα και στην αρχή πως ο Δημήτρης Μαρωνίτης δεν ήταν κανονιστικός∙ έτσι κι εκείνη τη βραδιά, ερωτήματα ήθελε να θέσει, διακέλευση για σκέψη. Μήπως η αγωνία του αυτοπροσδιορισμού δεν είναι παρά ομφαλοσκόπηση που συντηρεί μια ύπαρξη ασταθή και διαρκώς ατελή; Και κυρίως, εν τέλει: Μήπως το μεθοδολογικό εργαλείο «λόγος, αντίλογος, διάλογος» μπορεί ν’ αποτελέσει οδηγό πράξης και καταλύτη στην αποκρυπτογράφηση μιας αμφίβολης ταυτότητας; Η απάντηση δεν μπορεί να’ ναι παρά θετική, γιατί κανείς φραγμός δεν είναι δυνατόν ν’ αντέξει στο διάλογο, στον προωθητικό ανταγωνισμό θέσης και αντίθεσης – κι ο Μαρωνίτης μάς το έδειξε, με το παράδειγμά του.

Στάθης Ν. Καλύβας - Νατάσα Τριανταφύλλη, Big Bang 1970–1973: Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας, Μεταίχμιο, Αθήνα 2025, 716 σελ.

Αντέχουμε να δούμε τη σχέση μας με τη δικτατορία χωρίς τις απλουστεύσεις της πιο πρόσφατης μεταπολιτευτικής μυθολογίας; Μπορούμε να παραδεχθούμε ότι η εικόνα για την κουλτούρα μας χτίστηκε εν μέρει πάνω σε έναν μύθο απόλυτης ρήξης, που μας βόλεψε πολιτικά και ηθικά, αλλά μας στέρησε αναλυτική διαύγεια και, ουσιαστικά, υπέταξε τη σκέψη μας και τις πεποιθήσεις μας σε μια αντιστασιακή τελεολογία, της οποίας «ο λαός» είναι το βασικό υποκείμενο; Το βιβλίο των Καλύβα-Τριανταφύλλη, για την άνθηση του πολιτισμού μέσα στη χούντα, μιλάει για το χτες αλλά, κυρίως για το σήμερα.