Τζούλι Ζε

Τα εγκλήματα των SS και της Βέρμαχτ εναντίον εκατομμυρίων Ουκρανών κατά την περίοδο 1941–44 σημαίνουν ότι η Γερμανία έχει μια ιδιαίτερη υποχρέωση απέναντι στην Ουκρανία. Αυτό καθιστά ιδιαίτερα αποτρόπαια τα ψευδο-ειρηνιστικά επιχειρήματα ορισμένων Γερμανών πολιτικών και διανοουμένων υπέρ της μείωσης ή της διακοπής της υποστήριξης προς την αυτοάμυνα της Ουκρανίας.

ΚΙΕΒΟ. Η Γερμανία αποτελεί σήμερα τον σημαντικότερο εταίρο και υποστηρικτή της Ουκρανίας. Τόσο σε διμερές επίπεδο όσο και μέσω της σημαντικής συνεισφοράς της στη χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η άμεση και έμμεση δημοσιονομική, στρατιωτική, τεχνική και ανθρωπιστική υποστήριξη της Γερμανίας έχει καταστεί καθοριστική για την επιβίωση της Ουκρανίας – ειδικά από τότε που οι Ηνωμένες Πολιτείες μείωσαν τη στρατιωτική τους βοήθεια κατά 99 τοις εκατό το 2025. Με περίπου 9 δισεκατομμύρια ευρώ, η Γερμανία ήταν ο μεγαλύτερος μεμονωμένος πάροχος στρατιωτικής βοήθειας στην Ουκρανία το 2025, ενώ ο προϋπολογισμός της για το 2026 προορίζει ένα ρεκόρ 11,5 δισεκατομμυρίων ευρώ για τη χώρα. Η Γερμανία έχει επίσης χορηγήσει προσωρινή προστασία σε περίπου 1,3 εκατομμύρια Ουκρανούς από το 2022.

Ωστόσο, αυτή η στενή γερμανο-ουκρανική σχέση αποτελεί μια νέα εξέλιξη και το μέλλον της είναι αβέβαιο. Μέχρι το 2014, ο κύριος εταίρος του Βερολίνου στην Ανατολική Ευρώπη ήταν η Μόσχα. Μέχρι το 2022, το Βερολίνο συνέχιζε, παρά τον ήδη εν εξελίξει ρωσικό πόλεμο, το μεγαλύτερο μέρος της ενεργειακής του συνεργασίας με τη Μόσχα, η οποία αφορούσε τους δύο αγωγούς Nord Stream. Σήμερα, εξακολουθούν να υπάρχουν πολλές γερμανικές φωνές που υποστηρίζουν τη μερική ή ακόμη και την πλήρη αποκατάσταση των φιλικών σχέσεων και των οικονομικών δεσμών με τη Ρωσία του Πούτιν.

Η δωδεκαετής πολιτική και διανοητική συζήτηση σχετικά με τον λεγόμενο πόλεμο της Ουκρανίας (Ukrainekrieg) και τον τρόπο διασφάλισης της «ειρήνης στην Ευρώπη» θα καταγραφεί στα ιστορικά βιβλία ως ένα επαίσχυντο επεισόδιο στην ιστορία της επανενωμένης Γερμανίας. Σήμερα η συζήτηση αυτή καθοδηγείται από τη ριζοσπαστική αριστερή Συμμαχία Σάρα Βάγκενκνεχτ (Bündnis Sahra Wagenknecht, BSW), η οποία μετονομάστηκε σε Συμμαχία για την Κοινωνική Δικαιοσύνη και την Οικονομική Λογική τον Οκτώβριο του 2026, και την ακροδεξιά Εναλλακτική για τη Γερμανία (Alternative für Deutschland, AfD), μαζί με έναν αριθμό ψευδο-ειρηνιστών δημόσιων διανοουμένων. Αυτή η θορυβώδης αντιπολεμική εκστρατεία έχει ανατρέψει την έννοια του ειρηνισμού.

Παρότι η Ουκρανία αποτελεί προφανές θύμα μιας στρατιωτικής εισβολής που έχει εξελιχθεί σε έναν κατάφωρα επεκτατικό και εν μέρει γενοκτονικό πόλεμο, τα φιλορωσικά κόμματα και τα εκατομμύρια των οπαδών τους υποστηρίζουν ότι η Ουκρανία δεν αξίζει περαιτέρω γερμανική υποστήριξη. Κάτω από το πρόσχημα της υπεράσπισης της ειρήνης, εκατοντάδες Γερμανοί πολιτικοί και δημόσιοι διανοούμενοι προωθούν τα συμφέροντα μιας υπερεθνικιστικής και νεοϊμπεριαλιστικής Ρωσίας, η ηγεσία της οποίας δικαιολογεί τη βίαιη επίθεσή της και την τρομοκρατική εκστρατεία εναντίον της Ουκρανίας αρνούμενη την ίδια την ύπαρξη ενός ξεχωριστού ουκρανικού έθνους.

Παρά τις αυξανόμενες αποδείξεις για ρωσικά εγκλήματα πολέμου τεράστιας κλίμακας, η πρόσφατη άνοδος της AfD, που αποτελεί πλέον το πιο δημοφιλές πολιτικό κόμμα της Γερμανίας, έχει μεταφέρει τις ψευδο-ειρηνιστικές ιδέες από το πεδίο της δημόσιας συζήτησης στο πεδίο της πολιτικής προώθησης. Στις 14 Οκτωβρίου 2026, οι κοινοβουλευτικές ομάδες της AfD και της BSW στο νεοεκλεγμένο κρατικό κοινοβούλιο της Σαξονίας-Άνχαλτ, οι οποίες κατέχουν από κοινού 44 από τις 83 έδρες της περιφερειακής συνέλευσης, υπέβαλαν σε πρόταση με τίτλο «Ειρηνευτικές συνομιλίες αντί για επέκταση του πολέμου στην Ουκρανία» αίτημα για τον τερματισμό της στρατιωτικής και μη ανθρωπιστικής οικονομικής στήριξης του Βερολίνου προς την Ουκρανία, καθώς και των κυρώσεων κατά της Ρωσίας. Αυτό, κατά την άποψή τους, θα οδηγούσε σε κατάπαυση του πυρός και ειρηνική επίλυση της σύγκρουσης.

Αυτό που παρουσιάζουν αυτοί οι πολιτικοί και οι διανοούμενοι ως ώθηση για την ειρήνη, ωστόσο, στην πράξη θα είχε ως αποτέλεσμα, στην καλύτερη περίπτωση, μια ειρήνη-νικητή της Ρωσίας (Siegfrieden) – αν όχι κάτι πολύ χειρότερο. Στην πιο ευνοϊκή περίπτωση, θα σήμαινε τη μερική ή πλήρη συνθηκολόγηση της Ουκρανίας και την απώλεια περαιτέρω εδαφών και/ή κυριαρχίας προς όφελος της Ρωσίας. Στο χειρότερο σενάριο, η μείωση της ξένης βοήθειας για την αυτοάμυνα της Ουκρανίας θα είχε ως αποτέλεσμα μια επιτυχημένη ρωσική επίθεση βαθιά στο εσωτερικό της Ουκρανίας, καθώς και την εκδίωξη, τον εκτοπισμό, την απέλαση, την απαλλοτρίωση, τη φυλάκιση, τα βασανιστήρια ή την εξόντωση εκατομμυρίων ακόμη Ουκρανών.

Σε περιορισμένο βαθμό, το πρώτο σενάριο ήδη εκτυλίσσεται ως αποτέλεσμα της αναστολής ή της απόσυρσης της βοήθειας προς την Ουκρανία από άλλες χώρες – με πιο εμφανή τις Ηνωμένες Πολιτείες. Ωστόσο, σε αντίθεση με την απόσυρση αυτών των άλλων χωρών, η απόσυρση της Γερμανίας θα έσπρωχνε στον γκρεμό ένα έθνος που, πριν από λιγότερο από 100 χρόνια, ήταν ένα από τα μεγαλύτερα θύματα του ολοκληρωτικού πολέμου της Γερμανίας στην Ανατολική Ευρώπη. Το 1987, ο επιζών του Ολοκαυτώματος Ραλφ Τζορντάνο περιέγραψε την απροθυμία της μεταπολεμικής Δυτικής Γερμανίας να συζητήσει δημοσίως τα εγκλήματα των Ναζί και να τιμωρήσει τους δράστες τους ως τη «δεύτερη ενοχή» της Γερμανίας. Το ηθικό παραστράτημα πολλών σύγχρονων Γερμανών – συμπεριλαμβανομένων εκατοντάδων επιφανών πολιτικών και διανοουμένων – μπορεί μια μέρα να μείνει στην ιστορία ως «τρίτη ενοχή».

Η μεγαλύτερη αποικία του Τρίτου Ράιχ

Μεταξύ 1941 και 1944, η Ουκρανία βρισκόταν στο επίκεντρο του πολέμου εξόντωσης της ναζιστικής Γερμανίας στην Ανατολική Ευρώπη. Όπως δήλωσε ο Τίμοθι Σνάιντερ, τότε στο Γέιλ και σήμερα στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο, σε συνέδριο στο γερμανικό Κοινοβούλιο (Bundestag) τον Ιούνιο του 2017: «Ο σκοπός του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, από τη σκοπιά του Χίτλερ, ήταν η κατάκτηση της Ουκρανίας». Ο Karel Berkhoff, του Ινστιτούτου NIOD για τις Μελέτες του Πολέμου, του Ολοκαυτώματος και της Γενοκτονίας στο Άμστερνταμ, έχει χαρακτηρίσει το Reichskommissariat Ukraine – τη γερμανική διοίκηση κατοχής σε μεγάλο μέρος της σημερινής Ουκρανίας – ως «τη μεγαλύτερη αποικία του Τρίτου Ράιχ». Η πρωτοποριακή μονογραφία του Μπέρκοφ, Harvest of Despair, σχετικά με την κυριαρχία της ναζιστικής Γερμανίας στην Ουκρανία, απεικονίζει ένα καθεστώς τρόμου που μετέτρεψε τη χώρα σε κάτι που έμοιαζε με ένα τεράστιο στρατόπεδο συγκέντρωσης. Ο ηγέτης της, ο Επίτροπος του Ράιχ (Reichskommissar) Έριχ Κοχ, φέρεται να είπε: «Αν συναντήσω έναν Ουκρανό άξιο να καθίσει στο τραπέζι μου, πρέπει να τον εκτελέσω».

Τα διάφορα στατιστικά στοιχεία για τα θύματα της Ουκρανίας από τη Γερμανία, ανάλογα με τη μέθοδο καταμέτρησης, διαφέρουν, αλλά είναι ομοιόμορφα συγκλονιστικά. Σύμφωνα με την Εγκυκλοπαίδεια της Ουκρανίας, «περισσότεροι από 5.265.000 άμαχοι και αιχμάλωτοι πολέμου σκοτώθηκαν» στο ουκρανικό έδαφος, μεταξύ των οποίων περίπου 900.000 Ουκρανοί Εβραίοι. Συνολικά, η Ουκρανία έχασε τουλάχιστον 8 εκατομμύρια ανθρώπους στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, περίπου έναν στους πέντε από τον προπολεμικό πληθυσμό της, που ανερχόταν σε 41,7 εκατομμύρια. Στην προαναφερθείσα ομιλία του στο ομοσπονδιακό Κοινοβούλιο, ο Σνάιντερ ρώτησε γιατί «δεν θυμόμαστε πάντα ότι 6,5 εκατομμύρια κάτοικοι της Σοβιετικής Ουκρανίας πέθαναν ως αποτέλεσμα της γερμανικής κατοχής». Περισσότεροι από 1,3 εκατομμύρια σοβιετικοί αιχμάλωτοι πολέμου έχασαν τη ζωή τους σε στρατόπεδα στο ουκρανικό έδαφος. Πάνω από 2 εκατομμύρια Ουκρανοί απελάθηκαν στο Ράιχ ως θύματα καταναγκαστικής εργασίας. Οι κατακτητές κατέστρεψαν επίσης 714 πόλεις και 28.000 χωριά, αφήνοντας περίπου 10 εκατομμύρια ανθρώπους άστεγους.

Αυτά και πολλά άλλα εγκλήματα του Τρίτου Ράιχ στην Ουκρανία δημιουργούν διαρκείς ηθικές υποχρεώσεις. Το δημοφιλές μεταπολεμικό πολιτικό σύνθημα της Γερμανίας, «Ποτέ ξανά!», δεν μπορεί να σημαίνει απλώς ότι ποτέ ξανά δεν πρέπει να ξεκινήσει πόλεμος από τους Γερμανούς. Πρέπει επίσης να σημαίνει ότι ποτέ ξανά δεν μπορεί να υπάρχει αδιαφορία για την τύχη ενός έθνους που η Γερμανία κάποτε προσπάθησε να υποδουλώσει και να εξαλείψει, και που τώρα είναι θύμα ενός άλλου επεκτατικού πολέμου καταστροφής.

Κατά συνέπεια, στις 9 Οκτωβρίου 2026, το ομοσπονδιακό Κοινοβούλιο αναγνώρισε ρητά τις υποχρεώσεις της Γερμανίας υιοθετώντας μια πρόταση από τις κυβερνώσες κοινοβουλευτικές ομάδες των Χριστιανοδημοκρατών και των Σοσιαλδημοκρατών, η οποία επιβεβαίωσε την «ιδιαίτερη ιστορική ευθύνη της Γερμανίας έναντι της Ουκρανίας». Μια παράλληλη πρόταση από τους Πράσινους της αντιπολίτευσης ανέφερε ότι «η Γερμανία φέρει ιδιαίτερη ιστορική ευθύνη για την Ουκρανία και για την ειρήνη σε ολόκληρη την Ευρώπη». Ενώ καμία κοινοβουλευτική ομάδα δεν ψήφισε κατά καμίας από τις δύο προτάσεις, η μεγάλη κοινοβουλευτική ομάδα της AfD στο Κοινοβούλιο απείχε και στις δύο.

Η «ειρήνη» ως κωδικός για την παράδοση

Δεν είναι μόνο η γερμανική ακροδεξιά, αλλά και το αυτοαποκαλούμενο «στρατόπεδο της ειρήνης» της γερμανικής αριστεράς που προτιμά να αγνοεί ή να αρνείται το σκοτεινό επεισόδιο στην ιστορία των γερμανο-ουκρανικών σχέσεων και τις επιπτώσεις του για το σήμερα. Αντίθετα, πολλοί Γερμανοί εξακολουθούν να αισθάνονται υποχρέωση απέναντι στη Ρωσία, η οποία ήταν επίσης θύμα της ναζιστικής επίθεσης κατά της ΕΣΣΔ κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Σνάιντερ προειδοποίησε ήδη από το 2017 ότι «η ρωσική εξωτερική πολιτική θεωρεί το γερμανικό αίσθημα ευθύνης [για τα εγκλήματα της Γερμανίας κατά των Ρώσων και όχι των Ουκρανών] ως πόρο που μπορεί να χειραγωγηθεί». Πρόκειται για έναν μηχανισμό που οι σημερινοί ψευδο-ειρηνιστές ενισχύουν, εν γνώσει τους ή από άγνοια.

Μεταξύ άλλων ψευδο-ειρηνιστικών εκκλήσεων από εξέχουσες γερμανικές προσωπικότητες, τον Φεβρουάριο του 2023 η ριζοσπάστρια αριστερή Σάρα Βάγκενκνεχτ και η φεμινίστρια Άλις Σβάρτσερ δημοσίευσαν ένα «Μανιφέστο για την Ειρήνη», το οποίο καλούσε τον Ομοσπονδιακό Καγκελάριο της Γερμανίας «να σταματήσει την κλιμάκωση των παραδόσεων όπλων». Σε μια μεταγενέστερη συγκέντρωση στο Βερολίνο, η Βάγκενκνεχτ καταγγέλλει τον «ατέρμονο πόλεμο εξάντλησης» που τροφοδοτείται με «όλο και νέα όπλα», με τον οποίο εννοούσε σαφώς τα όπλα για την Ουκρανία και όχι για τη Ρωσία.

Η Βάγκενκνεχτ της BSW έχει έκτοτε γίνει πιο ρητή στο να συνδέει το τέλος της γερμανικής βοήθειας με το τέλος του πολέμου. Πριν από τη Διάσκεψη για την Ανάκαμψη της Ουκρανίας τον Ιούλιο του 2025, απαίτησε «να μην διοχετευθούν προς το παρόν περαιτέρω χρήματα των Γερμανών φορολογουμένων» και να προηγηθεί μια ειρηνευτική διάσκεψη. Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας της στο Βερολίνο τον Μάιο του 2026, χαρακτήρισε ως τρέλα «το γεγονός ότι σπαταλάμε δισεκατομμύρια επί δισεκατομμυρίων για να δωροδοκήσουμε τον κ. Ζελένσκι και την κλίκα του».

Το AfD έχει πολλαπλούς δεσμούς με τη Μόσχα και, ως εκ τούτου, είναι ακόμη πιο ρητά αντιουκρανικό. Ο συμπρόεδρος του AfD, Τίνο Χρουπάλα, δήλωσε στο Ομοσπονδιακό Κοινοβούλιο τον Μάρτιο του 2023 ότι η Γερμανία πρέπει να μείνει εκτός, «επειδή δεν είναι δικός μας πόλεμος». Τον Οκτώβριο του 2026, η άλλη συμπρόεδρος του AfD, Άλις Βάιντελ, δήλωσε στο The Economist: «Πιστεύω ότι είναι λάθος να συνεχίσουμε να χρηματοδοτούμε έναν πόλεμο που έχει ήδη χαθεί».

Μέρη της καλλιτεχνικής, λογοτεχνικής και ακαδημαϊκής διανόησης της Γερμανίας έχουν προετοιμάσει το έδαφος. Ήδη από τον Απρίλιο του 2022, 28 συγγραφείς, καλλιτέχνες και ακαδημαϊκοί – μεταξύ των οποίων οι μυθιστοριογράφοι Τζούλι Ζε και Μάρτιν Βάλτζερ, ο σκηνοθέτης Αλεξάντερ Κλούγκε και ο κοινωνιολόγος Χάραλντ Βέλζερ – προέτρεψαν τον τότε καγκελάριο της Γερμανίας Όλαφ Σολτς να μην παραδώσει «άμεσα ή έμμεσα, περαιτέρω βαρύ οπλισμό στην Ουκρανία». Η πολιτικός επιστήμονας Ulrike Guérot έχει περιγράψει την αυτοάμυνα της Ουκρανίας ως έναν ουκρανικό πόλεμο δια μέσου αντιπροσώπων για λογαριασμό των Ηνωμένων Πολιτειών. Μια πρώην τηλεοπτική ανταποκρίτρια, η Gabriele Krone-Schmalz, η οποία είχε προηγουμένως χαρακτηρίσει την προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία το 2014 ως πράξη αυτοάμυνας, δήλωσε στην αμφιλεγόμενη εφημερίδα Berliner Zeitung τον Σεπτέμβριο του 2025: «Δεν είναι η δημοκρατία μας αυτό που υπερασπίζουμε στην Ουκρανία».

Η ειρήνη ενός παραβάτη συνθηκών

Η ψευδο-ειρηνιστική ρητορική αυτών των Γερμανών αντιπολεμικών ακτιβιστών αγνοεί – σκόπιμα ή μη – όσα λέει το ίδιο το Κρεμλίνο, και έτσι προωθεί ένα «ειρηνευτικό σχέδιο» που δεν θα έθετε τέλος στον πόλεμο της Ρωσίας, αλλά αντίθετα θα επιβράβευε την επεκτατική επιθετικότητα και θα μπορούσε έτσι να τον επεκτείνει σε άλλα μέρη της Ευρώπης. Η Μόσχα έχει επανειλημμένα και δημοσίως απαιτήσει περαιτέρω παραχωρήσεις εδαφών και κυριαρχίας. Έχει επίσης απορρίψει ή αγνοήσει τις προτάσεις του Κιέβου για άνευ όρων κατάπαυση του πυρός ή για αμοιβαία μορατόρια σχετικά με επιθέσεις κατά ενεργειακών υποδομών και επιθέσεις στη Μαύρη Θάλασσα. Από το 2022, τα κρατικά μέσα ενημέρωσης της Ρωσίας μεταδίδουν τακτικά φαντασιώσεις εξόντωσης. Στις 3 Απριλίου 2022, το RIA Novosti δημοσίευσε το άρθρο του Τιμόφεϊ Σεργκέιτσεφ, «Τι πρέπει να κάνει η Ρωσία με την Ουκρανία;», το οποίο ζητούσε την «αποουκρανοποίηση» της χώρας.

Οι απαιτήσεις για μια γρήγορη ειρηνευτική συμφωνία προδίδουν επίσης πολιτική αφέλεια και από άλλη άποψη. Τα τελευταία 35 χρόνια, η Μόσχα έχει παραβιάσει σχεδόν όλες τις συμφωνίες ασφαλείας που έχει υπογράψει με την Ουκρανία, τη Μολδαβία και τη Γεωργία, μερικές από τις οποίες είχαν μάλιστα επικυρωθεί από το ρωσικό κοινοβούλιο. Κυριότερες μεταξύ αυτών είναι οι Συμφωνίες του Μπελόβεζα του 1991, με τις οποίες διαλύθηκε η Σοβιετική Ένωση και επιβεβαιώθηκε το ρωσο-ουκρανικό ενδοσοβιετικό σύνορο ως το νέο κρατικό σύνορο, η συμφωνία απόσυρσης στρατευμάτων μεταξύ Ρωσίας και Μολδαβίας του 1994, το Μνημόνιο της Βουδαπέστης του 1994, η Συνθήκη Φιλίας μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας του 1997, το Έγγραφο της Κωνσταντινούπολης του ΟΑΣΕ του 1999, η συνθήκη για τα σύνορα μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας του 2003, η συμφωνία κατάπαυσης του πυρός μεταξύ Ρωσίας και Γεωργίας του 2008, η Δήλωση της Γενεύης του 2014 από την ΕΕ, τις ΗΠΑ, τη Ρωσία και την Ουκρανία, καθώς και το Πρωτόκολλο του Μινσκ του 2014 και η Συμφωνία του Μινσκ του 2015.

Σε όλες αυτές τις συμφωνίες, η Μόσχα υποσχέθηκε να σεβαστεί το απαραβίαστο των συνόρων και/ή να αποσύρει τα ανεπιθύμητα τακτικά ή άτακτα στρατεύματά της από τη Μολδαβία, τη Γεωργία και την Ουκρανία. Το Κρεμλίνο τις παραβίασε όλες. Τριάντα χρόνια ατιμωρησίας ή ελαφρών ποινών για την παραβίαση των βασικών διατάξεων αυτών των διμερών ή πολυμερών συμφωνιών συνέβαλαν στο να προετοιμαστεί το έδαφος για τον μεγαλύτερο πόλεμο στην Ευρώπη από το 1945.

Η Γερμανία, περισσότερο από κάθε άλλη χώρα, θα έπρεπε να γνωρίζει πού οδηγεί η πολιτική κατευνασμού και οι εδαφικές παραχωρήσεις προς μια επεκτατική δικτατορία. Όπως ανέφερε ο Σνάιντερ στο Κοινοβούλιο το 2017: «Η Γερμανία δεν μπορεί να αντέξει την παρερμηνεία σημαντικών ζητημάτων της ιστορίας της». Ο δικός τους, παλαιότερος πόλεμος επιθετικότητας και γενοκτονίας, καθώς και οι ιδιαίτερες ιστορικές υποχρεώσεις των Γερμανών έναντι του ουκρανικού έθνους, απαιτούν περισσότερη, και όχι λιγότερη, γερμανική στρατιωτική και οικονομική υποστήριξη για την αυτοάμυνα της Ουκρανίας.

*Το παρόν άρθρο βασίζεται σε πρόσφατο σχόλιο του EPIK.

μετάφραση: Βασίλης Μπογιατζής