Τεύχος 181

Το 2017, ο Στάθης Καλύβας, σε μια εκδήλωση για τα πενήντα χρόνια από το 1967 και το χουντικό πραξικόπημα, υποστήριξε ότι η χούντα βοήθησε την επιτυχία της μεταπολίτευσης ουσιαστικά συμφιλιώνοντας την κοινοβουλευτική Δεξιά με την Αριστερά – προσθέτοντας ότι το καθεστώς της χούντας ήταν ένα καθεστώς δεξιό, που όμως δεν συνεργάστηκε με το πολιτικό προσωπικό της Δεξιάς.

Η διαπίστωση εκείνη, είχε πει ο καθηγητής πολιτικής επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης τον περασμένο Ιανουάριο στην εκδήλωση-συζήτηση του Books’ Journal στο Ωδείο Αθηνών, στο πλαίσιο της ενότητας «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα», ήταν το έναυσμα της συνεργασίας του με τη Νατάσσα Τριανταφύλλη για το βιβλίο, Big Bang 1970-1973: Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας, που κυκλοφόρησε στις αρχές του χρόνου από το Μεταίχμιο. Σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Στάθη Καλύβα σε εκείνη την εκδήλωση, η βασική θέση του βιβλίου, όπως προέκυψε από την έρευνά τους σε ένα απέραντο πεδίο, ανατρέπει την κυρίαρχη αντίληψη ότι ο πολιτισμός εμφανίζεται ως δεκανίκι της πολιτικής. Στην πραγματικότητα ο πολιτισμός λειτουργεί ως το πεδίο της κοινωνίας το οποίο, εν απουσία πολιτικών κομμάτων, αναπτύσσεται με ραγδαίους ρυθμούς, αποκτά τεράστια βαρύτητα επειδή υποκαθιστά την πολιτική και επίσης, επειδή πολλοί αριστεροί με δεσπόζοντα λόγο ζούσαν στο εξωτερικό, το κενό κάλυψαν νέες δημιουργικές δυνάμεις: οι καλλιτέχνες που δραστηριοποιούνταν ήταν από 20 έως το πολύ 35 χρόνων. Εξαιτίας αυτών των δεδομένων, η καλλιτεχνική σκηνή στην Ελλάδα ενδυναμώθηκε από νέες δυνάμεις, που σε μεγάλο βαθμό ήταν ανεξάρτητες από τις προδικτατορικές δομές εξουσίας – τις μεγάλες δημοσιογραφικές και ιδεολογικές ενότητες που έκλεισαν ή έχασαν τη δύναμή τους με την επιβολή της χούντας και την Αριστερά, η οποία βρέθηκε εν διωγμώ.

Η θέση αυτή, που διατρέχει το βιβλίο, θεωρήθηκε από τους σημερινούς οπαδούς των τακτοποιημένων ιδεών διαστρεβλωτική και, στον ένα ή τον άλλο βαθμό, κατηγορήθηκε ότι ξεπλένει τη χούντα. Μάλιστα, πολλοί ιδεολογικοί αντίπαλοι του Καλύβα θεώρησαν ότι βρήκαν την ευκαιρία να πάρουν τη ρεβάνς για την εμβέλεια που έχει αποκτήσει η έρευνά του για τον εμφύλιο, η οποία ουσιαστικά εγκαινίασε το αναθεωρητικό ρεύμα της ιστοριογραφίας ως προς την αποτίμηση της περιόδου. Ενοχλημένοι που με την έρευνά του πρωτίστως αφαίρεσε το μονοπώλιο της ηθικολογικής ανάγνωσης της εποχής από την αριστερή ιστοριογραφία αλλά και την ανάλογη μυθολογία, επέτρεψαν να βρεθεί ο Στάθης Καλύβας δακτυλοδεικτούμενος ως υποστηρικτής της χούντας – και μαζί να αντιμετωπίσουν ανάλογους χαρακτηρισμούς όσοι έκριναν θετικά το βιβλίο.

Κάποια στιγμή, μάλιστα, εντοπίστηκαν ορισμένα λάθη τα οποία στήριξαν ευρύτερα, κατά την έκφραση του Ξενοφώντα Μπρουντζάκη, την οργάνωση κινήματος «πολιτιστικής αγανάκτησης». Το σοβαρότερο από τα λάθη αυτά, που εντοπίστηκε, ήταν η αναφορά στον συγγραφέα Μάριο Χάκκα. Οι συγγραφείς απέδωσαν το θάνατό του σε αυτοχειρία ενώ, ως γνωστόν, ο Χάκκας πέθανε τον Ιούλιο του 1972 από καρκίνο.

Το πραγματολογικό λάθος δεν αντιμετωπίστηκε από τους επικριτές του βιβλίου ως λάθος – παρότι το παραδέχτηκαν οι συγγραφείς και ο εκδότης, το επισημαίνουν στα αντίτυπα που κυκλοφορούν και θα διορθωθεί σε πιθανές επόμενες εκδόσεις. Χρησιμοποιήθηκε ως τεκμήριο άγνοιας και ως αφορμή για ισοπεδωτική απόρριψη του πνεύματος και των ιδεών του βιβλίου των Καλύβα-Τριανταφύλλη. Εξαιτίας της λανθασμένης αναφοράς στον Χάκκα οι επιθέσεις  έδωσαν ιδεολογικό έναυσμα στην κατεδάφιση του βιβλίου και των συγγραφέων του. Θεωρήθηκε ανοίκειο να γίνει λάθος με τον συγκεκριμένο συγγραφέα, επειδή ο Χάκκας, που είχε συλληφθεί και κρατηθεί την 21η Απριλίου 1967 και, γενικώς, είχε διωχθεί από το καθεστώς, υπονοούσαν ότι θα ήταν ιδεολογικός αντίπαλος του Καλύβα. Ο καθηγητής έτσι βρέθηκε κατηγορούμενος ως απολογητής του χουντικού καθεστώτος έναντι των διώξεων που είχε υποστεί ο Μάριος Χάκκας! Βέβαια, όπως επίσης λέει ο Ξενοφών Μπρουντζάκης, ο Καλύβας δεν έχει τα απαραίτητα ιδεολογικά ένσημα οπότε είναι το εύκολο θύμα της μικρής άγριας ιδεολογικής κοινότητας που νομίζει ότι οι προσεγγίσεις της στη ζωή πρέπει να είναι μονοπωλιακές.

Τι θα έλεγε όμως ο Χάκκας για αυτή την ιδεολογική επίθεση;

Ο συνεργάτης μας Γιώργος Ζεβελάκης, αρχειοδίφης και σοβαρός αναγνώστης της ύλης βιβλίων, περιοδικών και εφημερίδων για περισσότερα από εξήντα χρόνια, θυμόταν ότι ο Χάκκας είχε μιλήσει για τους καλλιτέχνες στη χούντα. Βρήκε πότε και πού. Στο τεύχος Νο 1 του περιοδικού Panderma (με υπότιτλο συχνά παιγνιώδη, «παντός τέρμα ή παντός δέρμα»), του Λεωνίδα Χρηστάκη, που είχε κυκλοφορήσει εκτός εκδοτικών κυκλωμάτων, ως εναλλακτικό έντυπο μέσα στη χούντα, τον Νοέμβριο του 1972, ο γνωστότερος ως στιχουργός Δημήτρης Ιατρόπουλος δημοσιεύει συνομιλία με τον Μάριο Χάκκα που είχε γίνει νωρίτερα, όσο ο συγγραφέας ήταν εν ζωή. Πώς εξηγεί λοιπόν ο Μάριος Χάκκας τα καλλιτεχνικά πράγματα τον καιρό της χούντας; Αντιγράφω από τη συνέντευξη:

— Ας το πιάσουμε λίγο ιστορικά: Πριν το 1967 υπήρχαν κάποια καλλιτεχνικά «μέτωπα», εστίες λογοτεχνών· η Αριστερά με τις εφημερίδες της και την «Επιθεώρηση Τέχνης»· το συγκρότημα Λαμπράκη που έκφρασε το Κέντρο, με τις εφημερίδες του και τις «Εποχές»· η Ελένη Βλάχου με τις εφημερίδες της και το «Γαλαξία»... Οι λογοτέχνες ακουμπήσανε όλοι αναγκαστικά πάνω σ’ αυτά τα τρία σημεία, ιδεολογικού προσανατολισμού. Με τα συμβάντα της 21ης Απριλίου, τα κέντρα καταργούνται. Βρέθηκαν όλοι απατρονάριστοι. Εδώ εμφανίζεται το οξύμωρο: Μέσα στο άγχος των γεγονότων, απαγκιστρωμένοι αναγκαστικά από τις ντιρεκτίβες, οι δημιουργοί, ανοίχτηκαν κάπως υποκειμενικά, κινηθήκανε ουσιαστικώτερα στο χώρο του χάους· απ’ εκεί θα ερμηνεύσουν ίσως, περισσότερο αντικειμενικά τη δομή των γεγονότων...

— Μάριε, τι είναι για σένα το «χάος»;

— Το χάος είναι ο φυσικός χώρος του καλλιτέχνη...

Δεν περιγράφω άλλο.

Κυκλοφόρησε το τεύχος 181 του Books’ Journal, Νοέμβριος 2026. Τα πλήρη περιεχόμενα:

Editorial

Ο Μάριος Χάκκας και οι καλλιτέχνες στη χούντα

Διάλογος

ΝΑΣΟΣ ΒΑΓΕΝΑΣ – Ο μοντερνισμός στην Ελλάδα

ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΣΑΡΡΗΣ, ΠΕΡΙΚΛΗΣ Φ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΙΔΗΣ – O Μεταξάς και το ΚΚΕ

ΜΙΧΑΗΛΑ ΚΑΡΑΜΠΙΝΗ-ΙΑΤΡΟΥ – Ο θαυμαστός Δημήτριος Κανάλε σε Ελλάδα και Αμερική

Εις μνήμην

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΛΥΒΑΝΙΟΣ – Ρενέ Χίρσον: έφερε την Κοινωνική Ανθρωπολογία στην Ελλάδα

Συνεντεύξεις

ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΑΘΑΝΑΗΛ – Πέννυ Κουγιανού-Γκόλντμπεργκ: το τίμημα ενός κόσμου χωρίς κανόνες

ΓΙΑΝΝΗΣ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ – Κρίστοφ Χόιμπνερ: τι απομένει από το Άουσβιτς

Παρεμβάσεις

ΤΖΟΥΛΙΑΝΟ ΝΤΑ ΕΜΠΟΛΙ - ΚΥΡΙΑΚΟΣ ΠΙΕΡΡΑΚΑΚΗΣ - ΛΟΥΚΑΣ ΤΣΟΎΚΑΛΗΣ – Η πολιτική την εποχή των ανατροπών

ΓΙΩΡΓΟΣ ΜΠΕΚΑΤΩΡΟΣ – Κοσμικότητα και ουδετερότητα του κράτους. Η εγκατάλειψη μιας παράδοσης, από τον Μπερλινγκουέρ στον Μελανσόν

Ανδρέας Κάλβος

ΗΛΙΑΣ ΚΑΝΕΛΛΗΣ – Ανδρέας Κάλβος: Ιταλός ποιητής και ιταλίζων Έλληνας ποιητής. Συνέντευξη με τον καθηγητή Μιχαήλ Πασχάλη

ΜΑΡΙΑ ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΥ – Μια αναθεωρητική ανάγνωση (Μιχαήλ Πασχάλης, Ο αινιγματικός ποιητής Ανδρέας Κάλβος, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2026, 372 σελ.)

Κριτικές

ΣΟΦΙΑ ΒΛΑΧΟΥ – Tι σημαίνει να κατηγορείσαι (Georges Simenon, The Little Man from Archangel, αγγλική μετάφραση από τα γαλλικά: Siân Reynolds, Penguin, 2021, 192 σελ. - Georges Simenon, O ανθρωπάκος από το Αρχαγγέλσκ, μετάφραση από τα γαλλικά: Αργυρώ Μακάρωφ, Άγρα, Αθήνα 2019, 123 σελ.)

ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΑΠΑΣΤΑΜΑΤΙΟΥ – Ο Αλή Πασάς και η Ελληνική Επανάσταση (Dionysios N. Skiotis, Ο Αλή Πασάς Τεπελενλής και η Ελληνική Επανάσταση, εισαγωγή: Ηλίας Σκουλίδας, μετάφραση από τα αγγλικά: Στέφανος Παπαγεωργίου, Παπαζήση, Αθήνα 2016, 314 σελ.)

ΚΑΡΟΛΙΝΑ ΜΕΡΜΗΓΚΑ – Άγγελοι με φτερά σαν λεπίδες ψάχνουν δαίμονες (Γιώργος Χωματηνός, Βρίκελοι, Κίχλη, Αθήνα 2026, 173 σελ.)

ΞΕΝΟΦΩΝ Α. ΜΠΡΟΥΝΤΖΑΚΗΣ – «Γράφω με αίμα» (Ιβάν Τζουχά, Έλληνες πολίτες στα Γκουλάγκ. Ένα βιβλίο που διαβάζεται δύσκολα, μετάφραση από τα ρωσικά: Δημήτρης Τριανταφυλλίδης, Κώστας Μαυρόπουλος, πρόλογος: Γιώργος Καραμπελιάς, Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα 2026, 420 σελ.)

ΣΥΜΕΩΝ ΓΡ. ΣΤΑΜΠΟΥΛΟΥ – Ο Σιναϊτικός Κώδικας (Christfried Böttrich, Der Jahrhundertfund. Entdeckung und Geschichte des Codex Sinaiticus (Το εύρημα του αιώνα. Ανακάλυψη και ιστορία του Σιναϊτικού Κώδικα), Evangelische Verlagsanstalt, Leipzig 2011, 192 σελ.)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΛΑΜΠΡΑΚΟΣ – Το αρχαίο ελληνικό μυθιστόρημα (Tomas Hägg, Το αρχαίο μυθιστόρημα, μετάφραση από τα αγγλικά: Τζένη Μαστοράκη, μετάφραση παραθεμάτων: Γιώργης Γιατρομανωλάκης, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2000, 302 σελ.)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΠΑΠΠΑΣ – Μπαλάντες ηττημένων της ζωής (Denis Johnson, Γιος του Ιησού. Διηγήματα, μετάφραση από τα αγγλικά: Παναγιώτης Κεχαγιάς, Αντίποδες, Αθήνα 2026, 138 σελ.)

ΜΑΤΙΝΑ-ΙΩΑΝΝΑ ΚΥΡΙΑΖΟΠΟΥΛΟΥ – Μια κακή μητέρα (Doris Lessing, Το πέμπτο παιδί, μετάφραση από τα αγγλικά: Έφη Τσιρώνη, Διόπτρα, Αθήνα 2026, 192 σελ.)

ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΑΘΑΝΑΗΛ – Το άλογο του Καλιγούλα και ο Τραμπ (Maggie Haberman, Jonathan Swan, Regime Change: Inside the Imperial Presidency of Donald Trump, Simon & Schuster, Νέα Υόρκη 2026, 496 σελ.)

ΘΑΝΟΣ Χ. ΚΑΨΑΛΗΣ – Στην αιολική γη (Λευτέρης Ζούρος, Νυφόπετρες. Ο μύθος που νίκησε την μπουλντόζα, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2026, 188 σελ.)

Λύντια Τρίχα

ΓΙΟΥΛΗ ΦΩΚΑ-ΚΑΒΑΛΙΕΡΑΚΗ – «Αόρατες» γυναίκες στο φως (Λύντια Τρίχα, Από τη Σμαράγδα στη Μαρία 1784-1897. Οι γυναίκες στη ζωή του Χαρίλαου Τρικούπη, Πατάκη, Αθήνα 2026, 312 σελ.)

ΓΙΟΥΛΗ ΦΩΚΑ-ΚΑΒΑΛΛΙΕΡΑΚΗ – Η Λύντια Τρίχα και έξι γυναίκες του 19ου αιώνα. Συνέντευξη

ΑΝΝΑ ΑΝΔΡΕΟΥ – Γυναίκες με πολλαπλούς ρόλους (Λύντια Τρίχα, Από τη Σμαράγδα στη Μαρία 1784-1897. Οι γυναίκες στη ζωή του Χαρίλαου Τρικούπη, Πατάκη, Αθήνα 2026, 312 σελ.)

Στήλες

ΣΑΚΗΣ ΚΟΥΡΟΥΖΙΔΗΣ: ΑΡΧΕΙΟ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΩΝ – Κάρολος Κουν: «Ποίησι βγαλμένη απ’ την ουσία των πραγμάτων»

ΝΙΚΟΣ ΨΑΡΡΟΣ: ΠΝΕΥΜΑ ΚΑΙ ΥΛΗ – Ο δυϊσμός πνεύματος και ύλης –2

ΒΑΓΓΕΛΗΣ ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ: BREVIS IN LONGO – Αλλάζοντας πόλους (Νίκος Σκούφος, Αναχωρητής, Κάπα Εκδοτική, Αθήνα 2026, 58 σελ.)

ΘΑΝΟΣ Χ. ΚΑΨΑΛΗΣ: ΕΙΚΟΝΕΣ ΖΩΗΣ – Flora Graeca

ΓΙΩΡΓΟΣ ΖΕΒΕΛΑΚΗΣ: ΣΥΜΠΤΩΣΕΙΣ – Μοντέλα των καλλιτεχνών στον Μεσοπόλεμο. Στα ατελιέ Ροϊλού, Φαληρέα, Ε. Θωμόπουλου, Ρωκ