Η αριστερή κουλτούρα ως ιδεολογική επένδυση
Η αριστερή κουλτούρα διαμόρφωσε για δεκαετίες τη σχέση του Έλληνα με την πολιτική, την ηθική και την τέχνη. Καλλιτέχνες όπως ο Ρίτσος, ο Θεοδωράκης, ο Λοΐζος, μετέτρεψαν την τέχνη σε μέσο συνείδησης, αγώνα και ελπίδας. Η φτώχεια, η αδικία, ο πόνος από τις διώξεις μετά τον Εμφύλιο έγιναν τραγούδι — και μετουσιώθηκαν σε «λαϊκό μεγαλείο».
Αλλά όταν μια τέτοια τέχνη παγιώνεται σε φόρμα, μετατρέπεται εύκολα σε συναισθηματικό πρότυπο, όχι σε κίνητρο δράσης και αλλαγής. Σε στερεότυπο που περιορίζει την αντίληψη, επηρεάζει και καλουπώνει την κρίση και τη θεώρηση της πραγματικότητας, ιδεολογικοποιεί τα πάντα.
Τα έντεχνα τραγούδια σήμερα, συχνά:
• Προβάλλουν τον πόνο, την κοινωνική ματαίωση, την απώλεια.
• Προβάλλουν πρωταρχικές πτυχές της ανθρώπινης ζωής και έκφρασης, όπως ο έρωτας, ενταγμένες όμως στο πλαίσιο της κοινωνικής σύγκρουσης.
• Δεν υμνούν τη χαρά και τη δημιουργικότητα, αλλά την αγωνία της επιβίωσης και της διατήρισης της ηθικής μέσα σε ένα άδικο σύστημα.
Ηθική υπερφόρτωση – Αρνητισμός - Μηδενισμός
Η συνεχής αναφορά σε έννοιες όπως κοινωνική δικαιοσύνη, ανισότητα, εκμετάλλευση μπορεί να οδηγήσει σε ψυχολογική κόπωση ή ακόμη και σε:
• Αίσθηση ανεπάρκειας («δεν κάνω αρκετά για να αλλάξω τον κόσμο»)
• Ενοχικότητα για την προσωπική ευτυχία («πώς να χαρώ, όταν οι άλλοι υποφέρουν;»)
• Δυσπιστία απέναντι στην επιτυχία («μήπως το να πετύχω σημαίνει ότι πρόδωσα την ηθική μου;»).
Πολλοί νέοι άνθρωποι μεγαλώνουν με εσωτερικές αναστολές για τη χαρά, τον έρωτα, την επιτυχία, την ομορφιά. Όλα πρέπει να περάσουν από το φίλτρο της κοινωνικής ευαισθησίας, αλλιώς θεωρούνται ρηχά ή απολιτίκ. Τα φαινόμενα αυτά ήταν πιο έντονα κατά τις προηγούμενες δεκαετίες, φαίνεται όμως να λειτουργούν και σήμερα, ίσως και σε πιο ασυνείδητο επίπεδο, ορίζοντας την ηθική και τις αξιακές προτεραιότητες πολλών νέων ανθρώπων. Σίγουρα τους καθοδηγούν στις πολιτικές επιλογές τους, με σημεία αναφοράς κοινωνικά οράματα ουτοπικά, συνεισφέροντας σε έναν καθολικό αρνητισμό και μηδενισμό για οτιδήποτε συγκροτεί το σημερινό σύστημα και γενικώς τη σύγχρονη πραγματικότητα.
Ο σύγχρονος καταναλωτής της «εντεχνίλας» μπορεί, συνειδητά ή ασυνείδητα, να:
• Βιώνει την ενοχή ως ηθικό προτέρημα.
• Ζει σε μόνιμη καταγγελία, και ισοπεδωτισμό χωρίς όμως να πράττει.
• Εκτονώνει την αγανάκτηση κυρίως μέσω συγκίνησης. Σε ακραίες και περιθωριακές περιπτώσεις, όχι όμως και τόσο σπάνιες, με εκδήλωση βίας κατά των οργάνων του κράτους και στοχοποιώντας πρόσωπα που τα συνδέει με το σύστημα.
Η έντεχνη κουλτούρα γίνεται έτσι ένα ηθικό ναρκωτικό. Σε πείθει ότι κάνοντας τίποτα, εκφράζεις πολλά. Και τελικά, λειτουργεί σαν ασφαλιστική δικλίδα του συστήματος: εκτονώνει τη δυσαρέσκεια χωρίς να οδηγεί σε αλλαγή.
Το παράδοξο της εμπορικής αντισυστημικότητας
Το ίδιο το σύστημα, που καταγγέλλεται από τα έντεχνα τραγούδια, είναι συχνά και ο χρηματοδότης τους:
• Παίζονται σε κρατικά φεστιβάλ και σε μεγάλα θέατρα.
• Χορηγούνται από τράπεζες και εταιρείες κινητής τηλεφωνίας.
• Συμπεριλαμβάνονται σε συλλογές «Greatest Social Hits» και ακούγονται δίπλα στο pop mainstream.
• Τραγούδια για τη φτώχεια αγοράζονται στο Spotify με iPhone 14.
Ο αντισυστημικός λόγος έχει γίνει συστημικό προϊόν. Ο πόνος είναι πια συσκευασμένος και ακίνδυνος. Δεν σε ξεβολεύει — σε επιβεβαιώνει. Με τους δημιουργούς βέβαια όλων αυτών των «έντεχνων» προϊόντων να απολαμβάνουν στο έπακρο τα αγαθά του καπιταλισμού τον οποίο καταγγέλλουν.
Συμπέρασμα
Η αριστερή κουλτούρα και ειδικά η έκφρασή της μέσα από τα «έντεχνα» τραγούδια, όπως τη ζούμε σήμερα, δεν αμφισβητεί το σύστημα. Aπεναντίας, το συμπληρώνει… Μαζί με τον θολό, ουτοπικό, συνθηματικό λόγο της σημερινής Aριστεράς, είναι μια χρήσιμη βαλβίδα εκτόνωσης για την κοινωνική αγανάκτηση. Αποπροσανατολίζει τους ανθρώπους που στην πραγματικότητα θέλουν βελτίωση της ποιότητας της ζωής τους στo πλαίσιo του υφιστάμενου συστήματος. Σύγχρονα υπαρκτά κοινωνικά αιτήματα, για τον εκσυγχρονισμό των θεσμών, τη δικαιοσύνη, την καλύτερη οικονομική και επιχειρηματική λειτουργία, την καταπολέμηση της ακρίβειας καπελώνονται από συνθήματα θολά και στερεότυπα για μια «καλύτερη κοινωνία» ενάντια στο κακό κι απάνθρωπο σύστημα Η αριστερή εντεχνίλα είναι το νέο «όπιο του λαού» — όχι γιατί αποκοιμίζει, αλλά γιατί δικαιώνει τη στασιμότητα. Σε κάνει να νιώθεις «καλός», ενώ δεν τολμάς να γίνεις αληθινά ελεύθερος.
Επίλογος
Ίσως το πρόβλημα δεν είναι ότι η αριστερή κουλτούρα έγινε συστημική.
Αλλά ότι ο πολίτης δεν τολμά να ζήσει ελεύθερα — χωρίς προσχήματα, χωρίς έτοιμες αφηγήσεις, χωρίς εθισμούς στην ηθική αγανάκτηση.
Ελεύθερα ανεξάρτητα μουσικά σχήματα υπάρχουν ευτυχώς και αποπνέουν έκφραση νεανική, υγιή και αφιλτράριστη. Ίσως, να ξαναβρούμε και την τέχνη που θα μας εμπνέει. Όχι να κλαίμε. Αλλά να προχωράμε.
