Στις 6 Δεκεμβρίου 2025, ο ιατρός-παθολόγος Γιώργος Παππάς δημοσίευσε μια οργίλη βιβλιοκριτική για το μυθιστόρημα του Ντάνιελ Κέλμαν, Ασπρόμαυρο, με πρωταγωνιστή τον Γκέοργκ Βίλχελμ Παπστ, υπαρκτό πρόσωπο, αναγνωρισμένο αυστριακό σκηνοθέτη του Mεσοπολέμου (κυρίως), το οποίο είχα τη χαρά να μεταφράσω για τις εκδόσεις Καστανιώτη (https://booksjournal.gr/kritikes/logotexnia/5753-poios-skotose-ton-georgk-vilxelm-pampst-o-syggrafeas-i-o-metafrastis). Καθώς η ένταση της επίκρισης καταφεύγει σε χαρακτηρισμούς όπως «δράμα» για το επίπεδο της μετάφρασης και «δολοφονία του Παπστ» για αμφότερους, τον συγγραφέα και τον μεταφραστή («Ποιος σκότωσε τον Γκέοργκ Βίλχελμ Παμπστ, ο συγγραφέας ή ο μεταφραστής;» ο τίτλος) προκειμένου να φτάσει στον υπερθετικό της κριτικής αγανάκτησης, θεωρώ χρήσιμη, ίσως και δέουσα, τη δημοσίευση αντιλόγου.
Η σφοδρή επίκριση της έκδοσης από τον κ. Παππά βασίζεται αποκλειστικά σε δύο άξονες: Αφενός, σε κατά τη γνώμη του ελλιπείς πληροφορίες για ιστορικά πρόσωπα που δρουν ως δευτερεύουσας σημασίας φιγούρες στο μυθιστόρημα, καθώς και παρεκκλίσεις ανάμεσα στον πραγματικό και μυθιστορηματικό βίο του σκηνοθέτη, «λάθη» που αποδίδονται στον συγγραφέα. Αφετέρου, ως προς τη μετάφραση, σε παρεκκλίσεις στην απόδοση τεσσάρων ονομάτων και του τίτλου μιας ταινίας από παραλλαγές που προτιμά ο κ. Παππάς.
Ως προς τον πρώτο, η ένσταση είναι αυτονόητη: Αν ο συγγραφέας ήθελε να γράψει για έναν αυστριακό σκηνοθέτη, θα έγραφε δοκίμιο ή βιογραφία, και όχι μυθιστόρημα. Θυμάμαι τον Κέλμαν να μου αναφέρει οργισμένες επιστολές σχολαστικών αναγνωστών για το εξαιρετικό του μυθιστόρημα Η μέτρηση του κόσμου, όπου του επέρριπταν αναχρονισμό στις δερμάτινες αναρτήσεις αμαξών, που δεν ανταποκρίνονταν στην εποχή του Χούμπολτ και του Γκάους. Ο ιατρός-παθολόγος κ. Παππάς διαμαρτύρεται τώρα διότι ο Φρεντ Τσίνεμαν, που είχε πάρει Όσκαρ το 1939, φέρεται σε διάλογο σε κάποιο πάρτι στο Χόλιγουντ «κάπου στο 1936» να το έχει πάρει νωρίτερα· από πού ο κ. Παππάς εικάζει πως βρισκόμαστε στο 1936 και όχι στο ’35 ή στο ’37, δεν μας το λέει. Ωστόσο δεν χρειάζεται πολλή προσοχή ή ιδιαίτερες ιστορικές γνώσεις για διαπιστώσει κανείς ότι η σκηνή δεν διαδραματίζεται «κάπου στο 1936», όπως εντελώς αυθαίρετα εικάζει ο κ. Παππάς, αλλά μετά την ενσωμάτωση της Αυστρίας στο Γ’ Ράιχ το ’38 και λίγο πριν την επικείμενη επιστροφή του Παπστ στην Ευρώπη, δηλαδή βρισκόμαστε κάπου στο 1939· την απονομή του Όσκαρ τον Φεβρουάριο του 1939 έπρεπε λοιπόν να την είχε δει ως terminus post quem για το πότε γίνεται η δεξίωση, επ’ ουδενί ως αναχρονισμό. Εδώ ο κ. Παππάς απλώς προτρέχει επιπόλαια και αποδίδει σε άλλους λάθη που κάνει ο ίδιος· όφειλε να είναι προσεκτικότερος, προτού εξαπολύσει άδικα τους κεραυνούς της οργής του!
Μα και αναχρονισμός να ήταν, σε ένα μυθιστόρημα είναι ίσως ακόμη και απαραίτητος, όταν ο λειτουργικός του ρόλος είναι να τονίσει ή να προκαλέσει την απελπισία του Παπστ που τον οδηγεί τελικά στην επιστροφή, όπως στη συγκεκριμένη σκηνή. Δουλειά του μυθιστοριογράφου, αντίθετα με αυτήν του ιστορικού, είναι ακριβώς να είναι απείθαρχος έναντι της ιστορίας ή των γεγονότων, είναι μέρος της δημιουργικής του ελευθερίας, και φυσικά δεν μπορεί να περιορίζεται από αυτό που κάποιος τρίτος θα προτιμούσε να διαβάσει.
Όσο δε για την επίκριση πως ο Κέλμαν δεν προσφέρει στους αναγνώστες του μυθιστορήματος περισσότερα στοιχεία για τη Λουίζ Μπρουκς, τη Λένι Ρίφενσταλ ή τον Μπίλι Ουάιλντερ, ή ότι δεν αναφέρει με λεπτομέρειες περισσότερες ταινίες του σκηνοθέτη, για να εμπεδώσουμε –να «πιάσουμε το υπονοούμενο» κατά το γνωστό ανέκδοτο–, ότι δικαίως επονομαζόταν ως «ο κόκκινος Παπστ», φοβάμαι πως ο φιλόλογος-γραμματολόγος μένει αμήχανα άφωνος μπροστά σε αυτό το παράδοξο αίτημα προκειμένου να επιτευχθεί αισθητική πληρότητα. Έχει άραγε όντως δίκιο ο κ. Παππάς, κρίνοντας πως ένα μυθιστόρημα στο οποίο έχουν δευτεραγωνιστικό ρόλο ιστορικά πρόσωπα είναι μόνο τότε αξιόλογο, όταν «[εξηγεί] στον αμύητο αναγνώστη την απήχηση που είχε η Λουίζ Μπρουκς στην εποχή της, η Ρίφενσταλ στη ναζιστική ιεραρχία, οι γερμανόφωνοι εμιγκρέδες σκηνοθέτες στο Χόλυγουντ από τη δεκαετία του 1930 και μετά»; Χρειάζονται πράγματι στο μυθιστόρημα υποσημειώσεις που εξηγούν ποιος έκανε τι; Μάλλον όχι. Είμαι σίγουρος πως η συντριπτική πλειοψηφία επαγγελματιών του βιβλίου και της λογοτεχνίας θα διαφωνήσουν με τον ιατρό-παθολόγο.
Ως προς τον δεύτερο πυλώνα της επίκρισης, τη μετάφραση: Ο κ. Παππάς επισήμανε σωστά τρεις αβλεψίες στη μεταγραφή ονομάτων στον όγκο των 418 σελίδων, σημειωτέον, το καθένα από μία και μοναδική φορά: Η Dita Parlo μεταγράφεται όχι ως Ντίτα Πάρλο, ως όφειλε, αλλά ως Ντίνα Παρλό· ο Lewis Milestone ως Λίους Μάιλενστόουν αντί για Λούις Μάιλστοουν· και η Jean Muir, που θα έπαιζε σε γαλλική ταινία, δεν είχε όντως κάτι γαλλικό, επομένως η ορθή μεταγραφή είναι όχι Ζαν Μουίρ, αλλά Τζιν Μιουρ. Οι αβλεψίες προκάλεσαν την ιερή οργή του κριτικού. Πράγματι δεν θα έπρεπε να είχαν συμβεί, μα αν αξίζουν πράγματι οργή, αυτό είναι άλλο θέμα.
Αλλά η απολύτως συνειδητή επιλογή να μην αποδοθεί ο τίτλος της ταινίας Die freudlose Gasse με το σαχλό Τα δράματα εις τους οίκους ανοχής ή το ανακριβές, αμήχανο και άχαρο, κατά λέξη μεταφρασμένο Δρόμος χωρίς χαρά, αλλά με το κατά τη γνώμη του μεταφραστή ακριβέστερο και ορθότερο Οδός της θλίψης, αποτελεί άραγε λόγο για τον συνολικό χαρακτηρισμό της μετάφρασης ως τραγικής, μόνο και μόνο επειδή ο κ. Παππάς είχε διαβάσει κάπου αλλού τον τίτλο της ταινίας με διαφορετική απόδοση στα ελληνικά; Καθιερωμένοι τίτλοι επιτρέπεται, ελπίζω, να βελτιώνονται. Χαίρομαι π.χ. που η όπερα του Μότσαρτ Die Zauberflöte αποδίδεται πλέον ως Ο μαγικός αυλός, παρότι ο μέγιστος Χατζιδάκις την είχε καθιερώσει με το όμορφο αλλά όχι ακριβές Ο μαγεμένος αυλός.
Αιχμή του δόρατος για την κατακεραύνωση της μετάφρασης, η οποία εκφέρεται με αγανάκτηση, είναι ωστόσο η μεταγραφή του ονόματος Pabst ως Παπστ και όχι ως Παμπστ, όπως συνηθιζόταν. Στο μυθιστόρημα δηλαδή, το όνομα μεταγράφεται όπως το προφέρει ένας γερμανόφωνος, και όχι «αντιστρόφως ερασμιακά», ή τέλος πάντων όπως νομίζει πως προφέρεται ένας που δεν ξέρει γερμανικά, ή έστω που δεν τα ξέρει καλά (ο ιατρός-παθολόγος το ονομάζει «μετάφραση»· το όνομα ωστόσο δεν μεταφράζεται, μεταγράφεται). Δεδομένης της φωνητικής πιστότητας, αλλά και καθώς ο Pabst δεν είναι γνωστός όπως ένας Goethe, που άλλοτε γραφόταν ως Γόεθ, αργότερα ως Γκαίτε ή Γκέτε, ώστε οι αναγνώστες να ξενιστούν με την απόκλιση από κάποια καθιερωμένη μεταγραφή, προτιμήθηκε τελικά, σε συνεννόηση με τους εκδότες, η γραφή Παπστ αντί για Παμπστ. Ο κ. Παππάς βεβαιώνει πως ρώτησε «ανθρώπους που η γερμανική γλώσσα είναι η δουλειά τους» για το πώς μεταγράφεται το όνομα σωστά. Καλύτερα να είχε ρωτήσει φυσικούς ομιλητές αν θέλει να είναι σίγουρος, πριν εκνευριστεί άδικα. Θα τον βεβαίωναν άπαντες πως το Pabst προφέρεται ακριβώς έτσι: Παπστ.
Νομίζω πως είναι σαφές: Η κατακεραύνωση ενός ήδη καταξιωμένου μυθιστορήματος λόγω (εν μέρει εφευρεμένων) αποκλίσεων ανάμεσα στον μυθιστορηματικό και τον ιστορικό βίο του πρωταγωνιστή, λόγω έλλειψης εγκυκλοπαιδικών πληροφοριών για δευτερεύοντα πρόσωπα, και λόγω της μεταγραφής τεσσάρων ονομάτων, χωλαίνει. Ο κ. Παππάς κατακρίνει το μυθιστόρημα του Κέλμαν επειδή δεν είναι αυτό που θα ήθελε να είχε διαβάσει, αλλά και επειδή ορισμένες μεταγραφές από μια γλώσσα που προφανώς δεν γνωρίζει, του είναι ανοίκειες. Άγνωστο επίσης για ποιον λόγο ο κ. Παππάς δεν υποψιάστηκε πως η άδεια από την οικογένεια του Παπστ, που αναφέρεται στο τέλος της έκδοσης, αναιρεί ίσως τις υποψίες του για ιστορικές αυθαιρεσίες – είτε δεν έφτασε μέχρι εκεί, είτε δεν ήθελε να το λάβει υπόψη.
Για έναν κριτικό με στοιχειώδη δημοσιογραφική δεοντολογία και λογοτεχνική προπαίδεια, θα ήταν αυτονόητο ότι τέτοια κριτήρια δεν επαρκούν για τη συγγραφή βιβλιοκριτικής. Για να μη δημιουργούνται λάθος εντυπώσεις: Ο συγγραφέας θα ήταν σίγουρα ευγνώμων για κριτικές παρατηρήσεις σχετικά με τυχόν δραματουργικές αστοχίες ή γλωσσικές ατέλειες, και ο μεταφραστής για τη ζωντάνια των διαλόγων, την ενάργεια των εικόνων, την απόδοση του ύφους στις διαφορετικές του αποχρώσεις, ή την ενδεχομένως λανθασμένη κατανόηση γερμανικών. Ο μεταφραστής θα ήθελε ειλικρινά να διαβάσει κριτική για το ύφος και το επίπεδο της απόδοσης στα ελληνικά, αν τυχόν το κείμενο σκάλωνε κάπου· φαίνεται ωστόσο πως η ανάγνωση ήταν απρόσκοπτη, και μάλλον χωρίς να πέφτει σε μεταφραστικές παγίδες.
Παρεμπιπτόντως, μια από τις μεταφραστικές παγίδες έχει στα γερμανικά τον όρο falscher Freund, «κάλπικος φίλος», και περιγράφει λέξεις ομόρριζες αλλά με διαφορετική έννοια σε δύο γλώσσες. Παράδειγμα: το γερμανικό Empathie σημαίνει στα ελληνικά ενσυναίσθηση. Ενώ το ελληνικό εμπάθεια, σημαίνει εμπάθεια.
Ευχαριστώ για τη φιλοξενία
Κώστας Κοσμάς
Ο συνεργάτης μας Γιώργος Παππάς απαντά:
Το «κάπου στα 1936» του χολιγουντιανού πάρτι τεκμαίρεται από το πότε επέστρεψε ο Pabst, μετά το πάρτι, στην Ευρώπη, στη Γαλλία, όπου και σκηνοθέτησε το Mademoiselle Docteur (που αναφέρεται, στο πλοίο της επιστροφής, ότι ΘΑ γύριζε), και το οποίο κυκλοφόρησε τον Απρίλιο του 1937. Ο Pabst συνέχισε στη Γαλλία, όπου σκηνοθέτησε και άλλη μια ταινία με έξοδο στις οθόνες το 1938. Στο δε πάρτι, είναι απαρηγόρητος από την αποτυχία της αμερικανικής του ταινίας, που κυκλoφόρησε τον Απρίλιο του 1934. Δεν μπορεί λοιπόν εν έτει 1939 να βρίσκεται στις ΗΠΑ, να μοιρολογεί την αποτυχία μιας ταινίας προ 5ετίας και μετά να μπαίνει σε ένα πλοίο για να πάει στη Γαλλία να γυρίσει μια ταινία που βγήκε στις αίθουσες τον Απρίλιο του 1937.
Αν έχει διαστρεβλώσει ο Κέλμαν τις χρονολογίες ΚΑΙ του Άνσλους, δικό του πρόβλημα, που μεταφέρεται στον αναγνώστη – εστίασα μόνο στους κινηματογραφικούς αναχρονισμούς.
Οι αβλεψίες στα ονόματα του μεταφραστή αναγνωρίζονται, αλλά θεωρούνται λεπτομέρειες, ενώ νωρίτερα θεωρήθηκαν «παραλλαγές που προτιμά ο κ. Παππάς», εγώ όμως τις θεωρώ απροσεξίες και ευκολίες ενδεικτικές αδιαφορίας για τον αναγνώστη ή επιπολαιότητας (που μου αποδίδεται): τα ονόματα των ηθοποιών και του σκηνοθέτη είναι συγκεκριμένα, και η ταινία κυκλοφόρησε με συγκεκριμένους ελληνικούς τίτλους. Αν ο μεταφραστής επιλέγει να μεταφράσει όπως θέλει αυτός τους τίτλους των ταινιών, «για να τους βελτιώσει», εδώ έχουμε πλέον μεταφραστική και όχι συγγραφική αυθαιρεσία.
Η προαναφερθείσα επιπολαιότητα υπογραμμίζεται από το ότι, στην απάντησή του, ο μεταφραστής σημειώνει (για να δικαιολογηθεί για τη «γαλλική» μεταφορά του ονόματος της Τζιν Μιούρ) ότι αυτή θα έπαιζε σε γαλλική ταινία – λάθος, στην αμερικανική ταινία του Pabst έπαιξε, οπότε δεν έχει βάση η δικαιολογία.
Για το πώς εκλαμβάνονται το βιβλίο και τα ειδικά ονόματα από τον μέσο αναγνώστη που δεν έχει γνώσεις κινηματογραφικής ιστορίας: Ο μεταφραστής μάς διαβεβαιώνει ότι δεν θα ενοχληθούν οι επαγγελματίες του βιβλίου. Όμως η ένστασή μου είναι σαφής, το ευρύτερο κοινό είναι που ενδέχεται να δυσκολευτεί στην κατά τα άλλα λειτουργική ροή της αφήγησης, ένα από τα στοιχεία που έχουν επαινεθεί από τον γράφοντα για το βιβλίο.
Όσον αφορά το όνομα του Pabst και την προφορά του, ακόμη και αν έχει δίκιο, αναφέρεται στο αρχικό κείμενο γιατί και πώς θα έπρεπε να εξηγηθεί η καινοφανής στα ελληνικά αλλαγή.
Ο τίτλος του άρθρου, τέλος, δεν είναι δικός μου αλλά τον βρήκα εμπνευσμένο.
Γιώργος Παππάς
