web only

Πώς η πολιτική γίνεται η τέχνη του ανέφικτου

Το εκλογικό πρόγραμμα του κόμματος της Αριστεράς (Die Linke) στο Βερολίνο, με τίτλο Να κάνουμε το Βερολίνο ξανά προσιτό, είναι ένας τόμος 325 σελίδων που συμπεριλαμβάνει 24 κεφάλαια. Δεν θα ασχοληθώ εδώ διεξοδικά με κάθε σημείο του προγράμματος – ούτε πολιτικός αναλυτής είμαι και, για να πω την αλήθεια, ούτε με αφορά, καθώς δεν ζω στο Βερολίνο. Θα επικεντρωθώ όμως σε τρία σημεία του που  αρκούν για να δικαιολογήσουν τον υπότιτλο: Πώς η πολιτική γίνεται η τέχνη του ανέφικτου.

Το πρώτο σημείο είναι οι προτάσεις του κόμματος για την λύση ή, τουλάχιστον, για τη βραχυπρόθεσμη ανακούφιση του οξύτατου στεγαστικού προβλήματος που μαστίζει την πόλη την τελευταία δεκαετία. Παρ’ όλο που το μέσο ενοίκιο ανά τετραγωνικό μέτρο (χωρίς κοινόχρηστα) κυμαίνεται γύρω στα 7,5 ευρώ με μια πολύ χαμηλή τάση αύξησης, όσοι εισέρχονται τα τελευταία χρόνια στην αγορά των ενοικιαστών αντιμετωπίζουν σχεδόν υπερδιπλάσιες τιμές, δηλαδή γύρω στα 11 με 14 ευρώ ανά τετραγωνικό μέτρο, ανάλογα με την περιοχή και την κατάσταση του ακινήτου. Η χαμηλή γενική μέση τιμή οφείλεται στο ότι το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού που ζει στο νοίκι απλά δεν μετακινείται, οπότε τα μακροπρόθεσμα μισθώματα παραμένουν σχετικά σταθερά.

Η ραγδαία αύξηση στα νέα μισθώματα οφείλεται στο ότι το ποσοστό των ελεύθερων κατοικιών προς ενοικίαση στο Βερολίνο κυμαίνεται γύρω στο 1 με 2%. Αυτό το ποσοστό είναι σύμφωνα με τους ειδικούς πολύ χαμηλότερο από το ποσοστό του 3% που χαρακτηρίζει μια στεγαστική αγορά σε ισορροπία – καθώς πάντα υπάρχει ένας αριθμός κατοικιών που είναι κενές λόγω π.χ. επισκευών και ανακαινίσεων. Αυτό σημαίνει για το Βερολίνο ότι, υπό τις παρούσες συνθήκες, μόνο περίπου 40.000 κατοικίες είναι θεωρητικά διαθέσιμες προς ενοικίαση, ενώ πολλές από αυτές είτε βρίσκονται σε κατάσταση ανακαίνισης ή απλά δεν είναι κατοικήσιμες επειδή οι ιδιοκτήτες τους τις αφήνουν να καταστραφούν για διάφορους λόγους.

Η λύση που προτείνει το κόμμα είναι η «κοινωνικοποίηση», η απαλλοτρίωση δηλαδή ενός μέρους των κατοικιών που βρίσκονται στα χέρια μεγάλων ιδιωτικών εταιρειών διαχείρισης και η διάθεσή τους στην αγορά με χαμηλό ενοίκιο. Εδώ πρέπει να σημειώσουμε πως η ιδιωτικοποίηση περίπου 320.000 κατοικιών στις αρχές του αιώνα προωθήθηκε από κυβερνήσεις όπου συμμετείχε το κόμμα της Αριστεράς, απλά επειδή τότε το Βερολίνο υφίστατο, όπως όλες σχεδόν οι πόλεις στην ανατολική Γερμανία, τις συνέπειες της λεγόμενης «επανένωσης», που από τη μια μεριά έφερε στο κράτος υποχρεώσεις απέναντι σε παλιούς ιδιοκτήτες οι ιδιοκτησίες των οποίων είχαν απαλλοτριωθεί από την κυβέρνησης της Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας, ενώ από την άλλη μεριά έφερε τον δημόσιο ιδιοκτήτη αντιμέτωπο με τις συνέπειες της μαζικής μετανάστευσης στη Δύση που μάστιζε τότε όλες τις ανατολικογερμανικές πόλεις. Η οικονομική κατάσταση του κράτους του Βερολίνου στα τέλη του 20ού και στις αρχές του 21ου αιώνα ήταν τραγική, οπότε η πώληση μεγάλου μέρους των δημόσιων κατοικιών ήταν η πιο προφανής λύση, καθώς τότε και η Ομοσπονδία ήταν σε άσχημη οικονομική κατάσταση.

Αλλά η ξαφνική κατάρρευση των τιμών των ακινήτων και των ενοικίων και η εισροή στην αγορά ενός πολύ μεγάλου αριθμού άδειων κατοικιών –υπολογίζεται ότι εκείνη την εποχή το ποσοστό των ελεύθερων κατοικιών στο Βερολίνο έφθανε το 10% το συνολικού αριθμού– οδήγησε στη μετοίκηση στη γερμανική πρωτεύουσα πολλών ανθρώπων που ανήκαν στην καλλιτεχνική σκηνή ή ήταν νέοι ελεύθεροι επαγγελματίες ή είχαν ιδρύσει/συμμετείχαν σε start-ups. Στο Βερολίνο, επίσης, βρήκαν καταφύγιο πολλοί πρόσφυγες και, στο πλαίσιο μιας πιο ελαστικής μεταναστευτικής πολιτικής, πολλοί συγγενείς και μέλη οικογενειών Τούρκων πολιτών που έμεναν ήδη στην πόλη. Έτσι, από τη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα, η κατάσταση στον στεγαστικό τομέα άρχισε σιγά σιγά να αντιστρέφεται ώσπου να καταλήξει στη σημερινή κρίση.

Απ’ αυτή τη σύντομη ιστορική ανασκόπηση γίνεται φανερό ότι η ενδεχόμενη ανάκτηση μέρους των κατοικιών που βρίσκεται στα χέρια ιδιωτών όχι μόνο δεν πρόκειται να ανακουφίσει την αγορά της μισθωμένης κατοικίας (επειδή δεν πρόκειται να φέρει νέες άδειες κατοικίες), αλλά ακόμα και αν το νομικό σχήμα που προωθεί το κόμμα –βασιζόμενο σε δυο άρθρα του ομοσπονδιακού συντάγματος που επιτρέπουν υπό όρους τις «κοινωνικοποιήσεις»– λειτουργήσει, δηλαδή αν δεν υπάρξουν αντιδράσεις από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση, αν βρεθούν τα απαιτούμενα κονδύλια για τις αποζημιώσεις και αν όλες οι ενστάσεις απορριφθούν δικαστικά, τότε ο προϋπολογισμός του Βερολίνου θα επιβαρυνθεί εκτός από το κόστος της «κοινωνικοποίησης» και με τα έξοδα συντήρησης των νέων κατοικιών που θα πρέπει να χρηματοδοτήσει από τα έσοδα από τα μισθώματα, καθώς ο κρατικός προϋπολογισμός του Βερολίνου είναι ήδη παθητικός (το έλλειμμα για το 2026 υπολογίζεται σε 4,6 δισεκατομμύρια ευρώ) και το χρέος ανέρχεται περίπου στα 67 δισεκατομμύρια ευρώ.

Επιπλέον, το κονδύλι που θα δαπανηθεί για την επαναγορά των κατοικιών θα λείψει από τη χρηματοδότηση του κρατικού σχεδίου που προβλέπει την κατασκευή 220.000 νέων κατοικιών ώς το 2034 – υποτίθεται ότι οι επιφάνειες που θα επιτρέψουν την υλοποίηση αυτού του σχεδίου έχουν βρεθεί.

Όλα αυτά οδηγούν στο συμπέρασμα ότι η στεγαστική πολιτική του κόμματος τη Αριστεράς για το Βερολίνο μοιάζει λιγότερο με ένα σχέδιο και περισσότερο με ένα όραμα – και όπως ξέρουμε τα οράματα απαιτούν την επέμβαση ενός ειδικού ιατρού.

Το δεύτερο σημείο που ενισχύει την ουτοπική εντύπωση του προγράμματος του κόμματος της Αριστεράς για το Βερολίνο είναι το σχέδιο για την αντιμετώπιση της εγκληματικότητας. Αυτό το σχέδιο προβλέπει τον αριθμητικό περιορισμό αλλά και τον περιορισμό των αρμοδιοτήτων της αστυνομίας, βασικά την απομάκρυνσή της από την αστυνόμευση των γειτονιών. Αντί αστυνομικών, την επιβολή της τάξης και την καταπολέμηση της μικροεγκληματικότητας στις γειτονιές θα τις αναλάβουν ομάδες κατοίκων που θα συνεπικουρούνται από κοινωνικούς λειτουργούς. Η ιδέα δεν είναι καινούργια, κάτι παρόμοιο υπήρχε επί Λαϊκής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Υποτίθεται ότι τέτοιες επιτροπές γειτονιάς ήταν σε θέση να προλάβουν και να περιορίσουν τη μικροεγκληματικότητα και ιδιαίτερα τη νεανική εγκληματικότητα. Όμως η ειλικρίνεια των προθέσεων του κόμματος δέχτηκε ισχυρό πλήγμα όταν στους μετεκλογικούς εορτασμούς του κόμματος εμφανίστηκε ο πάτερ φαμίλιας μιας φάρας Λιβανέζων μαφιόζων. Το κόμμα ισχυρίζεται ότι η αντίδραση των μελών ήταν ακαριαία και ότι το πρόσωπο αυτό απομακρύνθηκε άμεσα. Όμως εν τω μεταξύ διέρρευσαν μηνύματα ανάμεσα στο γιο του και σε ένα μέλος του κόμματος που δημιουργούν υπόνοιες για πιθανές συνεργασίες ανάμεσα σε μεμονωμένα μέλη του κόμματος και αυτή τη φάρα, κάτι που υποσκάπτει προφανώς την εμπιστοσύνη στη δυνατότητα αλλά και στη θέληση του κόμματος να υλοποιήσει ένα σχέδιο καταπολέμησης ή έστω περιορισμού της εγκληματικότητας. Οπότε και εδώ οι μεγαλεπήβολες ανακοινώσεις τείνουν να μεταμορφωθούν σε ευσεβείς πόθους.

Το τρίτο σημείο, που μπορεί ίσως και να αποδειχθεί ως υφέρπον σημείο θραύσης του κόμματος είναι η στάση του απέναντι στο διογκούμενο κύμα αντισημιτισμού στους κόλπους της ευρύτερης γερμανικής Αριστεράς και του αναρχικού κινήματος. Η υποψήφια για το αξίωμα του κυβερνώντος δημάρχου του Βερολίνου, Έλιφ Έραλπ, έχει ξεκαθαρίσει πως, παρ’ όλη την κριτική του κόμματος στις στρατιωτικές επιχειρήσεις του Ισραήλ στη Γάζα και στη στάση του στη Δυτική Όχθη, δεν θα ανεχθεί καμία εκδήλωση και ενέργεια που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί αντισημιτική. Όμως, πάλι κατά τη διάρκεια του μετεκλογικού πάρτι, ένα τουρκικής καταγωγής μέλος του κόμματος και μέλος της ομοσπονδιακής Βουλής εθεάθη να διασκεδάζει μαζί με ένα άτομο που εκπροσωπεί στη Γερμανία το ενωμένο παλαιστινιακό λαϊκό συμβούλιο και είναι γνωστό για τις φιλοχαμασιτικές και εντελώς εχθρικές προς το Ισραήλ θέσεις του (γιατί αυτός ο άνθρωπος κυκλοφορεί ακόμα ελεύθερος στην Γερμανία, μου είναι άγνωστο).

Η εμφάνισή του στο μετεκλογικό πάρτι προκάλεσε πολλές αντιδράσεις και στο εσωτερικό του κόμματος με αποτέλεσμα την προσωρινή απόσυρση του βουλευτή από την ενεργό πολιτική, ενώ ακούγονται ήδη φωνές που απαιτούν την παραίτησή του. Η αντίδραση από τη «φιλοπαλαιστινιακή» πτέρυγα του κόμματος εκδηλώθηκε με μια «ανοικτή επιστολή» εκατόν πενήντα δημοσίων προσώπων (καλλιτεχνών, διανοούμενων κ.λπ.) εβραϊκής καταγωγής που υποστηρίζουν το σχηματισμό μιας κυβέρνησης συνασπισμού μεταξύ του κόμματος της Αριστεράς, των Σοσιαλδημοκρατών και των Πρασίνων. Βέβαια, οι συντάκτες της επιστολής παραβλέπουν το γεγονός ότι οι υπόλοιποι 30.000 κάτοικοι του Βερολίνου με εβραϊκή καταγωγή μάλλον δεν συντάσσονται με τις απόψεις τους.

Μένει να φανεί αν μια κοκκινο-πράσινη κυβέρνηση πάρει σάρκα και οστά υπό την ηγεσία της Έλιπ Έραλπ. Μένει να φανεί, επίσης, πόσα απ’ αυτά που περιέχονται στις 325 σελίδες του εκλογικού προγράμματος του κόμματος της Αριστεράς θα γίνουν πραγματικότητα και ποιες θα είναι οι συνέπειές τους.

Αλλά αν κρίνουμε από τα πρώτα βήματα του κόμματος μετά την εκλογική του νίκη, οι Βερολινέζοι αριστεροί σύντροφοι θα αποδειχθούν αρχιτέκτονες παλατιών στα σύννεφα, δηλαδή μάστορες στην τέχνη του ανέφικτου.

Το Books’ Journal εγκαινιάζει τον δεύτερο κύκλο των δημόσιων συζητήσεων «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα – Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών» με προσκεκλημένο τον Τίτο Πατρίκιο, έναν από τους σημαντικότερους ποιητές της μεταπολεμικής Ελλάδας, σε μια συζήτηση με τον Ηλία Κανέλλη, δημοσιογράφο, συγγραφέα και εκδότη του Books’ Journal.

Την Πέμπτη 1 Οκτωβρίου 2026, στις 19:30, ο Τίτος Πατρίκιος θα είναι στην Αίθουσα Άρης Γαρουφαλής του Ωδείου Αθηνών. Η είσοδος είναι ελεύθερη.

Η καταγωγή του, οι ιδέες του, η Αριστερά, οι διώξεις, η Επιθεώρηση Τέχνης, η χούντα, τα χρόνια στη Γαλλία και στην Ιταλία, η διάσπαση του ΚΚΕ, οι φιλίες και οι επιρροές, η Ρένα Σταυρίδη, οι μεταφράσεις, η μεταπολιτευτική στράτευση, το ΚΚΕ εσωτερικού, τα χρόνια του εκσυγχρονισμού, οι ποιητικές συντροφιές, η ελληνική χρεοκοπία, η ώρα των απολογισμών – αυτά και άλλα πολλά θα ακουστούν από μια προσωπικότητα που δεν υπήρξε απλώς παρατηρητής της ιστορικής εξέλιξης, αλλά έζησε από κοντά πολλές από τις δραματικότερες στιγμές της νεότερης ελληνικής περιπέτειας.

Το τεύχος Οκτωβρίου του Books’ Journal θα περιλαμβάνει αφιέρωμα στον Τίτο Πατρίκιο, στο οποίο θα δημοσιευθούν και τρία νέα, αδημοσίευτα ποιήματά του.

Ο Τίτος Πατρίκιος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1928. Γονείς του ήταν ο Σπύρος και η Λέλα Πατρικίου, ηθοποιοί. Άρχισε να γράφει ποίηση πολύ νωρίς. Σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και αργότερα κοινωνιολογία στο Παρίσι. Τα μετεμφυλιακά χρόνια εξορίστηκε στη Μακρόνησο και στον Άη Στράτη. Ιδρυτικό μέλος και μέλος της συντακτικής επιτροπής της Επιθεώρησης Τέχνης, εργάστηκε ως δικηγόρος, κοινωνιολόγος, ερευνητής και μεταφραστής. Έζησε και εργάστηκε για μεγάλα διαστήματα στο Παρίσι.

Η πρώτη ποιητική συλλογή του, Χωματόδρομος, κυκλοφόρησε το 1954. Ακολούθησαν, μεταξύ πολλών άλλων έργων, η Μαθητεία, η Προαιρετική στάση, η Θάλασσα επαγγελίας, οι Αντιδικίες, οι Αντικριστοί καθρέφτες, Η ηδονή των παρατάσεων, Η αντίσταση των γεγονότων, Η νέα χάραξη, η Συγκατοίκηση με το παρόν και το Σε βρίσκει η ποίηση.

Η Ιστορία, η πολιτική στράτευση και η αμφισβήτησή της, ο έρωτας, το σώμα, ο χρόνος, η μνήμη και η επίμονη αναζήτηση της αλήθειας των πραγμάτων διατρέχουν ένα έργο που καλύπτει σχεδόν ολόκληρη τη μεταπολεμική ελληνική ιστορία.

Το 1994 τιμήθηκε με το Ειδικό Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας για το σύνολο του έργου του.

«Κι αυτοί είναι η Ελλάδα – Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών»

Ο Τίτος Πατρίκιος συνομιλεί με τον Ηλία Κανέλλη

Πέμπτη 1 Οκτωβρίου 2026 | 19:30
Ωδείο Αθηνών – Αίθουσα Άρης Γαρουφαλής
Είσοδος ελεύθερη

Συμπαραγωγή: The Books’ Journal – Ωδείο Αθηνών

Στις έξι το απόγευμα, στις 23 Σεπτεμβρίου 2026, στην αίθουσα του τρίτου ορόφου της Ένωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Αθηνών, το Αντιιμπεριαλιστικό Μέτωπο και ο Σύνδεσμος Φίλων της Δυτικής Ασίας τίμησαν τον Χασάν Νασράλα και τον Αλί Χαμενεΐ! Σύνθημα της βραδιάς: «Από τον Αλί Χαμενεΐ μέχρι τον Χασάν Νασράλα, η αντίσταση συνεχίζεται». Στο πρόγραμμα υπήρχε παρουσίαση του βιβλίου Η Σχολή Σκέψης του Σαγιέντ Χασάν Νασράλα και βράβευση, από την ιστοσελίδα «ΙΡΑΝΕΑ», των νικητών διαγωνισμού λογοτεχνικής και καλλιτεχνικής δημιουργίας αφιερωμένου στον «Μάρτυρα Ηγέτη Αγιατολλά Χαμενεΐ». Ποιήματα για έναν θεοκράτη, στο σπίτι των Ελλήνων δημοσιογράφων.

Ας δούμε τι διδάσκει η «σχολή» που παρουσιάζεται. Ο Νασράλα αποκαλούσε τους Εβραίους καρκίνο, αμφισβητούσε τις ναζιστικές θηριωδίες, απέκλειε κάθε συνύπαρξη μαζί τους ακόμη και σε ένα χωριό και χαιρόταν δημόσια που ο Θεός τους συγκέντρωσε σε ένα μέρος, ώστε να μη χρειάζεται κανείς να τους κυνηγά σε όλο τον κόσμο. Ο Χαμενεΐ χαρακτήριζε αβέβαιη την ιστορική πραγματικότητα του Ολοκαυτώματος και το Ισραήλ καρκινικό όγκο προς εξάλειψη, ενώ οι δυνάμεις ασφαλείας του σκότωναν αντιφρονούντες κατά χιλιάδες, με αποκορύφωμα τον Ιανουάριο του 2026. Αυτό το υλικό ανθολογήθηκε ως «πολιτική κληρονομιά».

Η ΕΣΗΕΑ θα απαντήσει, όπως πάντα, ότι απλώς διαθέτει αίθουσες. Το επιχείρημα αυτό το απέρριψε η ίδια στις 5 Οκτωβρίου 2005, όταν το Διοικητικό της Συμβούλιο κήρυξε τον Ντέιβιντ Ίρβινγκ ανεπιθύμητο στις εγκαταστάσεις της, επειδή οι απόψεις του προσέβαλλαν την ιστορική αλήθεια, τον ανθρωπισμό, τη δημοκρατία και την ανεκτικότητα. Η Ένωση τότε γνώριζε κάτι απλό: όποιος παραχωρεί στέγη δανείζει και κύρος. Ένα κριτήριο που εφαρμόζεται στον Ίρβινγκ και αναστέλλεται για τον Νασράλα λειτουργεί ως φίλτρο ταυτότητας. Η άρνηση του Ολοκαυτώματος αποκλείεται όταν έχει ευρωπαϊκή προφορά και γίνεται δεκτή όταν τυλίγεται στη σημαία της «αντίστασης».

Υπάρχει ένα απλό τεστ για να μετρήσει κανείς το βάθος της πτώσης. Ο Κώστας Πλεύρης, ο πιο επίμονος Έλληνας αρνητής του Ολοκαυτώματος, έγραψε βιβλίο για τη Χεζμπολάχ. Ο Ηλίας Παναγιώταρος της Χρυσής Αυγής την είχε ονομάσει πρότυπο. Η εκδήλωση που φιλοξενήθηκε στην ΕΣΗΕΑ είναι μια εκδήλωση που ο Πλεύρης θα υπέγραφε από την πρώτη ώς την τελευταία λέξη. Ο Παναγιώταρος θα μπορούσε να καθίσει στο πάνελ χωρίς να αλλάξει ούτε μία φράση από όσα έχει πει. Η Ένωση που το 2005 έκλεινε την πόρτα στον αρνητή, το 2026 στρώνει το τραπέζι στην ίδια ακριβώς ιδεολογία, αρκεί να έρχεται με άλλο διαβατήριο.

Εδώ τελειώνει η ΕΣΗΕΑ ως θεσμός. Μια ένωση δημοσιογράφων διαθέτει μία μόνο περιουσία: την αξιοπιστία της ως φύλακα των γεγονότων. Αυτή η περιουσία στηρίζει κάθε ανακοίνωση για την ελευθερία του Τύπου, κάθε καταγγελία για παραπληροφόρηση, κάθε πειθαρχικό για παραβίαση δεοντολογίας. Απόψε ξοδεύτηκε ολόκληρη, για ένα μνημόσυνο. Από εδώ και πέρα, κάθε φορά που η ΕΣΗΕΑ θα μιλά για «ιστορική αλήθεια» ή «δημοκρατικές αρχές» θα αρκεί να θυμηθεί κανείς ποιον τίμησε στον τρίτο όροφο. Οι λέξεις της έχουν πάψει να έχουν αντίκρισμα.

Δεν πρόκειται για κακή στιγμή ή για γραφειοκρατική αβλεψία. Μια πρόσκληση που μιλά για «αμερικανο-σιωνιστές δολοφόνους» και βραβεύει ποιήματα για τον Χαμενεΐ διαβάζεται σε δύο λεπτά. Κάποιος τη διάβασε και υπέγραψε. Το Διοικητικό Συμβούλιο είτε το γνώριζε και το ενέκρινε, είτε δεν ελέγχει τι γίνεται στο κτίριό του. Και οι δύο εκδοχές οδηγούν στο ίδιο συμπέρασμα.

Το ερώτημα αν ισχύει ακόμη η απόφαση του 2005 απαντήθηκε στις 23 Σεπτεμβρίου. Από μια Ένωση που προσφέρει στέγη σε ό,τι θα χειροκροτούσε ο Πλεύρης δεν υπάρχει τίποτα πια να περιμένει κανείς: ούτε εξήγηση, ούτε ανάκληση, ούτε ντροπή. Η ΕΣΗΕΑ είναι ηθικά χρεοκοπημένη, και οι δημοσιογράφοι που σέβονται τη δουλειά τους οφείλουν να το λένε δυνατά.

Μετά την παρουσίαση της Σαξονίας-Άνχαλτ θα παρουσιάσουμε σήμερα τα επόμενα δυο ομόσπονδα κράτη της Γερμανίας, στα οποία, την Κυριακή 20 Σεπτεμβρίου 2026, έλαβαν χώρα εκλογές για τα τοπικά Κοινοβούλια.

Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία

Το κράτος αυτό ιδρύθηκε, όπως όλα τα μεταπολεμικά ομόσπονδα κράτη, από τις αρχές των δυνάμεων κατοχής, πιο συγκεκριμένα από τη Σοβιετική Στρατιωτική Διοίκηση, την 9η Ιουλίου 1945. Στην επικράτεια του νέου κράτους συνενώθηκαν τα δυο κράτη μέλη του προπολεμικού Γερμανικού Ράιχ Μεκλεμβούργο-Στρέλιτς και Μεκλεμβούργο-Σβερίν, τα οποία είχαν ήδη σχηματίσει επί ναζιστικής κυριαρχίας το 1934 το Κράτος του Μεκλεμβούργου, και οι περιοχές της δυτικής Πομερανίας που ανήκαν στο κράτος της Πρωσίας – ενώ οι ανατολικές περιοχές της πρωσικής επαρχίας της Πομερανίας πέρασαν στο έλεγχο της μεταπολεμικής Πολωνίας. Στην επικράτεια του νεοσύστατου κράτους συμπεριελήφθη και μια κοινότητα γειτονικής της πρωσικής επαρχίας του Αννοβέρου. Το 1952, το Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία (εφεξής: Μεκλεμβούργο-ΔΠ) καταλύθηκε όπως όλα τα ανατολικογερμανικά κράτη και στη θέση του ιδρύθηκαν τρεις νομοί, ο νομός του Ρόστοκ, ο νομός του Σβερίν και ο νομός του Νέου Βρανδεμβούργου (που είναι μια πόλη και δεν πρέπει να συγχέεται με την ομώνυμη περιοχή και το ομόσπονδο κράτος του Βρανδεμβούργου με το οποίο το Μεκλεμβούργο-ΔΠ συνορεύει προς τον Νότο). Προς το Βορρά βρέχεται από τη Βαλτική Θάλασσα, στα δυτικά συνορεύει με την Κάτω Σαξονία και το Σλέσβικ-Χολστάιν και στα ανατολικά με την Πολωνία. Μετά την κατάρρευση του καθεστώτος του Ενιαίου Σοσιαλιστικού Κόμματος της Γερμανίας (SED), το Μεκλεμβούργο-ΔΠ επανιδρύθηκε και προσχώρησε το 1990 μαζί με τα υπόλοιπα ανατολικογερμανικά κράτη στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (ΟΔΓ).

Η σημερινή επιφάνεια του Μεκλεμβούργου-ΔΠ είναι 23.213 τετραγωνικά χιλιόμετρα και ο πληθυσμός του είναι 1.573.685 κάτοικοι. Η πρωτεύουσά του είναι το Σβερίν και τα δυο πιο σημαντικά αστικά κέντρα είναι το λιμάνι του Ρόστοκ και το Γκράιφσβαλντ. Ρόστοκ και Γκράιφσβαλντ είναι πανεπιστημιουπόλεις από τον 15ο αιώνα.

Η οικονομία του Μεκλεμβούργου-ΔΠ επικεντρώνεται στον εφοπλιστικό και τον ναυπηγοεπισκευαστικό τομέα, στην αεροναυπηγική, στην παραγωγή ενέργειας, στην κατασκευή μηχανημάτων, στον αγροτικό τομέα και στον τουρισμό. Με ένα κατά κεφαλήν εισόδημα 25.350 €, το Μεκλεμβούργο-ΔΠ έρχεται προτελευταίο σε παγγερμανική κατάταξη (πριν από τη Σαξονία-Άνχαλτ), ενώ το ποσοστό ανεργίας το 2025 ήταν στο 8%.

Από το 1990, στην πολιτική ζωή κυριάρχησαν στην αρχή οι Χριστιανοδημοκράτες και από το 1998 μέχρι σήμερα οι Σοσιαλδημοκράτες. Παράλληλα, το κόμμα της Αριστεράς (πρώην Κόμμα του Δημοκρατικού Σοσιαλισμού – PDS) είχε μια ισχυρή παρουσία. Οι Πράσινοι είναι επίσης παρόντες, αν και αρκετές φορές δεν εκπροσωπήθηκαν στο τοπικό Κοινοβούλιο  επειδή δεν κατάφεραν να πιάσουν το πλαφόν του 5%. Στο τελευταίο Κοινοβούλιο ήταν παρόντες με 6,3%, ενώ στις εκλογές της 20ής Σεπτεμβρίου 2026 κατάφεραν να πάρουν ένα 5,7% και να εκλέξουν 5 βουλευτές. Το AfD έκανε την πρώτη του εμφάνιση στον πολιτικό στίβο το 2016, όταν κατάφερε να συγκεντρώσει ένα 20,8% των ψήφων. Στις εκλογές του 2021 πήρε 16,7% και στις εκλογές της 20ής Σεπτεμβρίου 2026 38,5% καταφέρνοντας να εκλέξει 32 βουλευτές. Στις εκλογές αυτές, ως γνωστόν, οι Σοσιαλδημοκράτες ήρθαν δεύτεροι με 35,5% και 29 βουλευτές, ενώ οι Χριστιανοδημοκράτες έμειναν για πρώτη φορά στην ιστορία του κόμματος εκτός Βουλής. Το κόμμα της Αριστεράς συρρικνώθηκε στο 6,5% και εκπροσωπείται στο νέο Κοινοβούλιο επίσης με πέντε βουλευτές.

Η κατανομή των εδρών στο νέο Κοινοβούλιο κάνει πολύ πιθανό τον σχηματισμό μιας τρικομματικής κυβέρνησης συνασπισμού υπό την ηγεσία των Σοσιαλδημοκρατών και της μέχρι τώρα πρωθυπουργού Μανουέλας Σβέζικ. Σε ό,τι αφορά την κατανομή των ψήφων, οι Σοσιαλδημοκράτες υπερίσχυσαν στα αστικά κέντρα και στις εκλογικές περιφέρειες που συνορεύουν με την Κάτω Σαξονία και το Σλέσβικ-Χόλσταϊν, ενώ το AfD υπερίσχυσε στις εκλογικές περιφέρειες της υπαίθρου.

Όπως και στη Σαξονία-Άνχαλτ, το AfD κατάφερε και στο Μεκλεμβούργο-ΔΠ να κινητοποιήσει μεγάλο αριθμό αδρανών ψηφοφόρων. Επίσης, κατάφερε να κερδίσει μεγάλο μέρος των ψηφοφόρων των Χριστιανοδημοκρατών. Το τελευταίο οφείλεται κυρίως στο ότι στα ανατολικά ομόσπονδα κράτη δεν αναπτύχθηκαν ισχυροί δεσμοί κομματικής πίστης όπως στη δυτική Γερμανία, ιδιαίτερα στο δεξιό μέρος του εκλογικού σώματος. Επιπλέον, οι ψηφοφόροι στην ανατολική Γερμανία είναι πολύ λιγότερο προσανατολισμένοι προς τη θρησκεία – μόνο το περίπου 16% του πληθυσμού του Μεκλεμβούργου-ΔΠ ανήκει σε μια από τις δυο μεγάλες εκκλησίες, με το ποσοστό των καθολικών να είναι μόνο 3%. Αυτό σημαίνει ότι το πρόθεμα «Χριστιανο-« συμβάλλει ελάχιστα στην ταύτιση των ψηφοφόρων με τον κεντροδεξιό χώρο, στον οποίο παραδοσιακά στην ΟΔΓ κυριαρχούσαν οι Χριστιανοδημοκράτες (μαζί με τη Βαυαρική Χριστιανοκοινωνική Ένωση - CSU). Επιπλέον, για τους κατοίκους της ανατολικής Γερμανίας, η Χριστιανοδημοκρατία δεν είναι συνυφασμένη με μια φιλεργατική και κοινωνική οικονομική πολιτική, όπως αυτό συμβαίνει για του κατοίκους της δυτικής Γερμανίας (στους κόλπους της δυτικής Χριστιανοδημοκρατίας αναπτύχθηκε η θεωρία της Κοινωνικής Οικονομίας της Αγοράς και το μοντέλο του «Καπιταλισμού του Ρήνου»). Έτσι, για τους κεντροδεξιούς ψηφοφόρους στην ανατολική Γερμανία τα όρια ανάμεσα σε μια κοινωνική, κοσμοπολιτική και πολιτικά φιλελεύθερη Δεξιά και μια σοβινιστική, απομονωτιστική, οικονομικά καπιταλιστική Ακροδεξιά δεν είναι ευδιάκριτα. Η στάση του AfD απέναντι σε θέματα έμφυλου αυτοπροσδιορισμού (ΛΟΑΤΚΙ+ κλπ.) που για τους «Δυτικούς» φαίνεται αντιφατική, χάνει την αντιφατικότητά της αν κατανοήσουμε ότι είναι η συνέχεια της στάσης της τέως ΛΔΓ, η οποία όπως φαίνεται έχει περάσει υποδόρια στην ψυχοσύνθεση του εκλογικού κοινού του AfD. Όπως και το AfD, η ΛΔΓ ακολουθούσε σε αυτό το θέμα μια πολιτική αποκλεισμού από τον δημόσιο κοινωνικό χώρο και περιορισμού του έμφυλου αυτοπροσδιορισμού αποκλειστικά στην προσωπική και την ιδιωτική σφαίρα.

Βερολίνο

Το Βερολίνο συστάθηκε ως ενεργό ομόσπονδο κράτος το 1990, αν και το σύνταγμα της ΟΔΓ αναγνώριζε την πόλη του Βερολίνου ως ομόσπονδο κράτος. Όμως αυτή η διάταξη παρέμενε ανενεργή λόγω του καθεστώτος κατοχής. Έτσι, μέχρι την κατάλυση της ΛΔΓ, το δυτικό μέρος του Βερολίνου ήταν μια αυτόνομη περιοχή που εξέδιδε δικά της ταξιδιωτικά έγγραφα, ενώ το ανατολικό μέρος είχε ενσωματωθεί παράτυπα στη ΛΔΓ και εθεωρείτο η πρωτεύουσά της. Μετά την προσχώρηση των ανατολικών κρατών στην ΟΔΓ, το Βερολίνο καθιερώθηκε διά νόμου ως πρωτεύουσα της ΟΔΓ και απέκτησε το στάτους του ομόσπονδου κράτους με δικό του σύνταγμα, κυβέρνηση και Κοινοβούλιο.

Το σημερινό Βερολίνο εκτείνεται στην περιοχή του προπολεμικού Μείζονος Βερολίνου σε μια επιφάνεια 891 τετραγωνικών χιλιομέτρων και έχει 3,7 εκατομμύρια κατοίκους – κάτι που το καθιστά τη μεγαλύτερη πόλη της ΟΔΓ. Ο πληθυσμός του Βερολίνου συμπεριλαμβάνει μεγάλο αριθμό μεταναστών, περίπου το 22% είναι αλλοδαποί, ιδιαίτερα τουρκικής καταγωγής – την δεκαετία το 1980 το Βερολίνο είχε τη φήμη της μεγαλύτερης τουρκικής πόλης δυτικά της Κωνσταντινούπολης. Γεωγραφικά, το Βερολίνο περιβάλλεται από το ομόσπονδο κράτος του Βρανδεμβούργου, ενώ προπολεμικά ανήκε διοικητικά στην ομώνυμη επαρχία του Ράιχ.

Με κατά κεφαλήν εισόδημα 59.097 ευρώ, το Βερολίνο έρχεται έκτο στην κατάταξη των ομόσπονδων κρατών, ενώ η ανεργία το 2025 ανερχόταν στο 10,1%. Οι σημαντικότεροι οικονομικοί τομείς του Βερολίνου είναι ο πολιτισμός (θέατρα, τέχνες, μουσεία), ο τουρισμός, η βιοτεχνολογία, η ιατρική τεχνολογία, η φαρμακευτική βιομηχανία, η πληροφορική, οι τηλεπικοινωνίες, οι οικοδομές, το λιανικό εμπόριο, τα συστήματα μεταφορών, η οπτική και η ενεργειακή τεχνολογία. Πάνω από το 80% του ΑΕΠ του Βερολίνου παράγεται από τον τομέα των υπηρεσιών.

Στο Βερολίνο έχουν την έδρα τους τρία κρατικά πανεπιστήμια, μια Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών, τρία μη κρατικά πανεπιστήμια με δικαίωμα απονομής διδακτορικού διπλώματος, πέντε ΑΕΙ τεχνικής εκπαίδευσης, 26 μη κρατικά ΑΕΙ, δυο εκκλησιαστικά ΑΕΙ και τέσσερις ανώτατες σχολές εικαστικών τεχνών και μουσικής. Το Βερολίνο έχει επίσης πολύ ζωντανή πολιτιστική ζωή με πλήθος θεάτρων, δυο όπερες, την περίφημη Φιλαρμονική του Βερολίνου και, φυσικά, άπειρα στέκια και εστιατόρια.

Οι ρίζες του Βερολίνου ανάγονται στον 11ο μ.Χ. αιώνα, όταν διάφορα σλαβικά φύλα εγκαταστάθηκαν στην περιοχή. Το όνομα Βερολίνο είναι σλαβικής προέλευσης και σημαίνει «μέρος στο βάλτο». Δυο αιώνες αργότερα έφτασαν έμποροι από την περιοχή του Ρήνου και ίδρυσαν την κώμη Κολωνία. Για αρκετό καιρό το Βερολίνο έφερε το διπλό όνομα Βερολίνο-Κολωνία, ενώ σήμερα το όνομα αυτό σώζεται στο όνομα της συνοικίας Neuköln. Η ιστορία του Βερολίνου είναι πλούσια και περίπλοκη και στο διάβα του χρόνου ο μικρός εμπορικός σταθμός με το διπλό όνομα έγινε έδρα αρχόντων, επισκοπή, πρωτεύουσα του βασιλείου της Πρωσίας, του κράτους της Πρωσίας, των δυο Ράιχ και στο τέλος της σύγχρονης Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Το ότι ο θυρεός του Βερολίνου είναι μια αρκούδα δεν σημαίνει ότι το όνομα κατάγεται από τη γερμανική λέξη για την αρκούδα «Bär», αλλά ότι η επιλογή του θυρεού οφείλεται σε μια ετυμολογική παρανόηση.

Η κατάστασή της ως διχοτομημένη πόλη μετά τον πόλεμο συνέβαλε στην διαμόρφωση ενός ιδιαίτερου πολιτικού τοπίου: στο ανατολικό μέρος κυβερνούσε το «εθνικό μέτωπο» της ΛΔΓ υπό την ηγεσία του Ενιαίου Σοσιαλιστικού Κόμματος της Γερμανίας (SED), το οποίο συμπεριελάμβανε τα υπόλοιπα αστικά κόμματα –τους Χριστιανοδημοκράτες και τους Φιλελεύθερους–, μαζί με το Αγροτικό Κόμμα, το Κόμμα των «μετανοημένων» Ναζί (NDPD) και εκπροσώπους των συνδικάτων κα άλλων κοινωνικών φορέων. Στο δυτικό μέρος αναπτύχθηκε το δυτικογερμανικό πολιτικό κοινοβουλευτικό σύστημα με τα τρία κλασικά κόμματα CDU, SPD και FDP, στα οποία προστέθηκε αργότερα το κόμμα των Πρασίνων. Μετά την ένωση των δυο μερών, στην ενιαία πλέον πόλη-κράτος του Βερολίνου το SED μεταλλάχθηκε σταδιακά στο σημερινό κόμμα της Αριστεράς, ενώ τα άλλα κόμματα της ΛΔΓ απορροφήθηκαν από τους δυτικούς Χριστιανοδημοκράτες ή διαλύθηκαν – για να κάνουν την επανεμφάνισή τους τριάντα χρόνια αργότερα με τη μορφή του AfD.

Το αποτέλεσμα των εκλογών της 20ής Σεπτεμβρίου 2026 αντανακλά την ακόμα και σήμερα υπολανθάνουσα διχοτόμηση της πόλης: στις δυτικές συνοικίες, τα εύπορα προάστια που αποτελούσαν τον κορμό του Δυτικού Βερολίνου, επικράτησαν οι Χριστιανοδημοκράτες, ενώ στις ανατολικές συνοικίες, που συμπεριλαμβάνουν και πολλές εργατικές περιοχές είναι ξεκάθαρη η υπεροχή του AfD. Το κόμμα της Αριστεράς επικράτησε στο κέντρο του Βερολίνου, δηλαδή στις συνοικίες που συγκεντρώνουν νέους, μετανάστες, φοιτητές, δηλαδή τη μοντέρνα μεσαία τάξη και το πρεκαριάτο. Αυτές είναι οι συνοικίες όπου σε παλαιότερες εκλογές επικρατούσαν οι Σοσιαλδημοκράτες. Στο επίπεδο των μονοεδρικών εκλογικών περιφερειών η εικόνα είναι λίγο πιο διαφοροποιημένη, γιατί σε αρκετές κεντρικές συνοικίες εξελέγησαν οι υποψήφιοι των Πρασίνων και σε μια περίπτωση ο υποψήφιος των Σοσιαλδημοκρατών. Είναι ίσως παρήγορο ότι το AfD κέρδισε πολύ λιγότερες μονοεδρικές περιφέρειες σε σχέση με το αναλογικό του αποτέλεσμα.

Όπως έχει ειπωθεί και αλλού, τα κύρια θέματα του εκλογικού αγώνα ήταν το στεγαστικό, η εγκληματικότητα και η καθαριότητα. Αυτά τα προβλήματα θα κληθεί να αντιμετωπίσει η επόμενη κυβέρνηση που θα είναι είτε ένας συνασπισμός της Αριστεράς με τους Σοσιαλδημοκράτες και τους Πράσινους, είτε ένας συνασπισμός Χριστιανοδημοκρατών, Σοσιαλδημοκρατών και Πράσινων. Το AfD θα παραμείνει κατά πάσα πιθανότητα στην αντιπολίτευση με την ελπίδα να έχει φτάσει στο αποκορύφωμα της εκλογικής του δύναμης.

Στο επόμενο γράμμα θα ασχοληθούμε με το Βρανδεμβούργο και την ιστορική του πρωτεύουσα, το Πότσνταμ.

Στην ιστορία της σύγχρονης ποπ κουλτούρας, η σκηνή δεν υπήρξε ποτέ ένας απλός γεωγραφικός χώρος, αλλά ένα πεδίο οντολογικής μεταμόρφωσης. Λίγοι, ωστόσο, δημιουργοί κατάφεραν να μετατρέψουν το ίδιο τους το σώμα σε εργαλείο που δοκίμαζε τα όρια της κοινωνικής ανοχής. Ανάμεσα σε αυτούς, αν και εκπορεύονται από ασύμβατα πολιτισμικά οικοσυστήματα, ο Ντέιβιντ Μπόουι (δυτική glam-rock πρωτοπορία) και ο Γιώργος Μαζωνάκης (εγχώριο, λαϊκό μεταμοντέρνο) συναντώνται σε μια κοινή υπαρξιακή συχνότητα: στην αισθητική της ανταρσίας μέσω της σκηνικής παρουσίας και της μουσικής. Εντούτοις, η πιο συγκλονιστική, σχεδόν μεταφυσική τους σύνδεση δεν εντοπίζεται στη λάμψη των προβολέων, αλλά στη δραματική γεωμετρία του τέλους τους, εκεί όπου η μοίρα αποφάσισε να γράψει δύο εκ διαμέτρου αντίθετους, αλλά εξίσου τραγικούς επιλόγους.

Η σκηνική παρουσία ως ρήξη

Για τον Μπόουι, το στυλ δεν υπήρξε ποτέ διακοσμητικό στοιχείο· ήταν το όχημα για την απόσταση από τις καθιερωμένες νόρμες. Υιοθετώντας το ανδρόγυνο «man's dress» του Mr Fish, που φόρεσε στο εξώφυλλο τού The Man Who Sold the World και, αργότερα, τα ασύμμετρα, φουτουριστικά κοστούμια που σχεδίασε ο Κανσάι Γιαμαμότο για την περιοδεία «Aladdin Sane» το 1973, ο Μπόουι έγινε ένας από τους πιο χαρακτηριστικούς δημιουργούς κατασκευασμένων προσωπείων. Άρπαξε την υπερβολή και την άρνηση της φυσικής νομοτέλειας και αμφισβήτησε τις έμφυλες συμβάσεις. Το αρσενικό και το θηλυκό συγχωνεύονταν στη σκηνή του σε μια νέα οντότητα, σαν μια συμπαντική ανθρωπολογία μακριά από τη γήινη φθορά.

Αν η επανάσταση του Μπόουι συνέβη σε ένα δυτικό περιβάλλον που, μετά τις πρώτες αντιδράσεις, αποδείχθηκε δεκτικό στην αμφισβήτηση, η αντίστοιχη του Μαζωνάκη συντελέστηκε σε ένα περιβάλλον βαθιά συντηρητικό και στερεοτυπικό. Εισβάλλοντας στην ελληνική νυχτερινή διασκέδαση, ο Μαζωνάκης αποδόμησε εκ των έσω το αρχέτυπο του «βαρέως λαϊκού τραγουδιστή». Φορώντας φούστες και καλσόν, γούνες, καλτσοδέτες και πλατφόρμες, ακόμη και βέλο και φόρεμα, δεν προκάλεσε απλώς ένα αισθητικό σοκ· πραγματοποίησε μια πράξη αισθητικής και κοινωνικής διεύρυνσης.

Μια από τις χαρακτηριστικότερες στιγμές αυτής της αισθητικής σύγκλισης αποτυπώθηκε τον Φεβρουάριο του 2023 στην πίστα νυχτερινού κέντρου. Εκεί, ο Μαζωνάκης εμφανίστηκε έχοντας σχεδιασμένο στο πρόσωπό του τον πασίγνωστο κόκκινο-μπλε κεραυνό του Aladdin Sane, συνδέοντας το αθηναϊκό λαϊκό πάλκο με την αισθητική του Μπόουι. Έφερε ένα κοινό εθισμένο στην ορθοδοξία της «ανδρικής λεβεντιάς» των μπουζουκιών αντιμέτωπο με την ευαλωτότητα και το camp ως έγκυρες εκφράσεις του λαϊκού αισθήματος. Ο «Μαζώ» έγινε ένας δανδής των αθηναϊκών προαστίων, αποδεικνύοντας πως η αυθεντική κομψότητα κρύβεται στην τόλμη να είσαι ο εαυτός σου, κόντρα στο ρεύμα.

Η ηχητική μετάλλαξη: πέρα από τα όρια των ειδών

Αυτή η συνεχής οπτική μεταμόρφωση δεν ήταν ποτέ ένα κενό περιεχομένου τέχνασμα· αντικατόπτριζε μια βαθύτερη ανάγκη για ηχητικό πειραματισμό. Ο Μπόουι δεν παρέμεινε ποτέ έγκλειστος σε ένα μουσικό ιδίωμα. Μετακινήθηκε με παροιμιώδη ευκολία από το glam rock στην «plastic soul» του Young Americans, κι από εκεί στον σκοτεινό, ηλεκτρονικό μινιμαλισμό της τριλογίας του Βερολίνου, για να καταλήξει στην avant-garde jazz του κύκνειου άσματός του. Κάθε αλλαγή κοστουμιού σήμαινε και μια επανεφεύρεση του προηγούμενου μουσικού εαυτού του.

Μέσα στο πλαίσιο της ελληνικής μουσικής βιομηχανίας, ο Γιώργος Μαζωνάκης λειτούργησε με την ίδια ανατρεπτική διάθεση απέναντι στις φόρμες. Δεν αρκέστηκε στην ασφάλεια του κλασικού λαϊκού τραγουδιού. Ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1990, μπόλιασε τα μπουζούκια με pop, dance και ηλεκτρονικά στοιχεία, ενώ οι συνεργασίες του με τη hip-hop σκηνή ξένισαν τους πιστούς του είδους. Όπως ο Μπόουι ενσωμάτωσε τα συνθεσάιζερ στο ροκ, έτσι και ο Μαζωνάκης χρησιμοποίησε τα samples, τα βαριά beats και τις δυτικές ενορχηστρώσεις για να διευρύνει τα όρια του λαϊκού, αποδεικνύοντας ότι η παράδοση είναι ένας ζωντανός οργανισμός που αναπνέει μέσα από την αίρεση.

Η κινηματογραφική εισβολή: η εικόνα ως προέκταση του μύθου

Αυτή η σταθερή άρνηση για δημιουργικό εγκλωβισμό οδήγησε και τους δύο στη μεγάλη οθόνη. Ο Μπόουι χρησιμοποίησε το σινεμά για να ενσαρκώσει την αλλόκοσμη, ανδρόγυνη φύση του, από τον εξωγήινο στο The Man Who Fell to Earth (Ο Άνθρωπος που Έπεσε στη Γη, σε σκηνοθεσία Νίκολας Ρεγκ, 1976) μέχρι τον βασιλιά των goblins στο Labyrinth, μετατρέποντας τον εαυτό του σε ένα ζωντανό οπτικό παράδοξο. Αντίστοιχα, ο Μαζωνάκης προσέγγισε τον κινηματογράφο με αντισυμβατική διάθεση. Πρωταγωνιστώντας στη μικρού μήκους ταινία Στο θρόνο του Ξέρξη της Εύης Καλογηροπούλου, απογυμνώθηκε από τη λάμψη του λαϊκού σταρ για να υποδυθεί έναν επιστάτη στα ναυπηγεία του Περάματος. Η διεθνής αναγνώριση ήρθε στην Εβδομάδα Κριτικής του 75ου Φεστιβάλ Καννών, όπου η ταινία –μια δυστοπία όπου η απαγόρευση της επαφής γεννά έναν καταπιεσμένο αισθησιασμό, πέρα από τα ετεροκανονικά στερεότυπα της επιθυμίας, με όχημα το πρόσωπο του Έλληνα καλλιτέχνη– κέρδισε το Βραβείο Canal+. Για τους δύο δημιουργούς, ο φακός υπήρξε ένας ακόμη χώρος μεταμόρφωσης και πειραματισμού.

Η σκηνοθεσία του τέλους έναντι της βίαιης διακοπής

Η κοινή αυτή πορεία προς την ελευθερία της έκφρασης διακόπτεται από μια βαθιά, σχεδόν ειρωνική αντίθεση στον τρόπο που οι δύο δημιουργοί αποχαιρέτισαν τα εγκόσμια. Εδώ η σύγκριση αποκτά τα χαρακτηριστικά αρχαίας τραγωδίας, αναδεικνύοντας το σκληρό παιχνίδι ανάμεσα στην αξιοπρέπεια του προσχεδιασμένου τέλους και στα απρόβλεπτα γυρίσματα της τύχης.

Ο Μπόουι βίωσε το τέλος του ως την ύστατη καλλιτεχνική του πράξη. Γνωρίζοντας την ασθένειά του, δεν «θρήνησε για την τύχη του που ενέδιδε». Αντίθετα, αποχαιρέτισε τον κόσμο με απόλυτο θάρρος και μετέτρεψε την ίδια του την απώλεια σε ένα μνημειώδες έργο τέχνης. Σκηνοθέτησε τον αποχαιρετισμό του κυκλοφορώντας το άλμπουμ Blackstar και το ανατριχιαστικό βιντεοκλίπ του «Lazarus», όπου εμφανίζεται στο κρεβάτι του πόνου, λίγες ημέρες πριν ξεψυχήσει. Ο Μπόουι δεν ηττήθηκε από το χρόνο· τον αξιοποίησε μέχρι την τελευταία του πνοή.

Στον αντίποδα, ο επίλογος του Μαζωνάκη γράφτηκε με τον πιο βίαιο και απροσδόκητο τρόπο. Τα σχέδιά του για το μέλλον, με αποκορύφωμα τη συναυλία «33 Χρόνια» στην Τεχνόπολη, έσβησαν απότομα, αφήνοντας πίσω μια ημιτελή πορεία. Ο ξαφνικός χαμός του από ανακοπή καρδιάς στις 9 Σεπτεμβρίου 2026, ενώ βρισκόταν σε μια γεμάτη δημιουργική τροχιά, του στέρησε το δικαίωμα του δικού του καλλιτεχνικού αποχαιρετισμού. Η τραγωδία διπλασιάστηκε: η απώλεια δεν μετουσιώθηκε σε βουβή υπόκλιση, αλλά παγιδεύτηκε στον θόρυβο ενός γκρίζου δικαστικού θρίλερ με φόντο ένα ιατρείο στο Κολωνάκι. Ο άνθρωπος που έλεγχε την εικόνα του στη σκηνή, παραδόθηκε ανυπεράσπιστος στην πεζή, αδιάκριτη πραγματικότητα της επικαιρότητας.

Ωστόσο, το κοινό φρόντισε να του χαρίσει τη δική του, μεταθανάτια παράσταση. Εκεί, στους δρόμους της Νίκαιας, η γεωμετρία της απώλειας άλλαξε ξανά. Χιλιάδες άνθρωποι δεν πέρασαν από την Αγία Τριάδα απλώς για ένα θρησκευτικό τυπικό· συνέθεσαν μια ύστατη, συγκλονιστική performance, μετατρέποντας τον βουβό πόνο σε ένα τελευταίο, εκκωφαντικό χειροκρότημα.

Το κοινό αποτύπωμα στην αιωνιότητα

Παρά τη χαοτική διαφορά στο φινάλε τους, η ουσία της ύπαρξής τους παραμένει αρραγής. Και οι δύο αντιμετώπισαν τη ζωή ως μια διαρκή, ριψοκίνδυνη παράσταση, επιβεβαιώνοντας πως η αληθινή τέχνη δεν συμβιβάζεται ποτέ με το ασφαλές και το αναμενόμενο.

Σήμερα, η σύνδεσή τους αποκτά μια νέα, βαθύτερη ανάγνωση. Μας υπενθυμίζει ότι οι αυθεντικοί χαμαιλέοντες της τέχνης δεν πεθαίνουν ποτέ πραγματικά· απλώς αποσύρονται στα παρασκήνια, αφήνοντας το κοινό τους να αναζητά στα τυφλά τη λάμψη που εκείνοι σκόρπισαν απλόχερα.

Οι πρώτες κοινοβουλευτικές εκλογές της Ρωσίας σε περίοδο πολέμου αποσκοπούν στην επίτευξη τριών στόχων ταυτόχρονα: να ενσωματώσουν τους βετεράνους στο καθεστώς του Πούτιν χωρίς να τους επιτρέψουν να αναδιαμορφώσουν τον «Πουτινισμό»· να παρουσιάσουν την προσάρτηση εδαφών στην Ουκρανία ως μια συνηθισμένη διοικητική διαδικασία· και, τέλος, να δώσουν σε ένα κοινό κουρασμένο από τον πόλεμο την ψευδαίσθηση της κανονικότητας – μιας κανονικότητας που το κράτος δεν μπορεί πλέον να αντέξει οικονομικά.

Οι εκλογές για τη Κρατική Δούμα διεξήχθησαν στη Ρωσία από τις 18 έως τις 20 Σεπτεμβρίου 2026. Πρόκειται για τις πρώτες κοινοβουλευτικές εκλογές που διεξάγονται σε καιρό πολέμου: οι στρατιώτες ψήφισαν από τις μονάδες τους· ίσχυσαν ειδικοί κανόνες για την ψηφοφορία στο μέτωπο και στα κατεχόμενα εδάφη· και δημιουργήθηκαν έντεκα μονοεδρικές εκλογικές περιφέρειες στα κατεχόμενα εδάφη της Ουκρανίας, μερικές από τις οποίες, παραδόξως, εκτείνονται σε πόλεις που στην πραγματικότητα δεν βρίσκονται υπό ρωσικό έλεγχο. Η Μόσχα χρησιμοποιεί τις εκλογές για να μετατρέψει τη ρωσική προσάρτηση κρατικού εδάφους της Ουκρανίας σε διοικητική κανονικότητα.

Οι εκλογές ως σημείο ευπάθειας

Αυτή η προσπάθεια εξομάλυνσης του πολέμου υπογραμμίζει το κεντρικό παράδοξο που αντιμετωπίζει η Μόσχα. Ο πόλεμος κατά της Ουκρανίας διαρκεί πλέον πάνω από 12 χρόνια. Ωστόσο, το Κρεμλίνο έχει παραμείνει σε μεγάλο βαθμό πιστό στη στρατηγική του να «προστατεύει» την πλειοψηφία των Ρώσων από την εισβολή, αποκλείοντάς τον από το οπτικό πεδίο των Ρώσων.

Οποιαδήποτε σημαντική αντιπολίτευση κατεστάλη πριν από χρόνια, ενώ το Γιαμπλόκο, το μοναδικό εγγεγραμμένο κόμμα που αντιτίθεται ανοιχτά στον πόλεμο, διαγράφηκε από τον εκλογικό κατάλογο τον Αύγουστο. Τα ποσοστά του Γιαμπλόκο στις δημοσκοπήσεις είχαν ήδη αρχίσει να αυξάνονται προτού καν το κόμμα ξεκινήσει την προεκλογική του εκστρατεία. Αυτό που απέμεινε δεν ήταν μια αναμέτρηση μεταξύ του καθεστώτος και των επικριτών του, αλλά μια αναμέτρηση μεταξύ υποψηφίων που το καθεστώς είχε ήδη εγκρίνει.

Ωστόσο, ένα προκαθορισμένο αποτέλεσμα δεν καθιστά τις εκλογές άνευ νοήματος. Το Κρεμλίνο χρειάζεται τις εκλογές για δύο αντιφατικούς σκοπούς: τόσο για να μεταδώσει και να διατηρήσει μια αίσθηση ελεγχόμενης κανονικότητας, όσο και για να επιδείξει τη δημόσια υποστήριξη για τους πολεμικούς στόχους του. Ο πόλεμος πρέπει να είναι αρκετά ορατός ώστε να νομιμοποιεί τον ρόλο των βετεράνων, τις εδαφικές προσαρτήσεις και τις συνεχιζόμενες θυσίες, αλλά και αρκετά απομακρυσμένος ώστε οι εκλογές να δίνουν την αίσθηση ότι διεξάγονται σε καιρό ειρήνης. Μια εκλογική αναμέτρηση με προκαθορισμένο αποτέλεσμα μπορεί να ρίξει φως στο πώς το Κρεμλίνο σκοπεύει να ενσωματώσει τον πόλεμο στο πολιτικό σύστημα της Ρωσίας και πού αυτές οι προσπάθειες ενδέχεται να αντιμετωπίσουν δυσκολίες.

Βετεράνοι: η νέα νομενκλατούρα της Ρωσίας;

Ο Πούτιν έχει χρησιμοποιήσει τις εκλογές στο παρελθόν για να προβάλλει νομιμότητα και έλεγχο και να κατευθύνει τις ανταγωνιστικές ελίτ. Αυτή τη φορά, ωστόσο, πρέπει επίσης να αντιμετωπίσει το αυξανόμενο πρόβλημα της τάξης των βετεράνων που επιστρέφουν.

Η «Novaya Gazeta Europe» εκτιμά ότι συνολικά 2,5 εκατομμύρια άτομα επιστρατεύτηκαν, εκ των οποίων τουλάχιστον 400.000 έχουν ήδη επιστρέψει στα σπίτια τους από το μέτωπο, ενώ άλλα 700.000 αναμένεται να ακολουθήσουν σε περίπτωση που ο πόλεμος τελειώσει. Το σύνολο του σοβιετικού στρατιωτικού σώματος στο Αφγανιστάν τη δεκαετία του 1980 ανερχόταν σε 620.000 άτομα σε διάστημα εννέα ετών.

Οι βετεράνοι επιστρέφουν με την προσδοκία να απολαύσουν προνομιακή μεταχείριση, αλλά και με δίκτυα που δημιούργησαν κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στο μέτωπο και με παράπονα που έχουν συσσωρευτεί κατά τη διάρκεια του πολέμου. Το πολιτικό ερώτημα για τη Μόσχα είναι επομένως: πώς μπορεί να αποτραπεί το ενδεχόμενο αυτό το μεγάλο νέο εκλογικό σώμα να αναπτύξει τα δικά του συμφέροντα και τις δικές του οργανώσεις;

Το Κρεμλίνο έχει ήδη δει την εναλλακτική λύση δύο φορές: τους «Αφγκάντσι» (βετεράνους του πολέμου στο Αφγανιστάν), των οποίων οι ενώσεις στράφηκαν προς την οικονομία και το οργανωμένο έγκλημα μετά την κατάρρευση του σοβιετικού κράτους, και τον Πριγκόζιν, του οποίου η οργάνωση βετεράνων πραγματοποίησε πορεία στη Μόσχα τον Ιούνιο του 2023. Η απάντησή του είναι να ανταμείβει την ατομική πίστη αντί να επιτρέπει τη συλλογική οργάνωση — μέσω προγραμμάτων απασχόλησης, ειδικά προορισμένων θέσεων στη δημόσια διοίκηση, επανεκπαίδευσης και κινήτρων για τους εργοδότες, με μεγάλο μέρος του κόστους να μετακυλίεται στους περιφερειακούς προϋπολογισμούς που βρίσκονται ήδη στο κόκκινο. Το κράτος, που πλήρωσε τους άνδρες για να πάνε στον πόλεμο, πρέπει τώρα να τους πληρώσει ξανά, ώστε να επιστρέψουν στην πατρίδα τους ήσυχα και χωρίς φασαρία.

Ο Πούτιν προχώρησε ακόμη περισσότερο, προτείνοντας οι βετεράνοι να αποτελέσουν μια νέα πολιτική τάξη — ουσιαστικά μια «νέα ελίτ» που θα μπορούσε να διαμορφώσει τη μελλοντική ηγεσία της χώρας. Το 2024, εγκαινίασε το πρόγραμμα «Η Εποχή των Ηρώων», το οποίο στοχεύει στην ταχεία προώθηση βετεράνων (καθώς και άλλων που εμπλέκονται στον πόλεμο, όπως οι εργαζόμενοι του στρατιωτικο-βιομηχανικού συμπλέγματος) σε κυβερνητικές θέσεις. Η σοβιετική νομενκλατούρα ήταν ένας κατάλογος θέσεων που ελέγχονταν από το Κόμμα. Η «Εποχή των Ηρώων» είναι ένας κατάλογος που ελέγχεται από την Προεδρική Διοίκηση. Τώρα που το καθεστώς έχει εξαλείψει το κομμουνιστικό σύστημα προαγωγών μέσω της νομενκλατούρας, δεν διαθέτει πλέον κανένα θεσμό ικανό να καλλιεργήσει μια νέα ελίτ. Μπορεί μόνο να διορίσει μία.

Το «Ενωμένη Ρωσία», όπως ήταν αναμενόμενο, αποτέλεσε το σημαντικότερο μέσο για τη δημιουργία της νέας κάστας των πολεμιστών. Από τους 4.374 υποψηφίους στις φετινές προκριματικές εκλογές, οι 535 —ή το 12%— ήταν εγγεγραμμένοι ως βετεράνοι πολέμου, μια κατηγορία για την οποία τα προκαταρκτικά αποτελέσματα της ψηφοφορίας διογκώθηκαν αυτόματα κατά 25%. Και άλλα κόμματα έχουν επίσης ορίσει βετεράνους πολέμου ως υποψηφίους: η Κεντρική Εκλογική Επιτροπή ενέκρινε 1.586 βετεράνους να υποβάλουν υποψηφιότητα σε ομοσπονδιακό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, συμπεριλαμβανομένων τουλάχιστον 200 για τις 450 έδρες στη Δούμα. Το 2024, 308 βετεράνοι από το «Ενωμένη Ρωσία» κέρδισαν τις τοπικές και περιφερειακές εκλογές. Σήμερα είναι η πρώτη φορά που καταφέρνουν να έχουν την ευκαιρία να κερδίσουν έδρες στο ομοσπονδιακό κοινοβούλιο.

Το Κρεμλίνο έχει θεσπίσει μια ποσόστωση για τους βετεράνους, όχι ένα λόμπι βετεράνων. Ο ιδανικός υποψήφιος είναι ένας βετεράνος που είναι πιστός στην κυβέρνηση και πολιτικά άπειρος — να διαθέτει ένα ιστορικό, ένα βιογραφικό σημείωμα, όχι μια εκλογική βάση. Κανένα ιστορικό δεν αποκλείεται. Ο Βλαντισλάβ Γκολόβιν, 29 ετών, διοικούσε μια διμοιρία πεζοναυτών στη Μαριούπολη, τραυματίστηκε εκεί, ολοκλήρωσε το πρόγραμμα «Η Ώρα των Ηρώων» και τώρα ηγείται της εθνικής λίστας της «Ενωμένης Ρωσίας» μαζί με τον υπουργό Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ και τον δήμαρχο της Μόσχας Σεργκέι Σομπιανίν· το Κίεβο τον καταζητεί για εγκλήματα πολέμου. Ο Εδουάρντ Σόνοφ, ο οποίος περιλαμβάνεται στον κατάλογο του κόμματος για τη Μόσχα, είναι πρώην μαχητής των ειδικών δυνάμεων που συμμετείχε στην κατάληψη της περιοχής του Κιέβου και ενδέχεται να έχει εμπλακεί σε εγκλήματα πολέμου στη Μπούχα. Αυτά τα ιστορικά είναι τα διαπιστευτήριά τους. Η συνενοχή δεσμεύει πιο δυνατά από την ιδεολογία και δεν απαιτεί ποτέ αύξηση μισθού.

Άλλοι «βετεράνοι» είναι ήδη καθιερωμένα πολιτικά στελέχη, των οποίων τα βιογραφικά έχουν εμπλουτιστεί με στρατιωτικό υπόβαθρο. Σε κάθε περίπτωση, το Κρεμλίνο θέλει βετεράνους που μπορεί να ελέγχει, όχι στρατιωτικό προσωπικό που ενδέχεται να ενεργεί με δική του πρωτοβουλία. Εντάσσονται στο καθεστώς του Πούτιν χωρίς να αλλάζει ο ίδιος ο «Πουτινισμός». Με αυτόν τον τρόπο, ο πόλεμος προορίζεται να συνεχιστεί πολιτικά αμέσως μόλις σταματήσουν οι μάχες.

Ο κρυφός πόλεμος

Η «Ενωμένη Ρωσία» παρουσιάζεται τόσο ως το πολεμικό κόμμα του Πούτιν όσο και ως το κόμμα που προστατεύει τους Ρώσους από τον πόλεμο, απομονώνοντάς τους από αυτόν. Οι δύο κορυφαίοι υποψήφιοί του διεξάγουν δύο διαφορετικές εκστρατείες: ο δήμαρχος της Μόσχας Σεργκέι Σομπιανίν απορρίπτει τις εκκλήσεις για να τεθεί η οικονομία σε πολεμική βάση ως άνευ αξίας και υπόσχεται σε ένα εξαντλημένο κοινό ότι τίποτα δεν θα αλλάξει, ενώ ο Πούτιν λέει στο ίδιο κοινό ότι οι «ήρωες της ειδικής στρατιωτικής επιχείρησης» έχουν κάνει τον ρωσικό λαό να νιώσει τι σημαίνει η Ρωσία.

Η παλιά συνταγή ήταν η σταθερότητα, συσκευασμένη ως προεκλογικές υποσχέσεις — δρόμοι, σχολεία, υποδομές, χρονομετρημένες ώστε να συμπίπτουν με τις εκλογές. Όμως αυτή η συνταγή έχει εξαντληθεί: οι προϋπολογισμοί είναι στο κόκκινο, και ακόμη και στη Μόσχα γίνονται συγχωνεύσεις σχολείων και κλινικών.

Αυτή είναι η «αρνητική σταθερότητα». Το Κρεμλίνο δεν μπορεί πλέον να αγοράσει την κανονικότητα που πρέπει να επιδεικνύει· μπορεί, ωστόσο, να τη σκηνοθετήσει και να την ελέγχει — εξ ου και οι περιορισμοί σε εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων όπως το Telegram και το WhatsApp, καθώς και η καταστολή των VPN. Ο πόλεμος επηρεάζει ήδη τις εκλογές: οι κομμουνιστές βουλευτές δηλώνουν πλέον ανοιχτά ότι η οικονομία δεν μπορεί να αντέξει έναν μακροχρόνιο πόλεμο.

Οι επιθέσεις του Κιέβου σε ρωσικό έδαφος αναδιαμορφώνουν τη γεωγραφία της αβεβαιότητας, ενώ στα κατεχόμενα εδάφη εμποδίζουν τη Μόσχα να ομαλοποιήσει την προσάρτηση — μια διαδικασία που οι νέες εκλογικές περιφέρειες προορίζονται να νομιμοποιήσουν. Κατά τη διάρκεια της κρίσης της βενζίνης αυτό το καλοκαίρι, ο Πούτιν απέρριψε ανοιχτά την πρόταση του Ζελένσκι για αμοιβαία αναστολή των επιθέσεων στο εσωτερικό της χώρας: Η απόφαση να παραμείνει ο πόλεμος στο προσκήνιο εναπόκειται σε αυτόν — σε αντίθεση με τις τάσεις της ίδιας της κομματικής του λίστας.

Το Κρεμλίνο χρησιμοποιεί τις εκλογές για να «εξωραΐσει» τον πόλεμο και την προσάρτηση, εντάσσοντάς τα σε συνηθισμένες πολιτικές βιογραφίες. Η Δύση πρέπει να απορρίψει αυτή τον εξωραϊσμό: κάθε βουλευτής που εκλέγεται από τα κατεχόμενα εδάφη ή μέσω της ποσόστωσης των βετεράνων θα πρέπει να προστεθεί στη μαύρη λίστα αμέσως και να παραμείνει εκεί για όσο διάστημα διαρκεί η θητεία του.

μετάφραση: Βασίλης Μπογιατζής

Ενώ η Ουκρανία εξετάζει το ενδεχόμενο επαναφοράς των εκλογών εν μέσω πολεμικών συνθηκών, η Ρωσία διεξάγει ψηφοφορία χωρίς πολιτικό ανταγωνισμό στο εσωτερικό της και την επεκτείνει παράνομα σε περιοχές της Ουκρανίας που βρίσκονται υπό κατοχή.

ΚΙΕΒΟ. Αυτό το Σαββατοκύριακο, η Ρωσία διεξάγει εκλογές για τη Δούμα, μεταξύ άλλων και σε τμήματα της Ουκρανίας που καταλαμβάνει και ισχυρίζεται ότι έχει προσαρτήσει. Το Κρεμλίνο θα παρουσιάσει το θέαμα της ψηφοφορίας ως απόδειξη συνταγματικής ομαλότητας. Ωστόσο, η αντίθεση με τη συζήτηση που εξελίσσεται στην Ουκρανία αποκαλύπτει τη διαφορά μεταξύ της διεξαγωγής ψηφοφορίας και της διαφύλαξης της δημοκρατίας.

Στη Ρωσία, ο ουσιαστικός πολιτικός ανταγωνισμός έχει εξαλειφθεί. Το Ανώτατο Δικαστήριο απέσυρε το ομοσπονδιακό ψηφοδέλτιο του Γιαμπλόκο από τον εκλογικό κατάλογο των υποψήφιων κομμάτων, αποκλείοντας το μοναδικό εγγεγραμμένο κόμμα που αντιτάχθηκε στον πόλεμο. Τα υπόλοιπα κοινοβουλευτικά κόμματα λειτουργούν σε μεγάλο βαθμό εντός των ορίων που θέτει το Κρεμλίνο. Η Ρωσία δεν έχει προσκαλέσει παρατηρητές από τον ΟΑΣΕ, την ανεξάρτητη εποπτεία του οποίου επέλεξε και πάλι να αποφύγει.

Η ψηφοφορία θα οργανωθεί επίσης σε κυρίαρχο ουκρανικό έδαφος που βρίσκεται υπό στρατιωτική κατοχή. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη δηλώσει ότι δεν θα αναγνωρίσει τέτοιες «εκλογές» ούτε τα αποτελέσματά τους. Μια ψηφοφορία δεν αποκτά νομιμότητα απλώς και μόνο επειδή ανοίγονται οι κάλπες και καταμετρώνται οι ψήφοι – ειδικά όταν επιβάλλεται από μια κατοχική δύναμη.

Η Ουκρανία παρουσιάζει μια πολύ διαφορετική εικόνα. Οι εκλογές παραμένουν ανεσταλμένες λόγω του στρατιωτικού νόμου, καθώς η χώρα αγωνίζεται για την επιβίωσή της. Μετά την απομάκρυνσή του από το αξίωμα του υπουργού Άμυνας, ο Μιχαήλ Φεντόροφ ζήτησε τη διεξαγωγή εκλογών εν μέσω πολέμου. Η πρότασή του συζητήθηκε δημόσια και απορρίφθηκε ακόμη και από τους διοργανωτές των διαδηλώσεων που τον είχαν υποστηρίξει.

Αυτή η διαφωνία δεν αποτελεί απόδειξη δημοκρατικής αποτυχίας. Αποτελεί απόδειξη ότι η δημοκρατική πολιτική επιβιώνει υπό εξαιρετική πίεση. Ένας εξέχων πρώην υπουργός μπορεί να αμφισβητήσει τον πρόεδρο. Η κοινωνία των πολιτών μπορεί να τον υποστηρίξει σε ένα ζήτημα και να του αντιταχθεί σε ένα άλλο. Οι εκλογικές αρχές, οι βουλευτές και οι εμπειρογνώμονες μπορούν να εξετάσουν ανοιχτά πώς θα πρέπει τελικά να ξαναρχίσει η ψηφοφορία.

Θα ήταν δελεαστικό να συμπεράνουμε ότι, επειδή η Ρωσία διοργανώνει εκλογές, πρέπει και η Ουκρανία να διεξαγάγει γρήγορα εκλογές – έστω και μόνο για να στερήσει από τη Μόσχα ένα προπαγανδιστικό επιχείρημα. Αυτό θα ήταν το λάθος συμπέρασμα. Η δημοκρατία δεν είναι διαγωνισμός για το ποιος μπορεί να ανακοινώσει πρώτος την ημερομηνία των εκλογών. Για να είναι αξιόπιστες οι εκλογές απαιτούνται ασφάλεια, πολιτικός πλουραλισμός, ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, ουσιαστικός ανταγωνισμός, αμερόληπτη διοίκηση, δημόσιος έλεγχος και κυρίαρχη συμμετοχή των πολιτών. Η Ρωσία παραβιάζει αυτές τις αρχές, ενώ χρησιμοποιεί το τελετουργικό των εκλογών για να νομιμοποιήσει τον πόλεμό της.

Η Ουκρανία θα διακινδύνευε να υπονομεύσει αυτές τις ίδιες αρχές αν βιαζόταν να διεξαγάγει εκλογές. Εκατομμύρια πολίτες έχουν εκτοπιστεί εντός της χώρας ή στο εξωτερικό. Πολλοί υπηρετούν στις ένοπλες δυνάμεις. Άλλοι ζουν υπό κατοχή. Οι επιθέσεις με πυραύλους και drones θα απειλούσαν τους ψηφοφόρους και το εκλογικό προσωπικό, ενώ η προεκλογική εκστρατεία και η πρόσβαση στα μέσα ενημέρωσης θα ήταν εξαιρετικά άνισες.

Ωστόσο, η αναβολή των εκλογών δεν μπορεί να σημαίνει αναβολή της δημοκρατικής προετοιμασίας. Οι έκτακτες εξουσίες αντλούν τη νομιμότητά τους από το ότι είναι εξαιρετικές και προσωρινές. Όσοι τις ασκούν πρέπει να διατηρήσουν τις προϋποθέσεις για την επάνοδο του πλήρους πολιτικού ανταγωνισμού, μόλις οι συνθήκες το επιτρέψουν πραγματικά.

Η Κεντρική Εκλογική Επιτροπή της Ουκρανίας και μια κοινοβουλευτική ομάδα εργασίας έχουν ήδη καταρτίσει προτάσεις για τις πρώτες μεταπολεμικές εκλογές. Το τεχνικό τους έργο πρέπει πλέον να ενταχθεί σε μια ευρύτερη εθνική συζήτηση στην οποία θα συμμετάσχουν η κυβέρνηση και η αντιπολίτευση, η κοινωνία των πολιτών, οι ένοπλες δυνάμεις, οι τοπικές αρχές και τα ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης.

Η συζήτηση αυτή χρειάζεται να εξετάσει τις συνθήκες ασφάλειας για την ψηφοφορία, τη συμμετοχή στρατιωτών και πολιτών στο εξωτερικό, το εκλογικό μητρώο, τη χρηματοδότηση της προεκλογικής εκστρατείας, τον πλουραλισμό των μέσων ενημέρωσης, την ψηφοφορία σε περιοχές που απελευθερώνονται από την κατοχή και τις διασφαλίσεις κατά της ρωσικής παρέμβασης. Πρέπει να επιδιωχθεί συμφωνία προτού καθοριστεί η ημερομηνία των εκλογών – και πριν οι πολιτικοί παράγοντες γνωρίσουν ποιες ρυθμίσεις ενδέχεται να τους ευνοήσουν.

Ο στόχος της Ρωσίας σε μελλοντικές εκλογές στην Ουκρανία ενδέχεται να μην είναι η εξασφάλιση της νίκης ενός προτιμώμενου υποψηφίου. Έπειτα από χρόνια επιθετικότητα, αυτό μπορεί να είναι αδύνατο. Αντίθετα, ενδέχεται να επιδιώξει να πείσει διάφορα τμήματα της ουκρανικής κοινωνίας ότι η διαδικασία παραποιήθηκε ή υπονομεύθηκε. Η επίτευξη ευρείας συμφωνίας εκ των προτέρων δεν αποτελεί, επομένως, απλώς θέμα εκλογικής οργάνωσης· είναι ζήτημα εθνικής ασφάλειας.

Η Ευρώπη πρέπει να ενισχύσει αυτή τη διάκριση. Πρέπει να απορρίψει την παράνομη ψηφοφορία της Ρωσίας στην κατεχόμενη Ουκρανία και να υποστηρίξει την Ουκρανία στη δημιουργία των συνθηκών για μια αξιόπιστη δημοκρατική επιστροφή. Η ένταξη στην ΕΕ δεν είναι μόνο μια νομοθετική ή οικονομική διαδικασία. Είναι επίσης ένα σχέδιο ασφάλειας που επικεντρώνεται στον πολιτικό πλουραλισμό, στους θεσμούς που λογοδοτούν και στο δικαίωμα των πολιτών να επιλέγουν ελεύθερα τους ηγέτες τους.

Η Ρωσία προσπαθεί να δείξει ότι μια εκλογή μπορεί να νομιμοποιήσει την κατάκτηση. Η Ουκρανία πρέπει να δείξει ότι μια νόμιμη και προσωρινή αναβολή, σε συνδυασμό με ανοιχτή προετοιμασία, μπορεί να προστατεύσει τη δημοκρατική κυριαρχία. Η δημοκρατική πρώτη γραμμή δεν ξεκινά όταν ανακοινώνεται η ημερομηνία των εκλογών. Είναι ήδη ορατή σήμερα: στην Ουκρανία, μέσω του διαλόγου, του ελέγχου και της προετοιμασίας· στη Ρωσία, μέσω των εκλογικών τμημάτων που ανοίγουν ενώ η πολιτική επιλογή είναι κλειστή.

Ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος, η καθηγήτρια Βάσω Κιντή, ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννης Στουρνάρας, η καθηγήτρια Βάνα Νικολαΐδου-Κυριανίδου,  η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη, ο διοικητής της Εθνικής Αρχής Κυβερνοασφάλειας Μιχάλης Μπλέτσας, η μόνιμη υπηρεσιακή υφυπουργός Εξωτερικών Αλεξάνδρα Παπαδοπούλου, ο συγγραφέας Γιώργος Σκαμπαρδώνης είναι τα πρόσωπα που συνομιλούν με τον Ηλία Κανέλλη στον φετινό, δεύτερο κύκλο των εκδηλώσεων-συζητήσεων με γενικό τίτλο «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα. Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών».

Η περσινή πρώτη επιτυχημένη σειρά εκδηλώσεων στο Ωδείο Αθηνών συνεχίζεται και φέτος, με την ίδια παρεμβατική διάθεση και με προσκεκλημένους που την εγγυώνται. Οι ακριβείς ημερομηνίες θα ανακοινωθούν τις επόμενες ημέρες.  

Την 1η Οκτωβρίου, ο Τίτος Πατρίκιος

Ο πρώτος προσκεκλημένος της φετινής χρονιά, την Πέμπτη 1η Οκτωβρίου στις 7.30 μ.μ., είναι ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος, από τους σημαντικότερους εν ζωή Έλληνες ποιητές, η τελευταία εν ζωή μεγάλη ποιητική μορφή της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς. Γεννήθηκε στην Αθήνα το 1928, γιος των ηθοποιών Σπύρου και Λέλας Πατρικίου. Έφηβος ακόμη συμμετείχε στην Αντίσταση, αρχικά στην ΕΠΟΝ και έπειτα στον ΕΛΑΣ. Το 1944 καταδικάστηκε σε θάνατο από συνεργάτες των Γερμανών και σώθηκε την τελευταία στιγμή. Αργότερα, λόγω των αριστερών του πεποιθήσεων, εξορίστηκε στη Μακρόνησο και στον Άη Στράτη. Σπούδασε νομικά στην Αθήνα και κοινωνιολογία στο Παρίσι και εργάστηκε ως δικηγόρος, κοινωνιολόγος και μεταφραστής.

Η ποίησή του είναι βαθιά πολιτική, αλλά όχι κομματική ή συνθηματολογική. Μιλά για:

*την Κατοχή, τον Εμφύλιο, την εξορία και την Αριστερά,

*τη μνήμη και τον τρόπο με τον οποίο παραμορφώνεται,

*την ήττα, την ενοχή και τις αυταπάτες μιας γενιάς,

*τον έρωτα, το γήρας και τη φθορά,

*τη σχέση της ποίησης με την πραγματική ζωή.

Το σημαντικό με τον Τίτο Πατρίκιο είναι η διαρκής αυτοκριτική του. Δεν παρουσιάζει τον εαυτό του ως αθώο ήρωα της Ιστορίας. Εξετάζει τις βεβαιότητες της δικής του παράταξης, τις αποτυχίες, τις υποχωρήσεις και τους συμβιβασμούς της. Γι’ αυτό η ποίησή του παραμένει πολιτική χωρίς να γίνεται προπαγάνδα. Αυτή, άλλωστε, η ενεργός συσχέτιση της ζωής του και των πεποιθήσεών του με την κινητικότητα της ζωής τον έκανε να αντιπαρατεθεί στα λαϊκιστικά πειράματα της περασμένης δεκαετίας, που συνέβαλαν καθοριστικά στην περιπετειώδη αντιμετώπιση από την κοινωνία και το πολιτικό σύστημα της χρεοκοπίας και των μνημονίων.

Πρωτοεμφανίστηκε το 1943 με πρώτη συλλογή τον Χωματόδρομο, το 1954. Στα βασικά έργα του ανήκουν επίσης η Μαθητεία, η Προαιρετική στάση, η Θάλασσα επαγγελίας, οι Αντιδικίες, οι Αντικριστοί καθρέφτες, οι Παραμορφώσεις, η

Μαθητεία ξανά, Η αντίσταση των γεγονότων, Η πύλη των λεόντων, Σε βρίσκει η ποίηση, κ.ά. Η συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του κυκλοφορεί σε δύο τόμους, Ποιήματα Α’ (1943-1959) και Ποιήματα Β’ (1959-2017), από τις εκδόσεις Κίχλη.

Υπήρξε ιδρυτικό μέλος της ιστορικής Επιθεώρησης Τέχνης και έχει μεταφράσει, μεταξύ άλλων, Σταντάλ, Αραγκόν, Μαγιακόφσκι, Νερούντα, Γκόγκολ και Λούκατς.

Ο Πατρίκιος είναι ο ποιητής που μετατρέπει την προσωπική περιπέτεια και την Ιστορία σε νηφάλια αυτογνωσία.

«Κι αυτοί είναι η Ελλάδα» στη διασπορά

Οι εκδηλώσεις «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα», αυτή τη χρονιά, θα μεταφερθούν σε διάφορες πόλεις σε ολόκληρο τον κόσμο, όπου ζει και ανασαίνει ο ελληνισμός. Προετοιμάζονται οι πρώτες εκδηλώσεις και σύντομα θα ανακοινωθούν οι τόποι, οι χρόνοι και τα πρόσωπα.

Στο μεταξύ, ετοιμάζεται το βιβλίο, Κι αυτοί είναι η Ελλάδα ΙΙ. Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών 2025-2026, στο οποίο θα συγκαταλεχθούν τα κείμενα όλων των περσινών συνομιλιών. Όλες οι συνεντεύξεις έχουν κινηματογραφηθεί και, πολύ σύντομα, θα γίνουν προσβάσιμες στο κοινό.

Το Books’ Journal από τον επόμενο μήνα εισέρχεται στον 17ο χρόνο συνεχούς κυκλοφορίας και αναπτύσσεται συνεχώς, μαχητικό και νηφάλιο, με πίστη στη δημοκρατία, στην πνευματικότητα, στη γνώση και στην καινοτομία. Σας περιμένουμε κάθε μήνα όχι μόνο όπου διατίθεται το νέο τεύχος μας αλλά και στο Ωδείο Αθηνών.  

Ο Macklemore είναι ο ράπερ από το Σιάτλ που πήρε δύο Grammy το 2014 με το «Thrift Shop» και το «Same Love» και τα τελευταία δύο χρόνια χτίζει δεύτερη καριέρα πάνω στο «Hind’s Hall», το τραγούδι για την Παλαιστίνη τα έσοδα του οποίου πηγαίνουν στην UNRWA. Φέτος το καλοκαίρι ήταν το support act στο αμερικανικό σκέλος του Loop Tour του Ed Sheeran. Στις 4 Σεπτεμβρίου, στο MetLife Stadium του Νιου Τζέρσεϊ, σταμάτησε ανάμεσα σε δύο τραγούδια, είπε «Free Palestine», έβαλε τη Γάζα στις οθόνες και έπαιξε το κομμάτι. Το ξανάκανε την επόμενη νύχτα. Το Israeli-American Council άνοιξε petition. Ο Robert Kraft, ιδιοκτήτης του Gillette Stadium και των New England Patriots, στο γάμο του οποίου είχε τραγουδήσει ο Sheeran το 2022, πήρε τηλέφωνο τον Sheeran. Ο Macklemore λέει ότι ο Kraft κινητοποίησε στη συνέχεια και άλλους ιδιοκτήτες σταδίων πίσω από ένα τελεσίγραφο. Τη Δευτέρα 14 Σεπτεμβρίου, ο Macklemore βγήκε από τις οκτώ συναυλίες που απέμεναν. Ο Sheeran ανακοίνωσε ότι την απόφαση την πήραν οι διοργανωτές και ότι ο ίδιος δεν είναι συνένοχος. Δύο μέρες αργότερα βρέθηκαν δύο εκατομμύρια δολάρια για ανθρωπιστική βοήθεια στη Γάζα. Ο Sheeran έχασε διακόσιες χιλιάδες followers. Ο Macklemore κέρδισε ένα εκατομμύριο.

Αν κοινοποιήσατε κάποιο από εκείνα τα βίντεο αυτή την εβδομάδα, τα παρακάτω απευθύνονται σε εσάς.

Τα ελληνικά ΜΜΕ κάλυψαν τον Macklemore ως μάρτυρα. Το Ποντίκι δημοσίευσε πέντε κείμενα μόνο στις 16 Σεπτεμβρίου, ένα με τον υπότιτλο «Οι δισεκατομμυριούχοι παίρνουν το μικρόφωνο», συναρμολογημένα σχεδόν εξ ολοκλήρου από ενσωματωμένες αναρτήσεις Instagram και μεταφρασμένες δηλώσεις, χωρίς ίχνος ρεπορτάζ. Τα Νέα, ΣΚΑΪ, το in.gr, η Parallaxi ακολούθησαν μέσα σε εβδομήντα δύο ώρες: θάρρος, μακαρθισμός, φίμωση καλλιτέχνη. Η εικόνα των παντοδύναμων Εβραίων που φιμώνουν καλλιτέχνες έχει για μια εφημερίδα την ίδια ακριβώς λογιστική θέση με ένα συμβόλαιο διαφήμισης της Jumbo, με τη διαφορά ότι η Jumbo διαπραγματεύεται ανανέωση κάθε χρόνο και μπορεί κάποια στιγμή να πάει αλλού.

Κανείς από το Ποντίκι δεν ενδιαφέρθηκε να δει ποιος είναι ο Macklemore και από πού ακούστηκε η φωνή αυτή. Τον Μάιο του 2014, σε αιφνιδιαστική εμφάνιση στο EMP Museum του Σιάτλ, ο Macklemore ανέβηκε στη σκηνή με προσθετική γαμψή μύτη, μαύρη περούκα και μακριά γενειάδα και τραγούδησε το «Thrift Shop». Το Forward ρώτησε αν η επιλογή της μεγάλης μύτης ήταν εσκεμμένη. Ο Macklemore εξήγησε ότι η μεταμφίεση ήταν τυχαία, ότι οι ψεύτικες μύτες στο μαγαζί απλώς βγαίνουν μεγάλες, ότι το εβραϊκό στερεότυπο δεν του πέρασε ποτέ από το μυαλό και ότι όσοι τον ξέρουν, ξέρουν καλύτερα. Η φωτογραφία απέχει κάποια κλικ αναζήτησης και απείχε ολόκληρη την εβδομάδα. Κανείς σε κανένα ελληνικό γραφείο σύνταξης δεν έκανε αυτή την αναζήτηση.

Πριν αντιτείνουν ότι μιλούν για το Ισραήλ και όχι για τους Εβραίους, διαβάστε τι τύπωσαν. «Ισχυροί φιλοϊσραηλινοί κύκλοι». «Οργανώσεις και δισεκατομμυριούχοι». «Οι τύποι με τα δισεκατομμύρια». Συνδεδεμένος τίτλος για «τα ισραηλινά λόμπι». Ιρλανδικό συγκρότημα που παρατίθεται επιδοκιμαστικά για «σιωνιστικά λόμπι». Στο κείμενο του Ποντικιού κατονομάζεται ένας άνθρωπος, ο Kraft, και ύστερα γίνεται πληθυντικός και μένει πληθυντικός για δύο χιλιάδες λέξεις. Η λέξη «Εβραίος» δεν εμφανίζεται πουθενά. Υπάρχει ένα ολόκληρο λεξιλόγιο στο οποίο η λέξη δεν χρειάζεται πια, και η απουσία της προσκομίζεται ως απόδειξη καλής πίστης.

Και γι’ αυτό η γαμψή μύτη τούς προσπέρασε με ταχύτητα. Ξανακούστε τη δικαιολογία του Macklemore από το 2014: ήταν τυχαία μεταμφίεση, δεν αφορούσε κανέναν, όσοι με ξέρουν ξέρουν καλύτερα. Τα ελληνικά ΜΜΕ δεν αναγνώρισαν τίποτα, επειδή το άλλοθι είναι το ίδιο, και το επαναλαμβάνουν εδώ και έναν αιώνα.

Τα Νέα κατέταξαν την υπόθεση στη «διαχείριση κρίσης» και τύπωσαν την αριθμητική των followers, που είναι η πιο ειλικρινής πρόταση την οποία παρήγαγαν τα ελληνικά ΜΜΕ αυτή την εβδομάδα. Αυτό είναι το φθηνότερο περιεχόμενο της αγοράς. Μετάφραση αντί για ρεπορτάζ. Κανείς δεν κάνει μήνυση. Κανένας διαφημιζόμενος δεν αποσύρεται. Το αναγνωστικό κοινό που προσβάλλει είναι πολύ μικρό για να λογαριάζεται ως δημογραφικό. Μετατρέπεται σε traffic και κανείς σε κανένα από αυτά τα γραφεία δεν χρειάζεται να έχει άποψη για τους Εβραίους για να δουλέψει η μηχανή, γι’ αυτό και δουλεύει, και γι’ αυτό το κείμενο του Ποντικιού κάθεται στη σελίδα ακριβώς πάνω από πληρωμένο advertorial για εφηβικό θεατρικό εργαστήρι.

Μήπως περιμένουμε πολλά από τα ελληνικά ΜΜΕ; Ζούμε στην χώρα που ακόμα και το blackface, αντίστοιχη προσβολή με την αντισημιτική μεταμφίεση του Macklemore, δεν επιφέρει καμία καταδίκη. Το ίδιο το ΕΣΡ το έχει πει γραπτώς με την απόφαση ΕΣΡ 191/2023: το blackface ως ρατσιστική πρακτική ανήκει στη Βόρεια Αμερική του 19ου και του 20ού αιώνα (το μάθαμε μέσω της υποτιτλισμένης αμερικανικής τηλεόρασης, με την ιστορία του συνημμένη), ενώ το «προσωπομαύρισμα στην Ελλάδα συνδέεται με καρναβαλικές μεταμφιέσεις». Με άλλα λόγια, ο ρατσισμός ή ο αντισημιτισμός είναι εισαγόμενοι. Ό,τι παράγεται εδώ είναι λαογραφία, και η λαογραφία είναι το συρτάρι για όσα έχουν συμφωνήσει εκ των προτέρων να μην κοιτάξουμε όπως το Κάψιμο του Ιούδα, την πιο διαδεδομένη εκδήλωση λαϊκού αντισημιτισμού στη χώρα, με τη συνενοχή Εκκλησίας, κράτους και προοδευτικής κοινής γνώμης.

Το Ποντίκι έγραψε ότι όταν ένας δισεκατομμυριούχος αποφασίζει ποιος ανεβαίνει στη σκηνή, η σκηνή γίνεται χώρος εξουσίας. Σωστό. Και όποιος έχει τη σελίδα αποφασίζει τι είναι γεγονός. Αυτή την εβδομάδα, τα ελληνικά ΜΜΕ αποφάσισαν ότι μια γαμψή μύτη, μια μαύρη περούκα και μια γενειάδα σε σκηνή του Σιάτλ δεν είναι γεγονός, και ότι «κύκλοι» και «λόμπι» είναι ρεπορτάζ. Δεν χρειάστηκε τηλεφώνημα. Δεν χρειάστηκε τελεσίγραφο. Όταν ο Sheeran είπε «δεν είμαι συνένοχος», τα ελληνικά ΜΜΕ το τύπωσαν ως την πιο βολική δήλωση της εβδομάδας. Είχαν δίκιο. Η συνενοχή είναι η δική τους.

Μερικά λεπτά κοινοβουλευτικής έντασης αρκούν καμιά φορά για να διαλύσουν μια δημόσια εικόνα που χτίστηκε επί χρόνια με τίτλους, βιογραφικά και προσεκτικά επιλεγμένα διαπιστευτήρια. Μια τέτοια στιγμή πρόσφερε, εκ νέου, ο Παναγιώτης Δουδωνής.

Ο βουλευτής Επικρατείας του ΠΑΣΟΚ, συνταγματολόγος και διδάκτωρ της Οξφόρδης, απαίτησε από τον υπουργό Δικαιοσύνης Γιώργο Φλωρίδη να εγκαταλείψει την Ολομέλεια κατά τη συζήτηση για τη Συνταγματική Αναθεώρηση. «Σηκωθείτε και φύγετε», του είπε, χαρακτηρίζοντας την παρουσία του αντισυνταγματική και αντίθετη προς το πολίτευμα, επειδή, μεταξύ άλλων, ο Φλωρίδης δεν είναι βουλευτής. Αργότερα πρόσθεσε ότι είχε έρθει για να πει «αρλούμπες», ενώ η Ζωή Κωνσταντοπούλου δεν αντιστάθηκε στον πειρασμό να προσθέσει το δικό της “Φύγετε! Φύγετε!”, συμμετέχοντας έτσι σε ένα γκροτέσκο κοινοβουλευτικό θέαμα απολύτως συνεπές με το δημόσιο ύφος που υπηρετεί ευδοκίμως εδώ και χρόνια.

Και εδώ το Σύνταγμα, με κάποια κακεντρέχεια της συγκυρίας, υπενθυμίζει ότι ο εξωκοινοβουλευτικός υπουργός δεν παύει γι’ αυτό να είναι υπουργός. Το άρθρο 66 §2 ορίζει ότι οι υπουργοί και οι υφυπουργοί έχουν ελεύθερη είσοδο στις συνεδριάσεις της Βουλής και ακούονται όποτε ζητήσουν τον λόγο. Δεν διακρίνει ανάμεσα σε εκλεγμένους και μη εκλεγμένους υπουργούς.

Το ακόμη πιο άβολο είναι ότι το ίδιο ζήτημα είχε τεθεί το 2019, πάλι κατά τη διαδικασία συνταγματικής αναθεώρησης. Ο τότε υπουργός Δικαιοσύνης Μιχάλης Καλογήρου είχε υποστηρίξει στην Ολομέλεια ότι ούτε το Σύνταγμα ούτε ο Κανονισμός της Βουλής προβλέπουν εξαίρεση για την αναθεωρητική διαδικασία ή διάκριση ανάμεσα σε κοινοβουλευτικούς και εξωκοινοβουλευτικούς υπουργούς. Δεν πρόκειται για δεσμευτική ερμηνεία· πρόκειται όμως για κοινοβουλευτικό προηγούμενο που ο συνταγματολόγος Δουδωνής ασφαλώς γνώριζε.

Δεν θα παραστήσουμε τους συνταγματολόγους — υπάρχουν ήδη αρκετοί και, όπως φαίνεται, μπορούν να διαφωνούν ακόμη και για διατάξεις που ο μέσος πολίτης θεωρεί αρκετά σαφείς. Ασφαλώς το Σύνταγμα δεν διαβάζεται αποσπασματικά και η ιδιαίτερη φύση της αναθεωρητικής διαδικασίας επιτρέπει ερμηνευτική συζήτηση. Άλλο όμως η τεκμηριωμένη διαφωνία και άλλο η μετατροπή της σε διαταγή αποχώρησης: «Σηκωθείτε και φύγετε».

Κάπου εδώ η υπόθεση παύει να αφορά αποκλειστικά το Σύνταγμα και αρχίζει να αφορά τον άνθρωπο που το διδάσκει.

Ο Δουδωνής μπήκε στην πολιτική περιβεβλημένος με ένα αξιοζήλευτο ακαδημαϊκό βιογραφικό: Οξφόρδη, Συνταγματικό Δίκαιο, πανεπιστημιακή διδασκαλία, η εικόνα του νέου μορφωμένου ανθρώπου που έρχεται να εισαγάγει στον δημόσιο λόγο κάτι περισσότερο από την παλιά κομματική βαβούρα. Και το 2023 τοποθετήθηκε πρώτος στο ψηφοδέλτιο Επικρατείας του ΠΑΣΟΚ – σε μια θέση που, εξ ορισμού, παραχωρείται από την ηγεσία και δεν κατακτάται με προσωπικό σταυρό.

Η εξουσία όμως έχει μια δυσάρεστη ιδιότητα: πολύ συχνά δεν αλλάζει τον άνθρωπο· τον αποκαλύπτει. Δεν δημιουργεί την έπαρση, της δίνει μικρόφωνο. Δεν γεννά την αμετροέπεια, της προσφέρει έδρανο και την ευχάριστη ψευδαίσθηση ότι κάθε βεβαιότητα αποκτά κύρος επειδή εκφέρεται από θέση ισχύος.

Στην περίπτωση Δουδωνή χρειάστηκε εντυπωσιακά μικρή ποσότητα εξουσίας για να αρχίσει η απογύμνωση. Πριν ακόμη δοκιμαστεί στις μεγάλες ευθύνες της, η πρώτη γεύση κοινοβουλευτικής ισχύος έφερε στην επιφάνεια κάτι πολύ λιγότερο ενδιαφέρον από το λαμπρό βιογραφικό: την πεποίθηση ότι δεν αρκεί να αντικρούεις τον αντίπαλο· μπορείς και να τον διατάζεις να φύγει.

Και υπάρχει ίσως κάτι ακόμη πιο απογοητευτικό. Ο ίδιος εμφανίστηκε ως επικριτής της κουλτούρας της κραυγής, της πολιτικής χυδαιότητας και της αμετροέπειας που χαρακτήρισαν μεγάλο μέρος της προηγούμενης δεκαπενταετίας. Η απόσταση όμως από την καταγγελία ενός ύφους έως τη μίμησή του αποδείχθηκε μικρή.

Η αγοραία πολιτική γλώσσα παραμένει αγοραία ακόμη κι όταν προφέρεται από έναν οξφορδιανό. Το διδακτορικό δεν προσδίδει στις φωνές την ισχύ επιχειρήματος ούτε η έπαρση αποκτά θεσμικό κύρος επειδή επικυρώνεται από την ειδίκευση στο Συνταγματικό Δίκαιο.

Η πρώτη θέση σ’ ένα ψηφοδέλτιο απονέμεται. Το διδακτορικό κατακτάται. Το πολιτικό ανάστημα όμως ούτε απονέμεται ούτε πιστοποιείται.

Και, όπως φαίνεται, ούτε διδάσκεται στην Οξφόρδη.