Ανδρέας Πανταζόπουλος
Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέταςΤο κάλεσμα πριν από την πολιτική
Ανδρέας Πανταζόπουλος, Το κάλεσμα του Ντοστογιέφσκι. Το ένα και η πίστη, η ομορφιά και η ταυτότητα, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2026, 192 σελ.
Για να διαβάσει κανείς πολιτικά τον Ντοστογιέφσκι, χρειάζεται να προχωρήσει πέρα από τις συνήθεις ταξινομήσεις της πολιτικής σκέψης. Οι λέξεις συντηρητισμός, επανάσταση, σοσιαλισμός, εθνικισμός, λαϊκισμός, φιλελευθερισμός διατηρούν τη σημασία τους και φωτίζουν μόνο μία πλευρά της ντοστογιεφσκικής προβληματικής. Οι πολιτικές του θέσεις πηγάζουν από μια αντίληψη για τον άνθρωπο και από μια συγκεκριμένη ιδέα για την ελευθερία. Το ερώτημα που διέτρεχε επίμονα το έργο του Ντοστογιέφσκι ήταν τι απομένει από τον άνθρωπο όταν από τη ζωή του αφαιρεθεί η δυνατότητα του Θεού. Αυτή τη θεμελιώδη διάσταση επιχειρεί να αναδείξει ο Ανδρέας Πανταζόπουλος στο Κάλεσμα του Ντοστογιέφσκι.
Η κυρίαρχη αρετή του νέου βιβλίου του Ανδρέα Πανταζόπουλου για τον Ντοστογιέφσκι βρίσκεται στην απόφασή του να πάρει στα σοβαρά τη χριστιανική ορθόδοξη πίστη του Ρώσου συγγραφέα, ένα στοιχείο που η νεότερη πρόσληψή του συχνά αντιμετώπισε ως ενοχλητικό περίβλημα. Θεωρήθηκε βιογραφική ιδιορρυθμία, κατάλοιπο της εποχής του ή σκοτεινό υπόλειμμα που έπρεπε να παραμεριστεί για να διασωθεί ο «μεγάλος λογοτέχνης». Στην ανάγνωση του Πανταζόπουλου, η πίστη βρίσκεται στον πυρήνα του έργου. Κινεί τους ήρωες, διαμορφώνει τις συγκρούσεις και καθορίζει την αντίληψη για το καλό, το κακό, την ελευθερία, την ευθύνη, το λαό, την εξουσία και τελικά την ίδια την πολιτική.
Ο τίτλος του βιβλίου είναι επομένως ακριβέστερος απ’ όσο φαίνεται. Η λέξη «κάλεσμα» συμπυκνώνει μια ολόκληρη αντίληψη για τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος του Ντοστογιέφσκι, όπως τον διαβάζει ο Πανταζόπουλος, καλείται να απαντήσει σε μια Αρχή που προηγείται της βούλησής του και δεν εξαρτά την ύπαρξή της από την ανθρώπινη συγκατάθεση. Η απάντηση παραμένει πράξη ελεύθερης προαίρεσης. Από αυτή τη λεπτή ισορροπία ξεκινά μεγάλο μέρος της συλλογιστικής του. Η κυριαρχία του Ενός και το αυτεξούσιο του ανθρώπου συνυπάρχουν σε μια εύθραυστη ισορροπία. Ο Πανταζόπουλος εντοπίζει τον θεολογικοπολιτικό πυρήνα του Ντοστογιέφσκι, απαραίτητο για μια ανάγνωση που δεν εξομαλύνει τις πλευρές του έργου τις οποίες δυσκολεύουν ορισμένες μεταγενέστερες προοδευτικές ερμηνείες.
Το Ένα, η πίστη, η ταυτότητα, ο λαός, η αντιπροσώπευση, η ομορφιά, η ασκητική, ο μηδενισμός, η σοσιαλιστική επαγγελία, η επαναστατική βία, έννοιες που θα μπορούσαν εύκολα να εξεταστούν χωριστά, ενώνονται στο βιβλίο σε μια μεγάλη ερμηνευτική αλυσίδα. Η σύνδεση αυτή δίνει στο εγχείρημα συνοχή και πνευματική δύναμη. Ο συγγραφέας αναζητεί τον περίτεχνο ιστό που ενώνει αυτά τα θέματα και οργανώνει την παρουσία τους στο έργο του Ντοστογιέφσκι.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ο τρόπος με τον οποίο ο Πανταζόπουλος διαβάζει μαζί το Ημερολόγιο του Συγγραφέα και τα μυθιστορήματα. Η πολιτική σκέψη του Ντοστογιέφσκι διατρέχει το δημοσιογραφικό έργο και περνά στα μυθιστορήματα, όπου μετασχηματίζεται από τη λογοτεχνική μορφή. Τα δύο πεδία επικοινωνούν διαρκώς. Ο Σάτοβ, ο Σταυρόγκιν, ο Ιβάν, ο Αλιόσα, ο Ζωσιμάς, ο Μεγάλος Ιεροεξεταστής μεταφέρουν στη μυθοπλασία τις ιδέες και τις αγωνίες που βασάνιζαν το δημιουργό τους, μεταμορφωμένες πια σε ανθρώπινα πεπρωμένα.
Ο συγγραφέας ή η ερμηνεία του;
Εδώ αρχίζει και η πιο γόνιμη δυσκολία του βιβλίου, γιατί ο Ντοστογιέφσκι είναι πάντοτε μεγαλύτερος από τη σκέψη που προσπαθεί να τον περιγράψει. Οι ιδέες του, μόλις περάσουν στο μυθιστόρημα, παύουν να είναι αφηρημένες. Αποκτούν σώμα, φόβο, ενοχή, επιθυμία, αρρώστια, γελοιότητα. Ο Ιβάν Καραμάζοφ υπερβαίνει κατά πολύ ένα φιλοσοφικό λήμμα περί αθεϊσμού. Ο Σταυρόγκιν δίνει στον μηδενισμό πρόσωπο, ιστορία και σκοτεινή επιθυμία. Ο Αλιόσα κουβαλά περισσότερα από το ρόλο του πιστού. Ακόμη και ο Ζωσιμάς, τόσο κοντά στον θετικό πνευματικό ορίζοντα του δημιουργού του, πεθαίνει και το σώμα του αρχίζει να αποσυντίθεται νωρίτερα απ’ όσο περίμεναν οι ευσεβείς. Η ύλη φτάνει ακόμη και ώς τους αγίους του Ντοστογιέφσκι.
Αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, και η σοβαρότερη δοκιμασία για την ερμηνεία του Πανταζόπουλου. Η μεγάλη ενοποιητική δύναμη του βιβλίου του κινδυνεύει κατά τόπους να γίνει υπερβολικά ισχυρή. Το Ένα αρχίζει να έλκει προς το κέντρο του σχεδόν τα πάντα και η θεολογικοπολιτική αποκτά την ισχύ μιας γενικής ερμηνευτικής αρχής. Σε ορισμένα σημεία, η συνοχή αυτή μειώνει την αντίσταση του ίδιου του υλικού και κάνει επιμέρους διαφοροποιήσεις λιγότερο ορατές.
Το πρόβλημα γίνεται περισσότερο αισθητό όταν περνάμε από τον Ντοστογιέφσκι στη νεωτερικότητα. Σοσιαλισμός, φιλελευθερισμός, δυτικισμός, μηδενισμός, ατομικισμός, υλισμός, ωφελιμισμός, καταναλωτισμός εμφανίζονται συχνά ως διαφορετικές εκδηλώσεις μιας κοινής πνευματικής ασθένειας: της αυτονόμησης του ανθρώπου από την Αρχή. Η γενεαλογία έχει εσωτερική συνοχή και ανταποκρίνεται σε μεγάλο βαθμό στον ορίζοντα του ύστερου Ντοστογιέφσκι. Η συνοχή αυτή κινδυνεύει να αμβλύνει τις ιστορικές διαφορές. Ο φιλελεύθερος ατομικισμός, ο επαναστατικός σοσιαλισμός και ο μηδενιστικός τρόμος έχουν διαφορετικές καταγωγές, διαφορετικές αντιλήψεις περί ανθρώπου και διαφορετικές σχέσεις με τη βία, το κράτος και την ελευθερία.
Ο Πανταζόπουλος γνωρίζει αυτή τη δυσκολία. Το βιβλίο επανέρχεται συχνά στις αντινομίες του Ντοστογιέφσκι και αποφεύγει να τον εγκλωβίσει στην εικόνα ενός απλού αντιδραστικού. Η προσπάθεια να αναδειχθεί μια θεολογικοπολιτική δομή που διαπερνά το δημοσιολογικό και το λογοτεχνικό έργο δημιουργεί έναν δεύτερο κίνδυνο. Σε ορισμένα σημεία ο Ντοστογιέφσκι εμφανίζεται πιο συστηματικός και συνεκτικός απ’ όσο είναι το ίδιο του το έργο.
Η πιο δραματική στιγμή αυτής της δοκιμασίας έρχεται με το παιδί του Ιβάν. Η επιχειρηματολογία αποκτά εκεί άλλη ένταση. Ύστερα από τις πολιτικές έννοιες, ο αναγνώστης βρίσκεται μπροστά σε ένα παιδί που υποφέρει. Ο Ιβάν αρνείται να δεχθεί οποιαδήποτε μελλοντική αρμονία αγοράζεται με ένα τέτοιο δάκρυ. Η εξέγερσή του αποκτά ηθικό κύρος και γι’ αυτό γίνεται τόσο επικίνδυνη. Ο Ντοστογιέφσκι δίνει στον αρνητή του Θεού ένα από τα ισχυρότερα επιχειρήματα που γράφτηκαν ποτέ εναντίον της θεοδικίας και υποχρεώνει την πίστη να αναμετρηθεί με όλη τη δυσκολία του.
Γι’ αυτό το Κάλεσμα του Ντοστογιέφσκι αξίζει να διαβαστεί προσεκτικά. Ο Πανταζόπουλος αντιλαμβάνεται την πίστη του Ντοστογιέφσκι μέσα σε έναν κόσμο όπου το κακό παραμένει ενεργό και ανοιχτό. Η ελευθερία αποκτά νόημα επειδή περιλαμβάνει ακόμη και τη δυνατότητα της καταστροφής. Το κακό εμφανίζεται ως συστατικό της ανθρώπινης τραγικότητας, ένα πρόβλημα που δεν μπορεί να λυθεί με την αναδιοργάνωση της κοινωνίας. Η χριστιανική απάντηση, όπως την ανασυνθέτει η μελέτη, αναλαμβάνει αυτή την τραγικότητα ως μέρος της ανθρώπινης κατάστασης.
Από εδώ η μελέτη περνά οργανικά στο τελευταίο μεγάλο μέρος της, την ασκητική απόρριψη του σοσιαλισμού. Ο όρος χρειάζεται μια διευκρίνιση. Ο Πανταζόπουλος εντοπίζει την αντίθεση του Ντοστογιέφσκι στον σοσιαλισμό στις πολιτικές του θέσεις και, κυρίως, στην ασκητική αντίληψη για τον άνθρωπο, την ελευθερία, τις ανάγκες και την προσωπική ευθύνη. Εδώ το επιχείρημα αποκτά ίσως την καθαρότερη μορφή του. Ο σοσιαλισμός που πολεμά ο Ντοστογιέφσκι ξεπερνά τα όρια ενός οικονομικού συστήματος και παίρνει τη μορφή μιας άλλης υπόσχεσης σωτηρίας, ενός κόσμου συμφιλιωμένου μέσω της ανακατασκευής των κοινωνικών σχέσεων, ενός ουρανού που θα κατεβεί στη γη χωρίς Θεό. Η ασκητική προτείνει ένα διαφορετικό πρότυπο ανθρώπου που οργανώνει την ελευθερία του μέσα από τον περιορισμό των αναγκών και την ανάληψη της προσωπικής ευθύνης. Στο τέλος του βιβλίου αυτή η προοπτική αποκτά το πλήρες νόημά της.
Η επιλογή του Ζωσιμά είναι καθοριστική. Η παραίτηση από τη μονομαχία, η συγγνώμη, η εγκατάλειψη της στρατιωτικής σταδιοδρομίας και η είσοδος στο μοναστήρι συγκροτούν μια πράξη αυτεξουσίου, μια συνειδητή επιλογή απέναντι στον κόσμο και στις επιταγές του. Το κέντρο της ευθύνης μεταφέρεται από το περιβάλλον, την τάξη, τις κοινωνικές συνθήκες και τη συλλογική μοίρα στο ίδιο το πρόσωπο. Ο άνθρωπος αναλαμβάνει τον εαυτό του. Το επιχείρημα αποκτά εδώ μια δύναμη που υπερβαίνει τη συγκεκριμένη διαμάχη με τον σοσιαλισμό και αγγίζει μία από τις πιο επίκαιρες αγωνίες της σύγχρονης εποχής. Πόση προσωπική ευθύνη μπορεί να αναλάβει ο άνθρωπος όταν ολοένα περισσότερες πλευρές της ζωής του ερμηνεύονται ως αποτέλεσμα των συνθηκών που τον διαμόρφωσαν;
Γι’ αυτό η ενότητα «Προς μια κοινωνία-μοναστήρι;» είναι απαραίτητη. Ο Πανταζόπουλος αντιλαμβάνεται τον κίνδυνο της δικής του ανάγνωσης και θέτει το ερώτημα μήπως η επέκταση των ασκητικών αρχών στην κοινωνία επαναφέρει, από άλλη οδό, έναν πειθαρχικό δεσποτισμό. Η απάντησή του στηρίζεται στην εκούσια φύση της ασκητικής. Το μοναστήρι μπορεί, κατά την ερμηνεία του, να λειτουργήσει ως πνευματικό πρότυπο, με την ασκητική να παραμένει ελεύθερη προσωπική επιλογή, έξω από τη λογική ενός γενικού κοινωνικού κανόνα.
Εδώ θα άφηνα το ερώτημα περισσότερο ανοιχτό απ’ όσο το αφήνει το βιβλίο. Η μετάβαση από την προσωπική άσκηση στην πολιτική τάξη απαιτεί πρόσθετη θεμελίωση. Η ταπείνωση αποκτά διαφορετικό ηθικό νόημα όταν αποτελεί προσωπική επιλογή και όταν μετατρέπεται σε απαίτηση της εξουσίας. Το ίδιο ισχύει για την υπακοή: ως πνευματική άσκηση προϋποθέτει εκούσια αποδοχή, ως κοινωνική αρχή θέτει αμέσως το ερώτημα σε ποιον οφείλεται. Και η λιτότητα, που μπορεί να ελευθερώνει τον ασκητή από τις ανάγκες του, προσφέρει περιορισμένο μέτρο για να κριθεί η φτώχεια εκείνου που ποτέ δεν επέλεξε τη στέρηση. Σε αυτή τη λεπτή μεθόριο κρίνεται και η συζήτηση για τον λαό.
Ο λαός του Ντοστογιέφσκι
Ο λαός που ανασυνθέτει ο Πανταζόπουλος μέσα από τον Ντοστογιέφσκι αποκτά σαφές πνευματικό περιεχόμενο. Συγκροτείται ως κοινότητα πίστης και μνήμης, με δεσμούς που υπερβαίνουν την κοινωνική ή την πολιτική του υπόσταση και τον φέρνουν κοντά στην έννοια ενός πνευματικού σώματος. Με αυτή τη βάση, ο συγγραφέας διακρίνει τη ντοστογιεφσκική έννοια του λαού από τον πολιτικό λαϊκισμό, μια εύστοχη και σημαντική διάκριση. Από την άλλη παραμένει η δύσκολη πολιτική ερώτηση: ποιος αναγνωρίζει την «αλήθεια του λαού»; Πότε ο πραγματικός λαός συμπίπτει με τον θεολογικό λαό και τι συμβαίνει όταν αποκλίνει απ’ αυτόν; Όταν ο λαός παύει να πιστεύει, παύει και να είναι ο λαός της θεολογικοπολιτικής υπόσχεσης; Και τότε, ποιος διατηρεί την αυθεντική μνήμη του; Οι μοναχοί, οι πνευματικοί, οι «εκλεκτοί», κάποια μειοψηφία;
Το βιβλίο αγγίζει αυτά τα ερωτήματα και τα αφήνει εν μέρει ανοιχτά. Εκεί η μελέτη συναντά ίσως το πιο εύφλεκτο υλικό του ίδιου του Ντοστογιέφσκι: την ταλάντευση ανάμεσα στην οικουμενικότητα του Χριστού και στη μοναδική αποστολή της Ρωσίας, ανάμεσα στον «θεοφόρο λαό» και στην πανανθρώπινη συναδέλφωση.
Στο τέλος της μελέτης, ο ασκητισμός συγκεντρώνει τις βασικές γραμμές της ερμηνείας. Η πίστη στην αθανασία συνδέεται με την αιωνιότητα και την πνευματική υπόσταση του ανθρώπου. Ο μοναχισμός γίνεται ο χώρος όπου διαφυλάσσεται μια προσδοκία που ανήκει στα έσχατα και δοκιμάζεται μέσα στην ιστορία. Από εκεί αποκτά το πλήρες βάρος της και η «παγκόσμια ενότητα στο όνομα του Χριστού», η οποία διευρύνει τη ρωσική ιδέα προς έναν οικουμενικό ορίζοντα. Το τέλος αποκτά έτσι ιδιαίτερη δύναμη, επειδή επιστρέφει στο κάλεσμα από όπου ξεκίνησε το βιβλίο.
Η συμβολή της ανάγνωσης του Πανταζόπουλου διακρίνεται πλέον καθαρά. Μας αναγκάζει να διαβάσουμε τον Ντοστογιέφσκι μαζί με εκείνο που σήμερα μας δυσκολεύει περισσότερο. Η Ορθοδοξία του διατηρεί το θεολογικό της βάρος, η πίστη του την κυριολεκτική της αξίωση, ο αντικομμουνισμός του την ιστορική και πολιτική του αιχμή, η ρωσικότητά του τη θέση που κατέχει μέσα στη σκέψη του. Ο Πανταζόπουλος παίρνει στα σοβαρά τις ακραίες διατυπώσεις του συγγραφέα και επιχειρεί να ανακαλύψει την εσωτερική τους λογική. Από αυτή την επιλογή γεννιέται και η δημιουργική αντίσταση του αναγνώστη.
Υπάρχουν σελίδες όπου θα ήθελε κανείς ο Πανταζόπουλος να αφήσει περισσότερο χώρο ανάμεσα στον Ντοστογιέφσκι και στη δική του ερμηνεία. Η γλώσσα του βιβλίου, εξαιρετικά πυκνή, φορτώνεται κάποιες φορές με επαναλαμβανόμενες έννοιες, όπως το Ένα, η Αρχή, το κάλεσμα, η πίστη, η ετερονομία, το θεολογικοπολιτικό και ο μεσσιανισμός, ώσπου η εννοιολογική συνοχή αρχίζει να βαραίνει πάνω στη ροή της ανάγνωσης. Σε ορισμένες σελίδες το συμπέρασμα έχει ήδη διαγραφεί, ενώ το επιχείρημα εξακολουθεί να προσθέτει αποδείξεις. Μια ελαφρότερη σύνταξη θα έδινε ίσως μεγαλύτερο χώρο στις ίδιες τις ντοστογιεφσκικές σκηνές.
Η αδυναμία αυτή γεννιέται από μια πραγματική φιλοδοξία. Το Κάλεσμα του Ντοστογιέφσκι επιδιώκει μια συνολική ερμηνεία και παίρνει καθαρή θέση. Σε μεγάλο μέρος της σύγχρονης δοκιμιογραφίας, η ουδετερότητα της περίληψης λειτουργεί ως ασφαλής καταφυγή· εδώ ο αναγνώστης έχει απέναντί του μια θέση που μπορεί να ακολουθήσει, να αμφισβητήσει και να δοκιμάσει πάνω στο κείμενο. Αυτή η δυνατότητα αποτελεί από μόνη της πνευματικό γεγονός.
Μετά την τελευταία σελίδα μένει ένα ερώτημα που ίσως είναι σημαντικότερο από τις απαντήσεις του βιβλίου. Μπορεί η πολιτική να αντέξει έναν άνθρωπο που αρνείται να θεωρήσει τον εαυτό του τελικό μέτρο των πραγμάτων; Και τι συμβαίνει όταν η πίστη σε μια υπέρτατη Αρχή εισέρχεται στον πολιτικό κόσμο και κάποιος άνθρωπος, κάποια Εκκλησία, κάποιος λαός ή κάποια εξουσία διεκδικεί το δικαίωμα να μιλήσει εξ ονόματός της;
Η ταυτόχρονη ισχύς αυτών των δύο ερωτημάτων συμπυκνώνει την επικινδυνότητα και τη μεγαλοσύνη του Ντοστογιέφσκι. Ο Πανταζόπουλος κατορθώνει να κρατήσει αυτή την επικινδυνότητα ζωντανή, να αναδείξει την αιχμηρότητά της και να την παραδώσει ξανά στον αναγνώστη με όλο το βάρος της.
Και αυτό είναι ίσως το καλύτερο που μπορεί να κάνει ένα βιβλίο για έναν συγγραφέα ο οποίος, ενάμιση αιώνα τώρα, αντιστέκεται σε κάθε απόπειρα οριστικής ερμηνείας.
ΛΕΖΑΝΤΑ
O Γιόντορ Ντοστογιέφσκι το 1863.
А. О. Бауман
Για μια πολιτική θεολογία του Ντοστογιέφσκι
Ανδρέας Πανταζόπουλος, Η πολιτική της αντιπροσώπευσης. Ντοστογιέφσκι, Παπαδιαμάντης, Κόντογλου, Αρμός, Αθήνα 2024, 192 σελ.
Ανδρέας Πανταζόπουλος, Ο Ντοστογιέφσκι και ο λαϊκισμός, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2024, 200 σελ.
Ανδρέας Πανταζόπουλος, Ο Ντοστογιέφσκι και το πολιτικό κακό. Ο Μεγάλος Ιεροεξεταστής, ο εγωισμός, το αυτεξούσιο, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2025, 136 σελ.
Tα τρία βιβλία του Ανδρέα Πανταζόπουλου για τον πολιτικό Ντοστογιέφσκι συνιστούν ένα εκδοτικό γεγονός, όχι μόνο για την ελληνική βιβλιογραφία αλλά και για τη διεθνή, όχι με αυστηρά ποσοτικούς μόνο όρους αλλά και ουσιαστικούς. O συγγραφέας δεν παρουσιάζει απλά τις πολιτικές ιδέες του Ντοστογιέφσκι, αλλά προσπαθεί να ψηλαφήσει σ’ αυτές μια εναλλακτική πρόταση της κρίσης του ίδιου του φιλελευθερισμού, που κρυσταλλώνεται στις μέρες μας ως κρίση πολιτικής αντιπροσώπευσης.