Τζούλιαν Μπαρνς
Εμφάνιση άρθρων Books' Journal βάσει ετικέταςΠαλαιοπωλείο αναμνήσεων
Julian Barnes, Αναχωρήσεις. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα αγγλικά: Κατερίνα Σχινά, Μεταίχμιο, Αθήνα 2026, 240 σελ.
«Λένε ότι, καθώς γερνάμε, οι ξεχασμένες αναμνήσεις από τα παιδικά μας χρόνια επανέρχονται, ενώ την ίδια στιγμή η επαφή με το μεσαίο κομμάτι της ζωής μας εξασθενεί. […] Με άλλα λόγια, η ζωή του καθενός μας θα συρρικνωθεί σε μια ιστορία με μια μεγάλη τρύπα στη μέση». Ο Τζούλιαν Μπαρνς αναμετριέται με τις ικανότητες του μνημονικού του, ενόσω ολοκληρώνει τη συγγραφική του έξοδο – το τελευταίο του, όπως λέει, μυθιστόρημα. [TBJ]
Ι.
Ο Μπαρνς ξεκινάει το βιβλίο από το ορθό. Όχι από το σωστό· από το απευθυσμένο. Αφού μας πληροφορήσει ότι τα ενδιαφέροντά του «τείνουν προς το μακάβριο και το ακραίο», μας λέει για τις καθημερινές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι γιατροί, όπως είναι η αφαίρεση αντικειμένων από το ορθό, μια παλιά πρακτική, όπως τότε που ήταν της μόδας να χρησιμοποιούνται μικρογραφίες της προτομής του Ναπολέοντα, κάτι που ενείχε, εκτός από ρίσκο, και «ένα μέρος πατριωτισμού».
Μα γιατί αυτή η εισαγωγή; Είναι μια μικρή γέφυρα για τις αναμνήσεις του συγγραφέα. Το βιβλίο δεν είναι ορθο-λογικό. Είναι ενδιαφέρον, διασκεδαστικό, και ενίοτε συγκινητικό. Ξεκινάει κάνοντας ένα μακροβούτι στην επικράτεια της μνήμης, αυτής την πλανεύτρας. Θέλει να μας διηγηθεί πράγματα που ποτέ δεν καταλαβαίνουμε πλήρως αν είναι αληθινά ή όχι, μια και στις Αναχωρήσεις ο Μπαρνς έχει σβήσει εντελώς τη διαχωριστική γραμμή –αχνή ούτως ή άλλως στα βιβλία του– ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη μυθοπλασία.
ΙΙ.
Και μετά το ορθό, οι μηλόπιτες. Ο Μπαρνς μας δίνει μια περίπτωση από ιατρικό περιοδικό: ένας άνθρωπος που μετά από εγκεφαλικό βρέθηκε πλημμυρισμένος από ακούσιες αυτοβιογραφικές μνήμες. Δαγκώνει μηλόπιτα και του έρχονται, με τη σειρά, όλες οι μηλόπιτες της ζωής του. Όλες.
Το υλικό είναι γοητευτικό και θεματικά αναγκαίο. Είναι όμως τοποθετημένο σαν διάλεξη πριν από την παράσταση. Στη σελίδα 9, ο συγγραφέας καταλαβαίνει ότι ο αναγνώστης έχει αρχίσει να κοιτάζει το ρολόι του και του υπόσχεται ότι θα υπάρξει και ιστορία, απλώς όχι ακόμη. Είναι η στιγμή που ένας μυθιστοριογράφος παραδέχεται ότι εννιά σελίδες τώρα δεν του χρειάστηκε καθόλου να είναι μυθιστοριογράφος. Καθυστερεί; Καθυστερεί. Αλλά θεωρεί ότι το κάνει με μαεστρία· είναι το ίδιο το θέμα που στήνεται. Όταν, ωστόσο, ο συγγραφέας χρειάζεται να καθησυχάσει τον αναγνώστη ότι το κύριο πιάτο όπου να ’ναι έρχεται, το πρόβλημα δεν έχει λυθεί με την υπόσχεση.
Η μνήμη, όπως μας την περιγράφει, δεν είναι ντουλάπι με αραχνιασμένους φακέλους, είναι ένα έργο αφηρημένης ζωγραφικής. Και όταν ο Μπαρνς φτάνει –επιτέλους– στην Οξφόρδη, μας το λέει καθαρά: αυτό που θα διαβάσετε δεν είναι τι έγινε, είναι τι θέλω να θυμάμαι. Τα υπόλοιπα, είτε τα έχω ξεχάσει είτε τα έχω απωθήσει. Ο Έλιοτ, μας θυμίζει, το είχε πει για τη μνήμη: όσο κι αν την τυλίξεις σε ναφθαλίνη, ο σκόρος θα μπει.
Έχει και τον Προυστ, βεβαίως· εκ των ων ουκ άνευ του. Αλλά δεν του φέρεται τρυφερά· μάλλον κρύα. Η μαντλέν του έχει δουλέψει υπερωρίες έναν αιώνα τώρα και ο Μπαρνς την αντιμετωπίζει με δυσπιστία, όχι με την οφειλόμενη ευλάβεια. Δεν πιστεύει ότι η γεύση σού επιστρέφει τον χαμένο χρόνο. Πιστεύει ότι σου επιστρέφει μια εκδοχή του, καλοφτιαγμένη, και ότι εσύ την υιοθετείς χωρίς προσεκτική ανάγνωση.
ΙΙΙ.
Ο πυρήνας του βιβλίου είναι η ιστορία ενός ζευγαριού. Ο Τζούλιαν, ο αφηγητής, σύστησε σ΄ ένα καφέ στην Οξφόρδη, κάπου στα μέσα της δεκαετίας του 1960, δύο συμφοιτητές του: τη Τζιν και τον Στίβεν. Ερωτεύτηκαν και η σχέση τους κράτησε δεκαοκτώ μήνες. Χώρισαν, αποφοίτησαν, ο καθένας τράβηξε το δρόμο του. Η Τζιν δεν παντρεύτηκε ποτέ· ο Στίβεν παντρεύτηκε στα γρήγορα και χώρισε επειδή δεν την ξεπέρασε ποτέ· ο Μπαρνς έγινε ο Μπαρνς. Σαράντα χρόνια αργότερα ο Στίβεν, διαζευγμένος από καιρό, στέλνει μέιλ στον διάσημο πλέον παλιό του φίλο και του ζητά να ξανασυναντήσει την Τζιν.
Ο Τζούλιαν δεν αντέχει στον πειρασμό. Δεν μπορεί να ξαναγίνει ένας κοινός προξενητής. Θέλει να είναι σκηνοθέτης, ή –μια και στο βιβλίο μιλάει συνεχώς με λογοτεχνικά αποσπάσματα– ένας μικρός Πρόσπερος από την Τρικυμία του Σαίξπηρ, ο απόλυτος ρυθμιστής. Στήνει έτσι τη σκηνή: δίνει στην Τζιν ραντεβού για τσάι (και δήθεν να μιλήσουν για τα παλιά) στο ίδιο καφενείο της Οξφόρδης, και βάζει τον Στίβεν να περνάει τάχα τυχαία απ’ έξω. Η συνάντηση γίνεται, οι δυο αναλώνουν το απωθημένο τους και παντρεύονται. Η δεύτερη σχέση κρατά, πάλι, δεκαοκτώ μήνες. Δεν ήταν ακριβώς συμμετρική. Ο Στίβεν αγαπούσε την Τζιν ασφυκτικά. Δεν υπήρχε αυτός ο αέρας ανάμεσά τους, όπως θα τους συμβούλευε ο Καλίλ Γκιμπράν, αν είχε τύχει να τον θεωρήσουν άξιο να διαβαστεί. Ο μικρός Πρόσπερος έχει αποτύχει. «Αυτή τη γοργή υπόθεση πρέπει να τη δυσκολέψω / μην η πολύ ελαφριά κατάκτηση ελαφρύνει και το έπαθλο», είχε γράψει ο Σαίξπηρ, και τον αγνόησε.
Ανάμεσα στις δύο φάσεις υπάρχουν σαράντα χρόνια για τα οποία ο αφηγητής δεν ξέρει σχεδόν τίποτα, και –εδώ είναι όλο το στοίχημα του βιβλίου– δεν τα εφευρίσκει. Μια ερεβώδης παρένθεση (μια από τις πολλές που υπαινίσσεται ο πρωτότυπος τίτλος). Ένας πιο συμβατικός μυθιστοριογράφος θα είχε γράψει, έστω σχηματικά, τη μέση. Θα είχε δώσει στην Τζιν καριέρα, στον Στίβεν έναν κακό γάμο με σκηνές, θα είχε παραγεμίσει το κενό. Ο Μπαρνς το αφήνει ανοιχτό και μάλιστα το ονοματίζει: ιστορία με απούσα μέση. Εδώ επιστρατεύει και το πρώτο κεφάλαιο για τη μνήμη, ώστε να μη διανοηθούμε να τον παρεξηγήσουμε: δεν μιλάει για μια ιδιοτροπία της συγκεκριμένης ιστορίας (ή του ίδιου) αλλά για τον τρόπο που λειτουργεί κάθε ανάμνηση: αρχή, τέλος, και ανάμεσά τους ένα σκοτάδι που το γεμίζουμε με αφήγηση επειδή δεν αντέχουμε το κενό.
Είναι η καλύτερη ιδέα του βιβλίου και ο Μπαρνς την υπηρετεί με πειθαρχία (όσο μπορεί να την αντέξει). Η πρώτη φάση της σχέσης δίνεται σε θραύσματα –δύο νέοι με βιβλία στα γόνατα μέσα σ’ ένα νυχτερινό πλυντήριο, η Τζιν καθισμένη στο πάτωμα με την πλάτη στα πόδια του Στίβεν–, ενώ η δεύτερη, ως πρόσφατη, έχει διάλογο, χρονολογίες, σκηνές. Οι δύο φάσεις έχουν διαφορετική υφή, επειδή η παλιά ανάμνηση έχει εξαχνωθεί. Είναι η σωστή απόφαση, τεχνικά και ηθικά, αν θα θέλαμε να τη θέσουμε με τέτοιους όρους.
Υπάρχουν όμως και λιγότερο καλές αποφάσεις, όπως όταν ο Μπαρνς προλαβαίνει την κριτική βάζοντάς τη στο στόμα της Τζιν: «Αυτά τα υβριδικά που κάνεις», του λέει κάποια στιγμή, «είναι λάθος· διάλεξε το ένα ή το άλλο.» Ο αφηγητής απαντά ότι δεν τον πειράζει να μην της αρέσουν τα βιβλία του, αρκεί να μη νομίζει ότι δεν ξέρει τι κάνει. Η ανταλλαγή είναι πνευματώδης, αλλά είναι ένα από τα πιο παλιά τεχνάσματα του κόσμου: ενσωματώνεις την ένσταση για να την εξουδετερώσεις χωρίς να την απαντάς. Το ότι η Τζιν έχει δίκιο –το βιβλίο όντως μερικές φορές πάσχει από τη σχιζοειδή του δομή— δεν ακυρώνεται επειδή ο συγγραφέας το είπε πρώτος. Το πρόβλημα μιας κατασκευής δεν λύνεται αν ο κατασκευαστής το παραδεχτεί μέσα στην ίδια του την κατασκευή.
Η μετάφραση των Αναχωρήσεων δεν είναι εγχείρημα για αρχάριους. Η Κατερίνα Σχινά είναι από τις ελάχιστες που μπορούν να κάνουν αυτή τη δύσκολη δουλειά στα ελληνικά. Το κύριο πρόβλημα των Αναχωρήσεων για τον μεταφραστή δεν είναι το λεξιλόγιο· είναι η απόσταση. Ο Μπαρνς γράφει σε μια αγγλική που ειρωνεύεται τον εαυτό της χωρίς να ανεβάζει ποτέ τον τόνο, με μια μικροαστική, αυτοϋπονομευτική περσόνα. Στα ελληνικά αυτή η φωνή γίνεται είτε σοβαροφανής είτε ελαφρά λαϊκότροπη· δυστυχώς δεν υπάρχει άμεσα διαθέσιμο κάτι ενδιάμεσο. Η Σχινά το κατασκευάζει, πρόταση προς πρόταση, και στα καλύτερα σημεία –στα ιατρικά κεφάλαια, στους διαλόγους με την Τζιν– η ελληνική κρατά και την απόσταση και το χιούμορ ταυτόχρονα. Δεν είναι μικρό κατόρθωμα· είναι ίσως το καλύτερο που μπορούσε να επιτευχθεί.
ΙV.
Ο τίτλος τώρα: Το πρωτότυπο λέγεται Departure(s). Το ελληνικό Αναχωρήσεις. Αυτή η μικρή διαφορά έχει μεγάλη σημασία, ίσως και για ολόκληρο το βιβλίο, επειδή έτσι χάνονται πράγματα.
Χάνεται, πρώτα, ένα υπόρρητο ερώτημα. Πρόκειται για μία αναχώρηση ή για πολλές – για το θάνατο ή για τη σειρά των μικρών εγκαταλείψεων που συνθέτουν έναν βίο: η αναχώρηση από την Οξφόρδη, από τον πρώτο έρωτα, η αναχώρηση της συζύγου του Μπαρνς όταν πεθαίνει, από τους φίλους που πέθαναν, από τη συγγραφή; Ο αγγλικός τίτλος θέλει να τα περιέχει όλα, και συνάμα διστάζει, αυτός δε ο δισταγμός είναι ο τόνος όλου του βιβλίου. Ο ελληνικός τίτλος απαντά κατηγορηματικά: πρόκειται για πολλές.
Χάνεται, δεύτερον, μια άλλη σημασία της αγγλικής λέξης. Departure είναι και η απόκλιση, η παρέκβαση, η ρήξη με το καθιερωμένο. Ο τίτλος δηλώνει, ταυτόχρονα με το αντίο, ότι το βιβλίο αναχωρεί από το είδος του. Το ελληνικό εξώφυλλο υπόσχεται πίνακα αναχωρήσεων αεροδρομίου.
Χάνεται, τρίτον, το τυπογραφικό κλείσιμο του ματιού. Ένα βιβλίο για το τι μένει έξω από την αφήγηση –τα σαράντα χρόνια που δεν γράφτηκαν– κρατά μια παρένθεση στον ίδιο του τον τίτλο. Είναι το πιο κομψό αστείο του βιβλίου και μόλις κανείς το μεταφράσει το χάνει.
Ήταν μια εξαρχής χαμένη υπόθεση; Όχι απολύτως. Η ελληνική αντέχει το «Αναχώρηση(εις)», και ο εκδότης θα μπορούσε να το τολμήσει, αν και, ομολογουμένως δεν είναι κομψό. Η επιλογή του πληθυντικού είναι υπερασπίσιμη – είναι καλόηχη, καθαρή, και το βιβλίο όντως μιλά για πολλές αναχωρήσεις. Απλώς είναι η μία από τις δύο αναγνώσεις από τις οποίες ο Μπαρνς αρνήθηκε ρητά να διαλέξει, και η ελληνική έκδοση τη διαλέγει για λογαριασμό του.
V.
Και πώς μπορεί να τελειώσει μια αναχώρηση, να έχει κάτι παραπάνω από το κούνημα ενός κοινού μαντιλιού; Εδώ το μαντίλι του Μπαρνς είναι κεντημένο με μεγάλη δεξιοτεχνία, δίνοντάς μας την καλύτερη στιγμή του βιβλίου, το οποίο κλείνει με τη σκηνή που έχουν επαινέσει ανεξαιρέτως όλοι, ακόμη κι όσοι δυσανασχέτησαν με τα υπόλοιπα. Και έχουν δίκιο. Ο συγγραφέας κι ο αναγνώστης κάθονται δίπλα δίπλα σ’ ένα τραπεζάκι πεζοδρομίου, σε μια χώρα που δεν κατονομάζεται, και χαζεύουν τον κόσμο να περνά. Πού και πού, ο συγγραφέας μουρμουρίζει μια ερώτηση: αυτοί οι δύο απέναντι, παντρεμένοι ή εραστές; Ό,τι κι αν απαντήσουμε, δεν το ακούει. Καθόμαστε από τη μεριά του κουφού του αυτιού.
Είναι η τελειότερη παράγραφος που έχει γράψει ο Μπαρνς εδώ και πολύ καιρό, επειδή δεν είναι καθόλου γενναιόδωρη. Η σχέση συγγραφέα και αναγνώστη, μας λέει, ήταν πάντα ασύμμετρη (όπως ήταν του Στίβεν με την Τζιν): εμείς τον ακούγαμε, εκείνος όχι. Το «θα μου λείψετε» που προηγείται αποκτά έτσι το σωστό του βάρος — δεν είναι φιλοφρόνηση, είναι διαπίστωση για κάτι που ποτέ δεν υπήρξε αμοιβαίο και τώρα τελειώνει.
Τελειώνει; Κάποια στιγμή βάζει τα καλά του, ανεβαίνει στον πιο ψηλό πύργο του βιβλίου και αναφωνεί: μα τον Τουτάτις, αυτό είναι το τελευταίο μου! Δεν θα ξαναγράψω άλλο βιβλίο. Στ’ αλήθεια; Για έναν συγγραφέα που έχει χτίσει καριέρα πάνω σε αναξιόπιστους αφηγητές, γιατί να μην είναι ένα ακόμη τέχνασμα —ακόμη και αν οι Αναχωρήσεις κυκλοφόρησαν την επομένη των ογδοηκοστών γενεθλίων του; Ας δούμε και τη σχετική προϊστορία: ο Μπαρνς είχε ορκιστεί (δεν είναι γνωστό σε ποιο θεό) το 2016 ότι δεν θα ξαναδώσει συνέντευξη. Το αθέτησε με το αμέσως επόμενο βιβλίο του. Αυτόν τον Οκτώβριο μάλιστα θα έρθει στην Ελλάδα για μία ακόμη τελευταία συνέντευξη. Έχει βέβαια κάθε δικαίωμα να ισχυρίζεται ότι έχει κλείσει τον κύκλο των βιβλίων του· όπως και εμείς έχουμε κάθε δικαίωμα να πιστεύουμε ότι ο θεός Τουτάτις δεν υπάρχει.
VΙ.
Οι Αναχωρήσεις είναι ένα παλαιοπωλείο αναμνήσεων, ένα Βric-a-Brac μιας ολόκληρης ζωής, με πλίνθους και κεράμους, αλλά όχι τόσα άτακτα ερριμμένους. Δεν είναι το καλύτερό του βιβλίο, με απόσταση από τα καλύτερα. Είναι ένα βιβλίο με λαμπρή ιδέα, ατελή εκτέλεση, με δύο χαρακτήρες που μένουν ασχημάτιστοι ενώ θα μπορούσαν να έχουν μεγαλύτερο βάθος, με συγκινητικά ωραίες τελευταίες σελίδες και με μια ηθική παράβαση που ο συγγραφέας διαπράττει εν γνώσει του και μπροστά στα μάτια μας. Ο Μπαρνς έχει τακτοποιήσει την κατάσταση των πραγμάτων για λογαριασμό μας — αυτό, άλλωστε, κάνει σε όλο το βιβλίο, και είναι ακριβώς αυτό για το οποίο ζητά να τον συγχωρήσουμε. Αν και μας λέει, sotto voce, ότι δεν έχει ανάγκη τη συγχώρεσή μας.