Κριτικές

Nouvelle Vague. Ασπρόμαυρη αμερικανική παραγωγή 2025 του Richard Linklater. Σενάριο: Holly Gent, Laetitia Masson, Vincent Palmo Jr. Διεύθυνση φωτογραφίας: David Chambille. Μοντάζ: Catherine Schwartz. Παίζουν: Guillaume Marbeck, Zoey Deutch, Aubry Dullin, Adrien Rouyard, Antoine Besson, Suzanne Schiffman. Παραγωγή: ARP Productions, Detour Production. Διάρκεια: 106’

Ο ανεξάρτητος αμερικανός σκηνοθέτης Ρίτσαρντ Λινκλέιτερ με τη νέα δουλειά του πηγαίνει στη Γαλλία των αρχών του 1960 και ανασυστήνει τα γυρίσματα μιας θρυλικής ταινίας του γαλλικού νέου κύματος: της πρώτης ταινίας μεγάλου μήκους του Ζαν-Λυκ Γκοντάρ, Με κομμένη την ανάσα.

Χρήστος Τριανταφύλλου, Η δεύτερη ζωή του Ελευθερίου Βενιζέλου. Οικοδομώντας έναν εθνάρχη (1936-1967), Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών και Μελετών Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος και Θεμέλιο, Χανιά και Αθήνα 2025, 350 σελ.

Τι ήταν ο Ελευθέριος Βενιζέλος; Πώς ο ένας πόλος του Εθνικού Διχασμού μετατράπηκε, σε βάθος χρόνου, σε Εθνάρχη που κυκλοφορεί παντού: σε ανδριάντες, σε εκδόσεις, στην ονομασία δρόμων αλλά και του μεγάλου αεροδρομίου της χώρας; Γιατί τον οικειοποιήθηκαν εξίσου το ΕΑΜ και η οργάνωση Χ, ο Ελληνικός Συναγερμός του στρατηγού Παπάγου αλλά και ο Γεώργιος Παπανδρέου; Ο Χρήστος Τριανταφύλλου εξετάζει τα πώς και τα γιατί της δεύτερης ζωής του Ελευθερίου Βενιζέλου, ώς το 1967. [ΤΒJ]

Χριστίνα Π. Φίλη, Κυπάρισσος Στέφανος (1857-1917). Η Διεθνής και η Ελληνική Μαθηματική Κοινότητα, Επτάλοφος, Αθήνα 2024, 2 τόμοι, 1512 σελ.

Ο Κυπάρισσος Στέφανος (1857 - 1917) είναι μια προσωπικότητα των μαθηματικών που τη γνωρίζουν ελάχιστοι: «αλγεβρικός και γεωμέτρης, κατ' εξοχήν συνθετικός και καλαίσθητος διαχειριστής αλγεβρικών εξισώσεων», όπως χαρακτηρίζεται στην Εκατονταετηρίδα τιυ Πανεπιστημίου Αθηνών. Σπούδασε στο Παρίσι, σχετίστηκε με τα μεγαλύτερα ονόματα των μαθηματικών της Ευρώπης αλλά προτίμησε να επιστρέψει στην Ελλάδα και να εργαστεί για την ελληνική παιδεία – και για την ανάπτυξη στην Ελλάδα της μαθηματικής επιστήμης. Μεταξύ άλλων, θεωρείται ο θεμελιωτής της τεχνικής εκπαίδευσης στη χώρα μας. Η Χριστίνα Π. Φίλη ερεύνησε κάθε πτυχή της ζωής του και του έργου του και προσφέρει ένα δίτομο έργο που παρακολουθεί όλες τις άξιες λόγου πτυχές της ζωής του και του έργου του. [ΤΒJ]

Χρήστος Σιορίκης, Ποια χώρα είμαι, Ροές, Αθήνα 2025, 64 σελ.

Με το δεύτερο βιβλίο ποίησής του, υπό τον τίτλο Ποια χώρα είμαι, ο Χρήστος Σιορίκης παρουσιάζει έναν ποιητικό λόγο που ωριμάζει μέσα στα χρόνια. Ο Σιορίκης γνωρίζει ότι η ποίηση δεν είναι προϊόν ευφράδειας ή πλούσιου λεξιλογίου, αλλά ακριβολογίας, αφαίρεσης και μαθητείας.

Ελένη Κουρμαντζή, Αθανάσιος ο Ψαλίδας: «Αρχείου Λόγος», Ίδρυμα Ωνάση, Αθήνα 2023, 597 σελ.

Ο Αθανάσιος Ψαλίδας υπήρξε κορυφαίος διδάσκαλος, λόγιος και συγγραφέας του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, ιστορική προσωπικότητα που έχει ταυτιστεί με τη διαμόρφωση της παιδείας, της ριζοσπαστικής σκέψης και της πολιτικής-επαναστατικής δράσης για την ανόρθωση του «πεπτωκότος γένους» των υπόδουλων Ελλήνων. Και η έκδοση Αθανάσιος ο Ψαλίδας: «Αρχείου Λόγος» είναι μια πρόσκληση να διαβάσουμε τον Ψαλίδα, όχι ως ιστορική μορφή, αλλά ως έναν άνθρωπο που θέτει ακόμη και σήμερα ερωτήματα για τη γνώση, την ευθύνη και τη γλώσσα στον δημόσιο χώρο. Είναι ένα χειροποίητο ρήγμα στον χρόνο: εκεί που το ιδιωτικό γίνεται δημόσιο και το τεκμήριο μετασχηματίζεται σε φωνή. Σε ό,τι ακολουθεί, συνεπώς, ο Ψαλίδας δεν παρουσιάζεται. Επανενεργοποιείται.^[1]

Μιχάλης Μοδινός, Η Υπόθεση της Ερυθράς Βασίλισσας. Διηγήματα, Καστανιώτη, Αθήνα 2025, 272 σελ.

Ήταν αρχές του καλοκαιριού. Κρατούσα στα χέρια μου το βιβλίο του Μιχάλη Μοδινού και μιλούσαμε στο τηλέφωνο. Μόλις το είχα αποκτήσει. Προσπάθησα να του κάνω κάποιες θετικές παρατηρήσεις, μου απάντησε: «διάβασέ το και θα το απολαύσεις». Δεν είχα καμία αμφιβολία. Κάθε βιβλίο του είναι μια απόλαυση, αν μη τι άλλο, περιγραφής της κοινωνικής ή γεωπολιτικής κατάστασης, του χώρου και πάνω απ’ όλα του τοπίου. Έτσι και με την Υπόθεση της Ερυθράς Βασίλισσας, ένα βιβλίο δεκαέξι διηγημάτων^[i] με κοινή προβληματική, ύφος και συμπαντική θεώρηση και με αναφορά στις σχέσεις άντρα και γυναίκας. Μάλλον αποτελούν ένα σπονδυλωτό μυθιστόρημα. Το οποίο ξεκινά με τρία μότο, νομίζω εμβληματικά των απόψεων του βιβλίου.^[ii]

Ένα απλό ατύχημα. Έγχρωμη δραματική ταινία του Τζαφάρ Παναχί, παραγωγής 2025. Σενάριο-σκηνοθεσία: Τζαφάρ Παναχί. Διεύθυνση φωτογραφίας: Αμίν Τζαφάρι. Παίζουν: Βαχίντ Βομπασερί, Μαριάμ Αφσάρι, Εμπραχίμ Αζίζι. Διανομή: Weird Wave. Διάρκεια: 105΄

O Τζαφάρ Παναχί είναι ένας σπουδαίος, πρωτότυπος και εμπνευσμένος ιρανός σκηνοθέτης. Ένας καλλιτέχνης που έχει εναντιωθεί στις ακρότητες, στην καταπίεση και στους δογματισμούς του θεοκρατικού ιρανικού καθεστώτος των μουλάδων και γι’ αυτό έχει καταδιωχτεί και φυλακισθεί. Του είχε μάλιστα απαγορευτεί να κάνει σινεμά, αλλά επειδή ο κινηματογράφος είναι η ζωή του βρήκε τρόπους να ξεγελάει το καθεστώς και να συνεχίζει να κάνει ταινίες, τις εξής: Αυτό δεν είναι μια ταινία (2011), Αρκούδες δεν υπάρχουν (2022) και το περίφημο Ταξί στην Τεχεράνη (2015). Τα φιλμ αυτά διερευνούν τι είναι ο κινηματογράφος και ποια είναι η ευθύνη του κινηματογραφιστή σε ένα αυταρχικό, ολοκληρωτικό καθεστώς.

Άννα Δάρδα-Ιορδανίδου, Τρανσαλόνικα. Νουάρ Νουβέλα, Καστανιώτη, Αθήνα 2024, 128 σελ.

«Μια μοδίστρα κουβαλάει ένα κρίμα. Ένας νταλικέρης αναρωτιέται πώς ξεκινούν οι ιστορίες. Ένας νονός τιμωρεί τους υπονομευτές της εξουσίας του. Ένας καπνέμπορος ξεκινά νέες επιχειρήσεις. Μια ηθοποιός μπλέκει σε μια αγάπη. Και άλλοι που οι ζωές τους διασταυρώνονται κι αλλάζουν ρότα. Στη Θεσσαλονίκη. Μια νύχτα με ομίχλη». Μια νουάρ νουβέλα αρχίζει με τις καλύτερες προθέσεις στη Θεσσαλονίκη. Τι ρόλο θα παίξει η πόλη στην εξέλιξή της – και στις αφηγηματικές επιλογές; Και τι σημαίνει το «Σαντιλεβάντο Σαντιγιέ» του τίτλου; [ΤΒJ]

Πάολο Τζορντάνο, Τασμανία. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα ιταλικά: Σταύρος Παπασταύρου, Πατάκη, Αθήνα 2025, 328 σελ.

«Σε περίπτωση συντέλειας, θα διάλεγα την Τασμανία. Έχει μεγάλα αποθέματα γλυκού νερού, βρίσκεται σ’ ένα κράτος δημοκρατικό και δε φιλοξενεί ζώα επικίνδυνα για τον άνθρωπο. Δεν είναι και τόσο μικρή, ωστόσο δεν παύει να είναι νησί, άρα θα μπορέσει πιο εύκολα να αμυνθεί. Γιατί θα μας χρειαστεί η άμυνα, πιστέψτε με». Ο Πάολο Τζορντάνο γράφει ένα βιβλίο για το ιδεατό καταφύγιο κάθε ανθρώπου που φοβάται ότι, κάποια στιγμή, θα πρέπει να αποφύγει μια μεγάλη καταστροφή – ιδέα την οποία όλοι απωθούμε αλλά στον κόσμο που ζούμε δεν είναι απίθανη η προοπτική της. [ΤΒJ]

Anthony Kaldellis, The New Roman Empire. A History of Byzantium, Oxford University Press, 2024, 1104 σελ.

Η Ιστορία αυτού που αποκαλούμε Βυζάντιο από τον καθηγητή Αντώνη Καλδέλλη χαιρετίστηκε από την, κατά κύριο λόγο, ακαδημαϊκή κριτική ως η πρώτη πλήρης μονογραφία της «ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας για πάνω από μια γενιά». Ο συγγραφέας της, αμερικανός καθηγητής πανεπιστημίου, από τους πιο εξέχοντες διεθνώς βυζαντινολόγους, Έλληνας όμως στην καταγωγή και στη συνείδηση, προσφέρει, συνειδητά ή ασυνείδητα, ίσως για πρώτη φορά σε έργο τέτοιας  εμβέλειας και εποπτείας, την «ελληνική πλευρά» για το θέμα: μια θέαση της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και της ιστορίας της εκ των έσω, την οπτική αυτών που θεωρούν –ή θα έπρεπε να θεωρούν– ότι τους αφορά άμεσα, καθώς υπήρξαν, κάποια στιγμή, μέρος της, και μάλιστα το κεντρικό.

Δημήτρης Κ. Ψυχογιός, Η πολιτική στη ζωή και το έργο του Ανδρέα Καρκαβίτσα, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2024, 182 σελ.

Γιατί αξίζει να ξαναδιαβάσουμε τον Ανδρέα Καρκαβίτσα (1865-1922); Ο Δημήτρης Ψυχογιός αναμετριέται σήμερα με τα κείμενα και τη ζωή του συγγραφέα από τα Λεχαινά, επιδιώκοντας κυρίως να σκιαγραφήσει το πολιτικό του στίγμα, που ορίζει και τη λογοτεχνία του. Ήταν ιδεολόγος και, όπως θα λέγαμε σήμερα, μεταρρυθμιστής, αφού υπερασπίστηκε την ιδέα μιας ριζικής αναμόρφωσης (κοινωνικής, πολιτικής, γλωσσικής, εκπαιδευτικής) που θα οδηγούσε το ελληνικό έθνος στο μεγαλείο του. Παθιασμένος ουτοπιστής, «αναρχικός», παρενέβαινε μόνο με τα κείμενά του, ως δημοκράτης, γράφοντας δηλαδή «για τον λαό» – και διώχθηκε γι’ αυτό. Σήμερα, η λογοτεχνία του, ως ο αποκρυσταλλωμένος λόγος της βιωμένης εμπειρίας του, διαβάζεται και ως φορέας της εμπειρίας του αλλά και ως καταλύτης πολιτικής σκέψης. [TBJ]

Victor Sebestyen, Lenin. The Man, the Dictator and the Master of Terror (Λένιν: ο Άνθρωπος, ο Δικτάτορας και ο Άρχοντας του Τρόμου), Vintage Books, New York, 2018, 608 σελ.

Τι ήταν ο Λένιν; Ο ούγγρος δημοσιογράφος Βίκτορ Σεμπέστιεν φιλοτεχνεί ένα από τα πιο επιδέξια πορτρέτα ενός εγκληματία στο όνομα του λαού και της επανάστασης, ενός «Άρχοντα του Τρόμου», που είχε στόχο την πάση θυσία επιβολή. Ενός φανατικού τραμπούκου που χρησιμοποιούσε τη σκαιά βία ως εργαλείο επικράτησης και ισχύος.