Άνγκελα Μέρκελ, Ελευθερία. Αναμνήσεις 1954-2021, μετάφραση από τα γερμανικά: Έμη Βαϊκούση, Μεταίχμιο, Αθήνα 2024, 752 σελ.
Wolfgang Schäuble, Η ζωή μου στην πολιτική, μετάφραση από τα γερμανικά: Μαριάννα Χάλαρη, Κλειδάριθμος, Αθήνα 2024, 720 σελ.
Katja Hoyer, Πέρα από το τείχος. Ανατολική Γερμανία 1949-90, μετάφραση από τα αγγλικά: Νίκος Ρούσσος, Αθήνα 2024, 448 σελ.
Κάθε φορά που η παγκόσμια πολιτική αλλάζει τροχιά, η Ευρώπη στρέφει το βλέμμα της στη Γερμανία. Στα μέσα της δεκαετίας του 2020, με τον Ντόναλντ Τραμπ ξανά στην προεδρία των Ηνωμένων Πολιτειών και τη γενικευμένη αστάθεια του διεθνούς συστήματος, η ερώτηση «τι κάνει η Γερμανία;» επιστρέφει με επίμονη βαρύτητα. Η πολιτική, οικονομική και ηθική επιρροή του Βερολίνου πάνω στην ήπειρο έχει καταγραφεί τόσο έντονα τις τελευταίες δεκαετίες, ώστε κάθε κρίση μοιάζει να απαιτεί την τοποθέτησή του. Τρία βιβλία (της καγκελαρίου Μέρκελ, του υπουργού Οικονομικών Σόιμπλε και μιας νέας ιστορικού) πιστοποιούν μια σταθερή βεβαιότητα: η Γερμανία, παρά την πειθαρχία και τη σιωπή της, εξακολουθεί να παίζει το ρόλο του μετρονόμου.
O David Ricks είναι ένας ποιητής υψηλών αναγνωστικών απαιτήσεων, ιδιαίτερα για τους μη αγγλόφωνους αναγνώστες. Η επισήμανση του Διονύση Καψάλη, στη συμβολή του στο παρόν αφιέρωμα, ότι το ποίημα «For William Lawes» «είναι αξεδιάλυτα δεμένο με τη γλώσσα του και τις ποιητικές δυνατότητες της γλώσσας του» ισχύει, νομίζω, γενικότερα για την ποίηση του Ricks, καθιστώντας το έργο των επίδοξων μεταφραστών του δύσκολο στοίχημα. Ο Νάσος Βαγενάς έχει ήδη ανταποκριθεί με επιτυχία στο στοίχημα αυτό και τα δεκατέσσερα ποιήματα του Ricks που έχει μεταφράσει βρίσκονται πλεόν συγκεντρωμένα σε μια δίγλωσση έκδοση[1], που φέρνει το ελληνικό αναγνωστικό κοινό σε επαφή με μια ποίηση συχνά λόγια αλλά πάντοτε γεμάτη έγνοια και συμπόνια για τον άνθρωπο· μια ποίηση στοχαστική και συγχρόνως ατμοσφαιρική, ενίοτε υπνωτιστική χάρη στη μαεστρική ενορχήστρωση των λέξεων, των φράσεων, των σημείων στίξης, του μέτρου, κάποτε και της ρίμας. Ήχος και νόημα συλλειτουργούν στους στίχους της με τρόπο θαυμαστό. «Η ποίηση είναι μια τέχνη που χρειάζεται εργαλεία», τονίζει ο Ricks σε συνέντευξή του· «γνώση της στιχουργικής, στοιχεία της μετρικής, που ξεφεύγουν από τους σύγχρονους ποιητές»[2].
Νίκος Αμανίτης, Ο αγνοούμενος του Ματαρόα, Μεταίχμιο, Αθήνα 2025, 672 σελ.
Στα τέλη Δεκεμβρίου του 1945, σε μια πολύ δύσκολη εποχή στην Ελλάδα, όταν η μάχη της Αθήνας είχε τελειώσει με ήττα του ΕΛΑΣ και η βαθιά πολιτική διαίρεση στη χώρα προοιωνιζόταν την τελευταία αιματηρή φάση του εμφυλίου, ο τότε διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών, Οκτάβ Μερλιέ, και μαζί του ο Ροζέ Μιλλιέξ, φυγάδευσαν πολλούς έλληνες επιστήμονες και καλλιτέχνες με το πλοίο Ματαρόα. Από τον Πειραιά, οι επιβάτες του πλοίου κατέληξαν στον Τάραντα της νότιας Ιταλίας, πριν οδηγηθούν στο Παρίσι, όπου άρχισαν μια νέα ζωή, που για πολλούς υπήρξε διαπρεπής. Ανάμεσα σε πολλές μετέπειτα πασίγνωστες προσωπικότητες βρίσκεται και ο άγνωστος ήρωας της μυθιστορίας του Νίκου Αμανίτη, ο ζωγράφος Νίκος Μπαλόγιαννης, ή Νίκος Μπελ Τζον – τη διαδρομή του οποίου ο συγγραφέας ερευνά, γράφοντας ένα γοητευτικό βιβλίο μη μυθοπλαστικής φαντασίας. [ΤΒJ]
Χριστίνα Ντουνιά, Το όνειρο και το πάθος. Κ. Γ. Καρυωτάκης, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2025, 400 σελ.
Είκοσι πέντε χρόνια μετά την κυκλοφορία της εμβληματικής για την καρυωτακική βιβλιογραφία μονογραφίας της, Κ. Γ. Καρυωτάκης. Η αντοχή μιας αδέσποτης τέχνης (2000), που ασχολείται με την πρόσληψη του έργου του από τους κριτικούς και τους ομοτέχνους του κατά τη διάρκεια του εικοστού αιώνα, η Χριστίνα Ντουνιά επανέρχεται στον Καρυωτάκη, για να διατρανώσει την πίστη της στην υψηλή αξία και τον ρηξικέλευθο, πρωτοποριακό χαρακτήρα της ποίησής του και να διατυπώσει νέες ερμηνευτικές προτάσεις.
Η έρευνα και η συγγραφή με τη Νατάσα Τριανταφύλλη ενός βιβλίου που ερευνά την εποχή της δικτατορίας (Big Bang, 1970-1973: Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας), μας έθεσε αναπόφευκτα αντιμέτωπους με κάποια αισθήματα αμηχανίας έως και ενόχλησης, που προκαλεί οποιαδήποτε αναφορά στην περίοδο αυτή ξεφεύγει από τα τετριμμένα και αέναα επαναλαμβανόμενα κλισέ που όλοι γνωρίζουμε. Η αντίδραση αυτή έχει ενδιαφέρον γιατί μας αποκαλύπτει κρυμμένους μηχανισμούς της συλλογικής μνήμης.
Στο τέλος του 2025 κυκλοφόρησε το πολυαναμενόμενο βιβλίο της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου Ε. Χ. Γονατάς. Μικρές και παράξενες ιστορίες. Το βιβλίο της Αμπατζοπούλου έχει ξεχωριστή σημασία: είναι το πρώτο αυτοτελές βιβλίο με θέμα το έργο του Γονατά, ενός απ’ τους σπουδαιότερους συγγραφείς της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Γιατί όμως δεν είχε γραφτεί μέχρι σήμερα ένα τέτοιο βιβλίο; Ο Γονατάς δημοσιεύει τις ιστορίες του ήδη απ’ το 1945, όταν εξέδωσε, σε ηλικία μόλις 20 ετών, τον Ταξιδιώτη, και καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του. Από το θάνατό του, το 2006, έχουν περάσει πια σχεδόν είκοσι χρόνια. Γιατί λοιπόν δε βρέθηκε κάποιος μελετητής όλα αυτά τα χρόνια της ζωής του Γονατά, αλλά και μετά το θάνατό του και μέχρι σήμερα, ο οποίος ν’ ασχοληθεί σε βάθος με τη μελέτη του έργου του;
Στάθης Ν. Καλύβας - Νατάσα Τριανταφύλλη, Big Bang 1970–1973: Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας, Μεταίχμιο, Αθήνα 2025, 716 σελ.
Αντέχουμε να δούμε τη σχέση μας με τη δικτατορία χωρίς τις απλουστεύσεις της πιο πρόσφατης μεταπολιτευτικής μυθολογίας; Μπορούμε να παραδεχθούμε ότι η εικόνα για την κουλτούρα μας χτίστηκε εν μέρει πάνω σε έναν μύθο απόλυτης ρήξης, που μας βόλεψε πολιτικά και ηθικά, αλλά μας στέρησε αναλυτική διαύγεια και, ουσιαστικά, υπέταξε τη σκέψη μας και τις πεποιθήσεις μας σε μια αντιστασιακή τελεολογία, της οποίας «ο λαός» είναι το βασικό υποκείμενο; Το βιβλίο των Καλύβα-Τριανταφύλλη, για την άνθηση του πολιτισμού μέσα στη χούντα, μιλάει για το χτες αλλά, κυρίως για το σήμερα.
Νίκος Δαββέτας, Η Δεσμοφύλακας, Πατάκη, Αθήνα 2025, 144 σελ..
Η μητέρα του, που εργάστηκε ως δεσμοφύλακας στις φυλακές, βρίσκεται πια σε μια καμπή, πριν από το τέλος: πάσχει από Αλτσχάιμερ, χάνει την επαφή της με τις μνήμες της, κλείνεται σε μια ομίχλη του μυαλού της. Με το μέλλον δυσοίωνο και προδιαγεγραμμένο, ο συγγραφέας σκιαγραφεί το πένθος για την εν ζωή αγαπημένη – ένα πένθος για μια απώλεια που προηγείται του θανάτου της. Πώς είναι όμως όταν ο γιος γίνεται πατέρας και η μητέρα του μετατρέπεται σε κάτι σαν παιδί του, απόλυτα εξαρτημένη απ’ αυτόν; [ΤΒJ]
Patricia Highsmith, Τα ημερολόγια και τα σημειωματάριά της. Τα χρόνια της Νέας Υόρκης, 1941-1950, μετάφραση από τα αγγλικά: Ανδρέας Αποστολίδης, Άγρα, Αθήνα 2025, 782 σελ.
Η Πατρίσια Χάισμιθ γεννήθηκε το 1921 στο Τέξας. Τριών χρόνων μπορούσε να διαβάσει, στα εννιά της χρόνια διάβαζε τον Ντίκενς, τον Ντοστογιέφσκι, τον Άρθουρ Κόναν Ντόιλ. Στα δεκαπέντε της, αντλώντας ιδέες από τον Έντγκαρ Άλαν Πόε και τον Τζόζεφ Κόνραντ, γέμιζε τετράδια με σχέδια διηγημάτων. Από μικρή φαινόταν τι θα γίνει όταν μεγάλωνε.
Αλέξης Τσίπρας, Ιθάκη, Gutenberg, Αθήνα 2025, 762 σελ.
Βασικό στοιχείο της στρατηγικής του Αλέξη Τσίπρα, όπως φαίνεται από τις θέσεις που εκθέτει στο βιβλίο του, ήταν η πεποίθηση ότι η ΕΕ θα υποχωρούσε μπροστά στην ελληνική αντίσταση για να αποφύγει τη μετάδοση της κρίσης σε άλλες χώρες και την ενδεχόμενη διάλυση της Ευρωζώνης. Όμως η Ευρωζώνη θωρακιζόταν, ενώ η οικονομική κατάσταση της χώρας χειροτέρευε και, μαζί της, η διαπραγματευτική θέση της. Με τις επιλογές του και με τη σημερινή ερμηνεία των γεγονότων του 2015, ο πρώην πρωθυπουργός δείχνει την αμηχανία της ελληνικής Αριστεράς απέναντι στην ευρωπαϊκή ενοποίηση ενώ και ο ίδιος έδειχνε αδυναμία κατανόησης των ολοένα και δυσμενέστερων συσχετισμών δύναμης μέχρι το δημοψήφισμα. Η Ιθάκη του Τσίπρα ήταν φαντασιακή: το ταξίδι του, στην πραγματικότητα, τελείωσε το 2019, μακριά από την Ιθάκη.
Στάθης Ν. Καλύβας - Νατάσα Τριανταφύλλη, Big Bang 1970–1973: Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας, Μεταίχμιο, Αθήνα 2025, 716 σελ.
Η σημαντικότερη αρετή του Στάθη Καλύβα, κατά τη γνώμη μου, και αυτή που τον ξεχωρίζει από σχεδόν όλους τους υπόλοιπους δημόσιους διανοούμενους της εποχής μας, δεν είναι οι σπουδές του ή η καθηγεσία στο Yale και στην Οξφόρδη. Είναι η δημιουργική φαντασία του. Αυτό που κάνει τον Καλύβα χρήσιμο για τον δημόσιο διάλογο είναι ότι βλέπει τα ιστορικά δεδομένα χωρίς τη χρήση του φίλτρου που ο Ευάνθης Χατζηβασιλείου χαρακτήρισε Δημόσια Ιστορία[1]. Δεν διστάζει να κάνει ερωτήσεις που, υπό κανονικές συνθήκες, δεν πρέπει να κάνει γιατί ισοδυναμούν με αμφισβήτηση της «ορθής πίστης».
Τάνια Μαλιάρτσουκ, Η ιστορία συνεχίζεται. Κάνουμε διάλειμμα για μιαν ανάσα, μετάφραση από τα γερμανικά: Έλενα Σταγκουράκη, Βιβλιοπωλείο της Εστίας, Αθήνα 2025, 136 σελ.
Η πολυπλοκότητα του παρελθόντος δεν μπορεί να αναιρέσει τη βαρβαρότητα του παρόντος και του επερχόμενου μέλλοντος. Η Τάνια Μαλιάρτσουκ αισθάνεται Ουκρανή για να μην αισθάνεται σκλάβα – και ενώ την πνίγει η ηθική αγανάκτηση από τη ρωσική εισβολή, γράφει επειδή πρέπει να εκδηλώσει το φρόνημά της και να περιγράψει τόσο βάρβαρος είναι αυτό ο πόλεμος.
