Σύνδεση συνδρομητών

Βιβλία και λόγιοι που ετοίμασαν την Επανάσταση

Τετάρτη, 08 Ιουνίου 2022 13:58
Σελίδα τίτλου του φιλολογικού περιοδικού Ερμής ο Λόγιος, 1818.
Μουσείο Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών
Σελίδα τίτλου του φιλολογικού περιοδικού Ερμής ο Λόγιος, 1818.

Κωνσταντίνος Σπ. Στάικος, Η Πνευματική Πορεία του Γένους. Με όχημα το χειρόγραφο και το έντυπο βιβλίο. Δ΄ Τόμος. Από τις αρχές του 18ου αιώνα έως τα προεπαναστατικά χρόνια, Άτων, Αθήνα 2021, 675 σελ.

Πώς διαμορφώθηκε ο Νεοελληνικός Διαφωτισμός; Χάρη στις εκδόσεις ιστορικών, φιλολογικών, φιλοσοφικών, επιστημονικών και εκκλησιαστικών έργων, και στην κυκλοφορία φιλολογικών Περιοδικών. Χάρη στα Σχολεία που λειτούργησαν στον ελληνικό χώρο τα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, στους φωτισμένους δασκάλους τους και χάρη στη δημιουργία πλούσιων Βιβλιοθηκών. Ο τελευταίος τόμος του έργου του Κωνσταντίνου Στάικου για την πνευματική πορεία του ελληνισμού πριν την Επανάσταση περιγράφει το πνευματικό πλαίσιο, τις ιδέες και τους ανθρώπους που το διαμόρφωσαν. [Τεύχος 128 - ΤΒJ]

Σε έναν καλαίσθητο τόμο, τον τέταρτο και τελευταίο ενός μακραίωνου και πολύμορφου πνευματικού οδοιπορικού, ο Κωνσταντίνος Σπ. Στάικος φιλοτεχνεί την εικόνα της προεπαναστατικής νεοελληνικής σκέψης με ερείσματα τα ιστορικά δρώμενα, τα κοινωνικά συμβάντα, την τυπογραφική παραγωγή, τα βιβλιακά τεκμήρια, τη δημοσίευση περιοδικών και ανωνύμων φυλλαδίων, τις προσωπογραφίες των σημαντικότερων διανοητών, καθώς και τις ιδιωτικές βιβλιοθήκες που συνιστούν ασφαλείς ενδείξεις λογιοσύνης κατά τη συγκεκριμένη περίοδο. Πρόκειται για δεδομένα και ενσυνείδητες ενέργειες που διεδραμάτισαν σημαίνοντα ρόλο στη διακίνηση των ιδεών, στη διαμόρφωση της ιστορικής συνείδησης του Νέου Ελληνισμού και στην αφύπνιση του Γένους. Το βιβλίο, εκτός από την Εισαγωγή, το βιβλιογραφικό Επίμετρο και τα αναλυτικά Ευρετήρια, αποτελείται από δεκαπέντε κεφάλαια τα οποία προσφέρουν τη δυνατότητα τόσο στους εξειδικευμένους μελετητές όσο και στους φιλέρευνους αναγνώστες να σχηματίσουν μία ευκρινή εικόνα της ενδοχώρας των θεωρητικών προβληματισμών που αναπτύχθηκαν σε μία κρίσιμη περίοδο για τον Ελληνισμό, κατά την οποία η ανάπτυξη των επιμέρους εκπαιδευτικών εστιών στον ελληνικό χώρο συνδυάζεται με μια έντονη εκδοτική δραστηριότητα στις κοινότητες της διασποράς, τη Βενετία, την Τεργέστη, το Λιβόρνο, και ιδιαιτέρως τη Βιέννη, την οποία ο Κοραής αποκαλούσε «εργαστήριον της νέας των Γραικών φιλολογίας».

 

Γράμματα και εκδόσεις

Με εύστοχο τρόπο ο Στάικος αναδεικνύει και με τον παρόντα Τόμο του έργου του τα πολυειδή ρεύματα των ιδεών που διατρέχουν το κοινωνικό σώμα του δούλου Γένους, τις εσωτερικές αρθρώσεις του ελληνικού παροικιακού φαινομένου και τις σχέσεις του με τον Ελληνισμό της ημεδαπής, το ρόλο της Εκκλησίας ως συνεκτικού ιστού της κοινωνικής ζωής, τη σημασία των επαγγελματικών συσσωματώσεων («ισναφίων») και της ναυτιλίας στην προαγωγή της εμπορικής δραστηριότητας και το ρόλο των Ευεργετών, ιδιαιτέρως των Ζωσιμάδων, στην προσπάθεια πνευματικής ανάτασης του Γένους. Μέσα από την οπτική αυτή ενδιαφέρον παρουσιάζουν, εκτός των άλλων, οι τεκμηριωμένες συσχετίσεις ανάμεσα στα ευρωπαϊκά κέντρα, στα οποία ήκμαζε η Ελληνική Τυπογραφία, και τις εκπαιδευτικές εστίες της υπόδουλης Ελλάδας κατά τον 18ο αιώνα, τα Ιωάννινα, την Κοζάνη, τις Κυδωνιές, την Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη, διότι αποκαλύπτουν την πνευματική όσμωση που συντελέσθηκε και την ευρυχωρία της δεκτικότητας των νέων ιδεών.

Με τη μελέτη του βιβλίου ο αναγνώστης διαπιστώνει τους αναβαθμούς από τους οποίους διήλθαν η μορφοποίηση της συνείδησης του χειμαζόμενου Ελληνισμού και η κρυστάλλωση του αιτήματος για την ανάκτηση της ελευθερίας, ζητήματα που ήταν περιχωρούμενα με τη βελτιστοποίηση της παρεχόμενης παιδείας, την αύξηση του αριθμού των μαθητιώντων και τη διεύρυνση των αποδεκτών των προϊόντων της τυπογραφικής τέχνης και των βιβλιογραφικών εργαστηρίων. Επιμέρους ιστορικά συμβάντα (όπως οι ρωσοτουρκικοί πόλεμοι και η αναμέτρηση των Σουλιωτών με τον Αλή Πασά), οι συνθήκες ανάμεσα στην Πύλη και τις ευρωπαϊκές δυνάμεις [του Κάρλοβιτς (1699) και του Πασσάροβιτς (1718)], καθώς και τα επιχώρια διατάγματα των ευρωπαϊκών κρατών, λειτουργούν για το συγγραφέα ως σπόνδυλοι της διασύνδεσης του ιστορικού και πολιτικού τοπίου με τον βαθμιαίως διανοιγόμενο πνευματικό ορίζοντα των Ελλήνων κατά τον 18ο αιώνα.

Χάρη στις εκδόσεις ιστορικών, φιλολογικών, φιλοσοφικών και επιστημονικών έργων, αλλά και εκκλησιαστικών, δογματικών και λειτουργικών ορθόδοξων βιβλίων, την κυκλοφορία φιλολογικών Περιοδικών [Λόγιος Ερμής, Καλλιόπη, Μέλισσα, Αθηνά, Μουσείον, Ειδήσεις Διά τα Ανατολικά Μέρη, Ελληνικός Τηλέγραφος (σ. 179-189)] και την έκδοση της Εφημερίδος των Μαρκίδων Πούλιου [σ. 161-165, 171-179], σχηματοποιείται ένας ορίζοντας πνευματικής ανασυγκρότησης με ευδιάκριτες απηχήσεις στις κοινωνικές νοοτροπίες της εποχής. Ταυτοχρόνως, με την ανάπτυξη Σχολείων στον υπόδουλο ελληνικό χώρο, στα οποία διδάσκουν φωτισμένοι διανοητές, οι περισσότεροι εκ των οποίων έχουν να επιδείξουν ένα πλούσιο συγγραφικό και μεταφραστικό έργο, και με τη δημιουργία Βιβλιοθηκών οι οποίες απαρτίζονται από συγγράμματα και επιστημονικά όργανα που απηχούν τις νεωτερικές αντιλήψεις, ενοφθαλμίζονται στον κορμό της παραδεδομένης σκέψης οι αρτιφανείς φιλοσοφικές και επιστημονικές ιδέες, διαμορφώνοντας το πεδίο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

Ο Στάικος αξιοποιεί προσφυώς ως υφάδι για την ιστόρηση της πνευματικής πορείας του Γένους κατά τον 18ο αιώνα τα βιβλία, των οποίων τις εκδόσεις και τα συμπαρομαρτούντα στοιχεία της κυκλοφορίας και της διακίνησής τους (τυπογραφεία, χορηγοί, επιμελητές, επανατυπώσεις, συνδρομητές, κ.ά.) γνωρίζει σε εξαιρετικό βαθμό ως πολύπειρος μελετητής του φαινομένου. Ενδιαφέρον όμως παρουσιάζουν οι συνάφειες που ο ίδιος αναγνωρίζει και υπογραμμίζει ανάμεσα στους «Προλόγους» και τις «Αφιερώσεις» κειμένων του 15ου, του 16ου, του 17ου και των εκτυπώσεων του 18ου αιώνα, που περιελίσσονται γύρω από το αίτημα να ανακαλέσουν οι υπόδουλοι Έλληνες στη μνήμη τους την αρχαία εύκλεια και την «προκοπήν των προγόνων». Όπως ο ίδιος αποσημειώνει (σ. xxvi), «οι Έλληνες λόγιοι του 15ου και 16ου αιώνα, όπως και το ελληνόφωνο μαθητικό κοινό τους, έδρασαν με πλήρη συνείδηση της συνέχειας με τον αρχαίο κόσμο», όπως ακριβώς και ο Ρήγας, μετά από δύο αιώνες, ο οποίος με «το βιβλιακό υλικό που ήθελε να διανείμει […] θα διαφώτιζε τους Έλληνες για το ένδοξο παρελθόν τους» (σ. 215).

 

Τα πρόσωπα και ο ρόλος τους

Στο ιστορικοφιλολογικό και ιδεολογικό αυτό πλαίσιο, το οποίο μορφοποιείται με ιδιαίτερη προσοχή και με τη συνδρομή των διαθέσιμων ερευνητικών τεκμηρίων, ο Κωνσταντίνος Στάικος αφιερώνει εκτενείς αναπτύξεις σε λογίους που διεδραμάτισαν καίριο ρόλο στην συγγραφή και τη βιβλιακή παραγωγή, όπως ο ελάχιστα μελετημένος Μιχαήλ Παπαγεωργίου (1727-1796), ο Πολυζώης Λαμπανιτζιώτης (περ. 1725-post 1798) και ο Γεώργιος Βενδότης (1757-1795 ) [σ. 147-161], που άνοιξαν νέους δρόμους στην οικείωση του ελληνικού αναγνωστικού κοινού με σημαντικά κείμενα της ελληνικής γραμματείας και δόκιμες μεταφράσεις ευρωπαϊκών λογοτεχνικών έργων. Όπως γνωρίζουμε, ένα τεκμήριο λογιοσύνης συνιστά η ύπαρξη συγκροτημένων βιβλιοθηκών και ο Στάικος, επισημαίνοντας ότι «η προσωπική βιβλιοθήκη ενός ανθρώπου των γραμμάτων και δασκάλου είναι ο καθρέφτης των ευρύτερων ανησυχιών και προβληματισμών του» (σ. 396), αναφέρεται αναλυτικά στις βιβλιακές συλλογές δύο Νεοελλήνων λογίων της περιόδου του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, του Δημητρίου Δάρβαρη (1757-1823) και του Γεωργίου Ζαβίρα (1744-1804/5), στον οποίο οφείλουμε ένα πλούσιο αμητό έργων, ανάμεσα στα οποία συγκαταλέγεται η Νέα Ελλάς, ή Ελληνικόν Θέατρον, που αποτελεί την πρώτη Γραμματολογία της νεοελληνικής μας φιλολογίας.

Ιδιαίτερη θέση κατέχουν στην πολυεδρική ανάλυση του Στάικου δύο από τις σημαντικότερες μορφές του Νέου Ελληνισμού, όπως είναι ο πρωτομάρτυρας της ελληνικής ελευθερίας Ρήγας Βελεστινλής (1757-1798) και ο Αδαμάντιος Κοραής (1748-1833), με τις αναφορές του οποίου για την σημασία της γλώσσας ολοκληρώνεται η ανάλυση (σ. 599). Τα επαναστατικά προτάγματα του Ρήγα εικονογραφούνται μέσα από την αδρομερή παρουσίαση του εκδοτικού του σχεδιάσματος και με έμφαση υπογραμμίζεται το συγγραφικό εγχείρημα του Κοραή, ο οποίος, χάρη στην αφειδώλευτη οικονομική χορηγία των Ζωσιμάδων, κατόρθωσε «να θησαυριστούν οι εκδόσεις του στις σχολικές βιβλιοθήκες του ελληνικού χώρου» (σ. 472).

Αξίζει να επισημάνουμε στο σημείο αυτό ότι η αλφαβητική κατάταξη στην οποία προβαίνει ο συγγραφέας «των χορηγών» (σ. 357) των ελληνικών εκδόσεων, που συνοδεύεται από ευσύνοπτη βιογράφησή τους, προσφέρει μια κατατοπιστική εικόνα της συμβολής των εμπόρων και των λογίων στην τοπογραφία του εκδοτικού φαινομένου, που δεν αφορά μόνον τους ειδικούς του βιβλίου αλλά και όσους ενδιαφέρονται για την κοινωνική λειτουργία και επενέργεια των ιδεών. Στην οπτική αυτή εγγράφεται, κατά τη γνώμη μας, και η επιλογή του Στάικου να διαχωρίσει τους Έλληνες λογίους της συγκεκριμένης περιόδου «σύμφωνα με την εκκλησιαστική ή κοσμική τους ιδιότητα και με βάση την ιδιαίτερη ενασχόληση του καθενός με τα γράμματα, τις επιστήμες και τις τέχνες» (σ. 531). Με τον τρόπο αυτό παρουσιάζεται ανάγλυφα μια ιδιαιτέρως χρήσιμη τυπολογία, η οποία δύναται να αξιοποιηθεί για περαιτέρω συζήτηση.

Ολοκληρώνοντας την αναπόφευκτα σχηματική παρουσίαση του εξαίρετου βιβλίου του Κωνσταντίνου Στάικου, το οποίο αποτελεί ουσιώδη συνεισφορά στη μελέτη της πνευματικής ιστορίας του Νεότερου Ελληνισμού κατά τον 18ο αιώνα, αξίζει να σημειώσουμε ότι το περιεχόμενό του κοσμείται με σπάνιες εικονογραφικές συνθέσεις, χάρτες, οικόσημα, τυπογραφικά σήματα, γκραβούρες εποχής, σελίδες τίτλου πρώτων εκδόσεων, προσωπογραφίες και αυτόγραφα σημειώματα. Η πληρότητα και η τεκμηρίωση της πραγμάτευσης σε συνδυασμό με την αισθητική αρτιότητα αποτελούν ειδοποιητικά γνωρίσματα που εγγράφουν το σύνολο έργο [Τόμος Α΄: 2017· Β΄: 2018· Γ΄: 2019], όπως και τα άλλα συγγραφικά του δημιουργήματα, στην παράδοση των εκδόσεων του Ουμανισμού, συμβολή για την οποία ο Κωνσταντίνος Στάϊκος έχει επαξίως βραβευθεί από την Ακαδημία Αθηνών.

Προσθήκη σχολίου

Όλα τα πεδία είναι υποχρεωτικά. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.