“ Φίλε μου Αλέξη το λαβα το γράμμα σου -σόρρυ, διάβασα το άρθεο σου- και νιώθω την ανάγκη να σχολιάσω, πολύ περιληπτικά, μερικά σημεία με τα οποία διαφωνώ κάθετα.
1) Οι φιλελεύθεροι δεν είναι εναντίον κάθε κανόνα που περιορίζει την ελευθερία των ανθρώπων. Ειδικότερα, δεν είναι κατά των παρεμβάσεων στην αγορά (ίσως είναι κάποιοι ελευθεριστές). Άλλωστε, ο ίδιος ο Μιλλ θεωρούσε απολύτως θεμιτή την απαγόρευση διάφορων επιχειρηματικών δραστηριοτήτων.
2) Η ελευθερία να κάνουμε ό,τι μας κάνει κέφι δεν αποτελεί σοβαρό δικαιοπολιτικό ζήτημα. Η μόνη ελευθερία που μας απασχολεί είναι κάποιου είδους 'πολιτική ελευθερία', μία ελευθερία που μπορεί να απολαύσει κανείς εντός μίας πολιτικής κοινότητας. Η ελευθερία από εξωτερική παρέμβαση, άνευ ηθικού/κανονιστικού περιεχομένου, αυτή που ο B. Williams χαρακτήρισε πρωτόγονη, δεν αφορά το δίκαιο και τη δημόσια πολιτική.
3) Συνεπώς, η ελευθερία του δολοφόνου να δολοφονήσει δεν μας απασχολεί. Μας απασχολεί, αντιθέτως, η πολιτική ελευθερία υπό δύο πρίσματα. Αυτό της ισότητας (όχι ελευθερία απλώς, αλλά ίση ελευθερία) και αυτό της εξισορρόπησης ανάμεσα στις πολιτικές ελευθερίες (ή δικαιώματα, αν προτιμά κανείς αυτή την προσέγγιση). Γι' αυτό και καλούμαστε να πάρουμε αποφάσεις όχι για το αν επιτρέπεται να ληστέψεις τον άλλο, αλλά για το αν η δικαιολογημένη ελευθερία του άλλου περιορίζει τη δικαιολογημένη δική μας.
4) Πώς κάνουμε αυτή την εξισορρόπηση; Με αρχές. Άλλος τρόπος δεν υπάρχει. Για να βρούμε ποιος έχει δίκιο και ποιος άδικο χρειαζόμαστε αρχές. Αρχές τόσο ισχυρές που επιτρέπουν και το φόνο ακόμα, όταν αποτρέπει άδικη επίθεση. Τι συμβαίνει όταν δεν έχουμε αρχές να επιστρατεύσουμε το είδαμε στην περίπτωση του κυπριακού κραχ. Όταν διάφοροι παράγοντες κλείστηκαν σε ένα δωμάτιο για να αποφασίσουν την τύχη της Κύπρου, όλη η Ευρώπη ταράχτηκε στην σκέψη ότι δεν υπάρχουν σαφείς αρχές που να δεσμεύουν τους αποφασίζοντες.
5) Διερωτώμαι, άλλωστε, πώς ακριβώς ελπίζεις ότι θα λειτουργήσει μία σύγχρονη δημοκρατία χωρίς αρχές σαφείς και ρητώς εκπεφρασμένες. Το μόνο συμβόλαιο στο οποίο μπορούμε να ελπίζουμε, με δεδομένο ότι υπάρχουν τόσα θέματα που πρέπει να ρυθμισθούν στις σύγχρονες κοινωνίες, είναι τούτο: οι υποψήφιοι δηλώνουν τις αρχές που θα διέπουν τις ρυθμίσεις αυτές και οι ψηφοφόροι επιλέγουν.
6) Αναρωτιέμαι, ακόμα, αν έχεις καθαρή εικόνα του διακυβεύματος. Δεν ξέρω τι σημαίνει 'προστατευμένος ελεύθερος χρόνος', αλλά σίγουρα η κυριακάτικη λειτουργία των καταστημάτων δεν επιδρά στους νόμους περί ωραρίων εργασίας και εβδομαδιαίας ανάπαυσης. Κι αυτά χάρη σε αρχές τα έχουμε, παρεμπιπτόντως. Μπορεί να μην εμπιστεύεται κανείς την πολιτεία όσον αφορά την εφαρμογή των αρχών αυτών και των αντίστοιχων νόμων, αλλά αυτό είναι άλλη υπόθεση. Ποια ανάπαυση κινδυνεύει και πόθεν προκύπτει ότι θα καταστραφούν άνθρωποι (παρακάμπτω το γεγονός ότι η οικονομική βλάβη πρέπει να είναι και άδικη, αλλιώς κάθε φορά που χάνουμε μία θέση από κάποιον καλύτερο θα πρέπει να τρέχουμε στο ΣτΕ);
7) Ομολογώ ότι δεν έχω ξανακούσει ότι όσοι παίρνουν θέση ανατρέχοντας στις αρχές ή τις ιδέες τους είναι δογματικοί. Η ιδεοληψία, όπως αυτή που αντιμάχεται την κυριακάτικη λειτουργία των καταστημάτων δήθεν επειδή ο εργαζόμενος θα αναγκαστεί να δουλεύει με το ζόρι, είναι άλλη υπόθεση: είναι άκαμπτη και ορμητική, επειδή δεν ανταποκρίνεται σε επιχειρήματα. Αλλά οι αρχές και οι ιδέες δέχονται επιδράσεις, εξελίσσονται, μεταλλάσσονται, ακόμα και εγκαταλείπονται. Και φυσικά, λαμβάνουν υπόψιν τους τις εκάστοτε ιδιαίτερες περιστάσεις. Χρειαζόμαστε, λοιπόν, καθαρό και ανοιχτό μυαλό για να υιοθετούμε τις κατάλληλες αρχές. Δεν χρειαζόμαστε, αντιθέτως, ad hoc λύσεις, μέσες οδούς και απολιτίκ 'κοινωνικούς συμβιβασμούς'.
KK ”
