Σύνδεση συνδρομητών

Το φαινόμενο Γκαρύ/Αζάρ

Πέμπτη, 12 Οκτωβρίου 2023 23:40
O Ρομαίν Γκαρύ από τον Αλέκο Παπαδάτο.
Αλέκος Παπαδάτος
O Ρομαίν Γκαρύ από τον Αλέκο Παπαδάτο.

Ανατολικοευρωπαίος εβραϊκής καταγωγής διωγμένος από τα πογκρόμ, μέτοικος χωρίς χαρτιά στη Νίκαια, μοναχοπαίδι μιας έκπτωτης μεγαλομανούς Ρωσίδας που τον μεγάλωσε χωρίς πατέρα, παρασημοφορημένος πιλότος της Αντίστασης, πολύγλωσσος και πολυγράφος, κοσμογυρισμένος διπλωμάτης, ακόρεστος γυναικοκατακτητής, δεύτερος σύζυγος της νεότατης σταρ Τζιν Σίμπεργκ, σεναριογράφος του Χόλιγουντ, με τα μπεστσέλερ του διασκευασμένα για το σινεμά από τους Ζυλ Ντασσέν, Σάμιουελ Φούλερ και Τζον Χιούστον, μοναδικός συγγραφέας που απέσπασε παράτυπα δύο φορές το περίοπτο Γκονκούρ, αμετανόητος γκωλικός, αυτόχειρας στα 66 του: η πορεία του Ρομαίν Γκαρύ (κατά κόσμον Ρομαίν Κατσέφ, 1914-1980) έχει όλα τα απαραίτητα συστατικά για να εκθρέψει έναν θρύλο ικανό να επισκιάσει την αξία του έργου με σκανδαλοθηρικές διηγήσεις και κλισέ ετικέτες.    

Ο Γκαρύ απέφυγε σε όλη του τη ζωή τις κατηγοριοποιήσεις και την ταύτιση με χώρους, τρόπους, τόπους, ιδεολογίες και συνάφι. Παρότι τροφοδότησε τη δημόσια εικόνα του με εκκεντρικότητες και μια φιλάρεσκη υπερέκθεση στα ΜΜΕ, στην πράξη κατέστρεφε κάθε prêt-à-porter ιδιότητα μόλις απειλούσε να τον παγιώσει σε μια θέση. Ο ήρωας πολέμου που έκανε το εντυπωσιακό λογοτεχνικό του ντεμπούτο με ένα αντιπολεμικό μυθιστόρημα αρνήθηκε την αίγλη του αντιστασιακού συγγραφέα, πόσο μάλλον τη σύμπλευση με μια «επαναστατική» διανόηση «που έγινε αντιστασιακή μετά την αποχώρηση των Γερμανών». Ο καταξιωμένος διπλωμάτης εγκατέλειψε πρώιμα την καριέρα του. Ο πρώην εκπρόσωπος της Γαλλίας στον ΟΗΕ κατηγόρησε δημόσια το FBI για την εξόντωση της Σίμπεργκ. Ο φτασμένος συγγραφέας σκάρωσε διαδοχικές εφεδρικές περσόνες και λογοτεχνικά ψευδώνυμα που αποπροσανατόλισαν βιογράφους και κριτικούς.  «Η αλήθεια; Ποια αλήθεια; Ίσως η αλήθεια είναι ότι δεν υπήρξα καν!». Ακριβώς όπως δεν μπορούσε να υπάρξει ο χαμαιλέων του αγαπημένου του ανεκδότου: «Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένας χαμαιλέων: όταν τον έβαλαν πάνω σ’ ένα πράσινο πανί έγινε πράσινος, σε γαλάζιο πανί έγινε γαλάζιος, σε καφετί έγινε καφετής, μα στο τέλος τον έβαλαν πάνω σε ένα σκωτσέζικο ύφασμα κι ο δόλιος έσκασε. Εάν δεν κατέληξα σχιζοφρενής απ’ αυτή την εμπειρία, το χρωστάω στη λογοτεχνική δημιουργία».

Ασφυκτιώντας μέσα «σε ένα πετσί που δεν το ένιωθε δικό του», ο Γκαρύ έφτιαξε ένα συναρπαστικό σύμπαν από ξένα σώματα: ακτιβιστές και αντάρτες, ναζί και τα θύματά τους, ιεραπόστολοι και εκτοπισμένοι, σαλτιμπάγκοι και νομάδες, μπάσταρδα και τσατσάδες, μάγοι και πνεύματα καταληψίες, πουτάνες και νταβατζήδες, απατεωνίσκοι και καθάρματα, έγχρωμοι ρατσιστές κι ερωτευμένοι λιποτάκτες, βόες, εκπαιδευμένοι σκύλοι, ελέφαντες... Θέσει αδύναμοι μα φύσει ακατάβλητοι, οι χαρακτήρες του ξεχωρίζουν σαν τη μύγα μες στο γάλα της γενικής συναίνεσης και αβουλίας που συνηθίζει να κρύβεται «κάτω από το προσωπείο των καθωσπρέπει ανθρώπων, που δεν πειράζουν ούτε μύγα. Ο αριθμός των μυγών που πλήρωσαν με το ξερίζωμα των φτερών τους αυτό το καθησυχαστικό στερεότυπο θα πρέπει να υπολογίζεται σε εκατοντάδες εκατομμύρια από καταβολής κόσμου». Τόσο με τα ξένα σώματα των χαρακτήρων του στα οποία τρύπωνε με θαυμαστή πλαστικότητα όσο και με τη φυσική του υπόσταση, «έκανε πραγματικά ό,τι μπορούσε» πολεμώντας μέχρις εξαντλήσεως τους θηριώδεις παντοδύναμους θεούς «της βλακείας, των απόλυτων αληθειών, της μικρότητας, των προκαταλήψεων, της περιφρόνησης και του μίσους».

Τα ολιγοσέλιδα μύχια χρονικά που του αφιέρωσαν η πρώτη του σύζυγος, βρετανίδα δημοσιογράφος Λέσλι Μπλαντς, και η καναδή συγγραφέας Νάνσι Χιούστον στέκονται στις αντιφάσεις του Γκαρύ, στις εξαντλητικές εσωτερικές του συγκρούσεις που τον έκαναν συναρπαστικό αλλά ταυτόχρονα ανυπόφορο σύντροφο, ανεξάντλητο μα ανελέητο συγγραφέα. Η οξεία του αντίληψη για πρόσωπα και πράγματα, η πολιτική του διορατικότητα που δεν άφηνε περιθώρια για αυταπάτες κι η υποχρέωση να τηρεί τύπους και πρωτόκολλα που ουσιαστικά λοιδορούσε όσο κράτησε η συνεργασία του με το υπουργείο Εξωτερικών προσέκρουε βίαια στον ανεκρίζωτο ιδεαλισμό του. Η «νευρική κατάπτωση […] από την εποχή που ανδρώθηκε», η οποία του «επέτρεψε να φέρει με επιτυχία σε πέρας το λογοτεχνικό του έργο», έφτασε σε ένα δημιουργικό κρεσέντο στο τέλος της ζωής του, αναλώνοντας φαντασμαγορικά τα τελευταία αποθέματα της ανατρεπτικότητάς του. Τα τελευταία επτά χρόνια της ζωής του έγραψε δώδεκα μυθιστορήματα, χρησιμοποιώντας εναλλάξ την υπογραφή Ρομαίν Γκαρύ και εκείνη του συγγραφικού του σωσία, Εμίλ Αζάρ, τον οποίο ενσάρκωσε ο ανιψιός του, Πολ Πάβλοβιτς. Έπαιξε σαν τη γάτα με το ποντίκι με όσους τον θεωρούσαν ξοφλημένο μυθιστοριογράφο, ξεγελάστηκαν από τη σαρδόνια φάρσα του και εξύμνησαν τον νεαρό που ξεπέρασε τον θείο σε δημιουργικό οίστρο και υφολογική αυθάδεια. Και δικαίως, γιατί το δημιούργημα πέτυχε το ακατόρθωτο: διήνυσε μια εντυπωσιακή αυτόνομη πορεία χωρίς να ξεπατικώσει τους ήδη γνωστούς λογοτεχνικούς τρόπους του δημιουργού. Κλεισμένος μέσα σε μια παραλυτική μοναξιά και τρέμοντας την απώλεια της αξιοπρέπειας που επιφυλάσσουν τα γηρατειά, μήνες μετά το θάνατο της Σίμπεργκ, ο Γκαρύ γλίστρησε στο στόμα του την κάνη από το 38άρι Smith & Weston. Την ίδια περίπου εποχή είχε δηλώσει: «Δεν καταφέρνω πάντα να εφαρμόζω στη ζωή μου τα διδάγματα των βιβλίων μου», ιστορίες «ανθρώπων πως δεν ξέρουν να απελπίζονται».

Την τελευταία δεκαετία, κυρίως μετά τα εκατόχρονα της γέννησής του, πυκνώνουν οι σχολιασμένες και συλλεκτικές εκδόσεις έργων του, εδραιώνεται στον γαλλικό λογοτεχνικό κανόνα με τη συμπερίληψή του στη σειρά της Pléiade, εκδίδονται τα κατάλοιπά του (το δημοσιευμένο έργο του ξεπερνά πλέον τους 40 τίτλους), διοργανώνονται συνέδρια, πληθαίνουν οι μελέτες, τα άρθρα και τα αφιερώματα, γίνονται επιτυχία φρέσκιες κινηματογραφικές και θεατρικές διασκευές βιβλίων του, προικισμένοι εικονογράφοι μετατρέπουν τα μπεστσέλερ του σε εμπνευσμένα graphic novel. Το ευρυγώνιο και πολυποίκιλο μοντέρνο πικαρέσκο του Ρομαίν Γκαρύ/Εμίλ Αζάρ, ελεύθερο, δηλητηριωδώς περιπαικτικό κι ωστόσο προσηλωμένο στην πάσης φύσεως και θέσεως αδυναμία, δεν χρειαζόταν τις ευλογίες ειδικών και ακαδημαϊκών για ν’ αγαπηθεί από τους αναγνώστες, που σχεδόν πάντα ξεκοκαλίζουν το έργο του χωρίς να σταματάνε στον πρώτο τίτλο που θα τύχει να διαβάσουν. Αυτή η κριτική επανανακάλυψη σηματοδοτεί ωστόσο μια στροφή για την πρόσληψη του έργου του. Το εξωτικό πουλί των γαλλικών γραμμάτων, που πίστευε ότι «οι ελέφαντες είναι ανθρώπινα πλάσματα σε μια εποχή που κραύγαζε ότι ο άνθρωπος μεταμορφώθηκε σε ρινόκερο», ξαναδιαβάζεται με τη νηφαλιότητα της χρονικής απόστασης, χωρίς τις ιδεολογικές αγκυλώσεις και τις σαρωτικές μόδες μιας εποχής που απέρριπτε ως αντιδραστικό και περιθωριοποιούσε ό,τι δεν συνέπλεε ασμένως με τους ενθουσιασμούς της – nouveau roman, nouvelle vague, new criticism. Η καθολική ανυποταξία του Γκαρύ αμφισβητεί ριζικά και αδιακρίτως οπισθοδρομικά θέσφατα όσο και υπερφίαλες προοδευτικότητες. Αν στάθηκε επιφυλακτικός απέναντι στους πειραματισμούς της εποχής του δεν το έκανε λόγω ατολμίας, αλλά ακριβώς λόγω μιας υπερχειλίζουσας φαντασίας που δεν σταμάτησε να επινοεί τις δικές της μεταμορφώσεις.

The Books' Journal

Το Books' Journal είναι μια απολύτως ανεξάρτητη επιθεώρηση με κείμενα παρεμβάσεων, αναλύσεις, κριτικές και ιστορίες, γραμμένα από τους κατά τεκμήριον ειδικούς. Πανεπιστημιακούς, δημοσιογράφους, συγγραφείς και επιστήμονες με αρμοδιότητα το θέμα με το οποίο καταπιάνονται.

Προσθήκη σχολίου

Όλα τα πεδία είναι υποχρεωτικά. Ο κώδικας HTML δεν επιτρέπεται.