Τρίτη, 12 Απριλίου 2016

Το ευρωπαϊκό δράμα...

Κατηγορία Στήλες
Γράφτηκε από την  Δημοσιεύθηκε στο Στήλες Taurus Τεύχος 64
To Brexit, όπως το απεικονίζει γελοιογράφος του Spectator. To Brexit, όπως το απεικονίζει γελοιογράφος του Spectator. Spectator

Στη διαχείριση της προσφυγικής κρίσης η χώρα - κλειδί βρίσκεται εκτός ΕΕ και λέγεται Τουρκία. Με τη χώρα αυτή έχει συμφωνηθεί ένα «Σχέδιο Δράσης» το οποίο μέχρι στιγμής δεν έχει υλοποιηθεί για πολλούς λόγους. Πρέπει να υλοποιηθεί και, μεταξύ άλλων, χρειάζεται, στο πλαίσιο του Σχεδίου αυτού, να συμφωνηθεί η απ’ ευθείας μετεγκατάσταση προσφύγων από το τουρκικό έδαφος σε χώρες μέλη της ΕΕ

Ενώ η Ελλάδα είναι χαμένη στον κόσμο της, η Ευρωπαϊκή Ένωση αγωνίζεται να επιβιώσει, καθώς για πρώτη φορά στα εξήντα χρόνια της λειτουργίας της τίθεται δυστυχώς θέμα επιβίωσης. Τρεις παράλληλες κρίσεις δημιουργούν το εφιαλτικό σενάριο της ενδεχόμενης αποσύνθεσης της Ένωσης:

(α) Η προσφυγική – μεταναστευτική κρίση, η οποία οξύνεται καθώς συνεχίζεται και εντείνεται η εμφύλια σύγκρουση στη Συρία που αποτελεί την αφετηρία της αιχμής του προβλήματος. Η προσφυγική κρίση έχει ήδη διχάσει επικίνδυνα την Ευρώπη και έχει επίσης υπονομεύσει το κύρος και την πολιτική εμβέλεια της μόνης ίσως ισχυρής πολιτικής προσωπικότητας που διαθέτει σήμερα η Ευρώπη, της Άνγκελα Μέρκελ. Η γερμανίδα καγκελάριος υπήρξε η μόνη πολιτικός  που έδειξε ηγετικές ικανότητες και κυρίως ηθική συμπεριφορά σύστοιχη με τις αξίες της ΕΕ στη διαχείριση του προσφυγικού ζητήματος.  Δεν ύψωσε τείχη, δεν επέβαλε περιορισμούς και ελέγχους, δεν έκλεισε σύνορα. Ακολούθησε μια πολιτική «ανοιχτών συνόρων» απέναντι στους πρόσφυγες κυρίως από την κατεστραμμένη Συρία, προβάλλοντας τις ανθρωπιστικές αξίες πάνω στις οποίες οικοδομείται η ΕΕ. Άλλες χώρες μέλη δεν την ακολούθησαν. Ιδιαίτερα θλιβερή είναι η περίπτωση του προέδρου Ολλάντ της Γαλλίας. Θλιβερή ιδιαίτερα για έναν πολιτικό με σοσιαλστική ταυτότητα ο οποίος, υπό τη φοβική ατμόσφαιρα που διαμορφώθηκε μετά τα αιματηρά  τρομοκρατικά χτυπήματα στο Παρίσι, ακολούθησε (και ακολουθεί) μια πολιτική «κλειστών συνόρων» όχι  αισθητώς διαφορετική από τις θέσεις του Εθνικού Μετώπου της Μαρίν Λεπέν. Πρόκειται για μια πολιτιική που ούτε τη Γαλλία προστατεύει ούτε το περίπλοκο προσφυγικό επιλύει, ενώ δεν τιμά ούτε τις ευρωπαϊκές ούτε τις σοσιαλιστικές ανθρωπιστικές αξίες. Είναι κρίμα (και πολιτικά ζημιογόνο) που σε ένα τόσο κρίσιμο ζήτημα για την Ευρώπη η Γαλλία είναι ουσιαστικά απούσα.

Από την άλλη μεριά, οι χώρες της (πρώην) Ανατολικής Ευρώπης, ιδιαίτερα οι τέσσερις χώρες της ομάδας Visengrand (Πολωνία, Τσεχία, Σλοβακία, Ουγγαρία), έχουν διολισθήσει σε μια ουσιαστικά ακροδεξιά πολιτική κατάσταση, ρητορική και συμπεριφορά. Αρνούνται να εφαρμόσουν την πολιτική της ΕΕ και να αποδεχθούν πρόσφυγες στο έδαφός τους με κύριο επιχείρημα ότι δεν είναι... χριστιανοί. Διολισθαίνουν έτσι «έξω από την Ευρώπη», στην οποία με τόσο ενθουσιασμό ζήτησαν να επανέλθουν μετά την απαλλαγή τους από τον ολοκληρωτισμό, στις αρχές της δεκαετίας του 1990.

Ακόμη και οι Σκανδιναβικές χώρες, οι παραδοσιακά πλέον ανοιχτές και ανεκτικές, όπως η Σουηδία και η Δανία, έχουν προσχωρήσει στη λογική της επιβολής περιορισμών και ελέγχων στα σύνορα. Έτσι, από ένα σύνολο 28 κρατών μελών, κάτι λιγότερο από δέκα εμφανίζονται διατεθειμένα ως «συνασπισμός των προθύμων» (coalition of willing) να αντιμετωπίσουν  την προσφυγική/μεταναστευτική κρίση με ορθοφροσύνη και πολιτικές (σχετικά) ανοιχτών συνόρων. Οι χώρες αυτές βρίσκουν στήριξη  στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή η οποία –πρέπει να αναγνωρισθεί– έχει σταθεί στο ύψος των περιστάσεων και έχει παρουσιάσει ευρύτατη δέσμη καινοτόμων προτάσεων για την αντιμετώπιση της κρίσης στη βάση του ενωσιακού κεκτημένου. Αλλά και μόνο ότι, αυτή τη στιγμή, γίνεται λόγος για «συνασπισμό των προθύμων», σημαίνει αδυναμία, αν όχι αποτυχία εφαρμογής κοινής πολιτικής.

Στη διαχείριση όμως της προσφυγικής κρίσης η χώρα - κλειδί βρίσκεται εκτός ΕΕ και λέγεται Τουρκία. Με τη χώρα αυτή έχει συμφωνηθεί ένα «Σχέδιο Δράσης» το οποίο μέχρι στιγμής δεν έχει υλοποιηθεί για πολλούς λόγους. Πρέπει να υλοποιηθεί και, μεταξύ άλλων, χρειάζεται, στο πλαίσιο του Σχεδίου αυτού, να συμφωνηθεί η απ’ ευθείας μετεγκατάσταση προσφύγων από το τουρκικό έδαφος σε χώρες μέλη της ΕΕ. Είναι η ρύθμιση που μπορεί να αποτρέψει τους πνιγμούς ανθρώπων στο Αιγαίο, που στα διεθνή ΜΜΕ τείνει να ταυτιστεί με τη «θάλασσα των αθώων χαμένων ψυχών» με ευθύνη της Ευρώπης αλλά και της Ελλάδας.  Γιατί εάν η χώρα, από την αρχή της εκδήλωσης της προσφυγικής κρίσης –που συνέπεσε με το σχηματισμό της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ/ΑΝΕΛ–, είχε  διαμορφώσει συνεπή, συνολική στρατηγική για τη διαχείρισή της και είχε ενεργοποιήσει έγκαιρα όλα τα εργαλεία, τα μέσα και τους πόρους της ΕΕ, δεν θα είχαμε φθάσει σ’αυτό το σημείο που βρισκόμαστε σήμερα: να φέρουμε το κύριο βάρος του προσφυγικού προβλήματος και, ταυτόχρονα, να είμαστε στο εδώλιο, να εισπράττουμε κατηγορίες για πράξεις και, κυρίως, παραλείψεις μας και να απειλούμεθα με αποκλεισμό από τη ζώνη Σένγκεν.

(β) Η οικονομική κρίση είναι η δεύτερη υπαρξιακών διαστάσεων κρίση που υπονομεύει τα θεμέλια της ΕΕ. Αφετηρία της παραμένει η αδυναμία/απροθυμία ολοκλήρωσης της ημιτελούς Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ) παρά την κάποια πρόοδο που έγινε προς την κατεύθυνση αυτή. Προτάσεις για την ολοκλήρωση της ΟΝΕ υπάρχουν στο τραπέζι («Έκθεση Πέντε Προέδρων») αλλά η υλοποίησή τους «έχει κολλήσει» λόγω της προτεραιότητας που έχει προσλάβει η προσφυγική κρίση αλλά και, κυρίως, λόγω αδυναμίας Γερμανίας και Γαλλίας να διαμορφώσουν κοινή αντίληψη πάνω στο κεντρικό αυτό θέμα (για το οποίο θα επανέλθουμε).

(γ) Το Brexit:  η κρίση γύρω από την παραμονή ή την αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου από την ΕΕ. Το τελευταίο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο συμφώνησε σ’ ένα πακέτο μεταρρυθμίσεων σχετικών με τη θέση του Ηνωμένου Βασιλείου στην ΕΕ. Δεν πρόκειται για ιδιαίτερα σημαντικές μεταρρυθμίσεις, ιδαίτερα υπό το φως των εξαιρέσεων που απολαμβάνει ήδη η χώρα στο πλαίσιο της ΕΕ (ΟΝΕ, Σένγκεν, κ.ά.).  Αλλά το πακέτο αυτό θα αποτελέσει τη βάση για δημοψήφισμα στις 23 Ιουνίου πάνω στο εάν η χώρα θα παραμείνει ή θα αποχωρήσει (In/Out). Ικανοποιείται έτσι επίμονο αίτημα μερίδας συντηρητικών βουλευτών που ακόμα φαντασιώνονται το Ηνωμένο Βασίλειο ως αυτοκρατορία και θέλουν να αποχωρήσουν από την ΕΕ και τα υποτιθέμενα δεσμά της στην άσκηση του... αυτοκρατορικού ρόλου. Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με ένα πραγματικό πρόβλημα. Όλες οι ψύχραιμες εκτιμήσεις συνηγορούν ότι η συμμετοχή του Ηνωμένου Βασιλείου στην ΕΕ είναι επωφελής για τη χώρα από οικονομική και πολιτική άποψη. Έχουμε ένα ψευτοπρόβλημα, μια φαντασίωση – που, όμως, μπορεί να έχει ολέθριες συνέπειες για την ΕΕ εάν στο δημοψήφισμα υπερψηφιστεί το Όχι. Θα σηματοδοτήσει την έναρξη της «διαδικασίας αποσύνθεσης» (disintegration) της ΕΕ, δημιουργώντας ένα επικίνδυνο προηγούμενο που θα θελήσουν να μιμηθούν άλλες χώρες (ήδη η Μαρίν Λεπέν μιλάει για...  Frexit!).  Αλλά και σε πρακτικό επίπεδο οι συνέπειες από ενδεχόμενη αποχώρηση του Ηνωμένου Βασιλείου θα ήταν εξόχως ζημιογόνες για την ΕΕ (για την ολοκλήρωση, π.χ., της εσωτερικής αγοράς, τις εξωτερικές σχέσεις κ.λπ.).

Η παραμονή του Ηνωμένου Βασιλείου στην ΕΕ ανταποκρίνεται και στα γενικότερα ελληνικά συμφέροντα. Πρωτίστως γιατί η παραμονή της Βρετανίας διασφαλίζει καλύτερες διακρατικές ισορροπίες, κυρίως στον άξονα Γερμανίας - Γαλλίας. Η ενδεχόμενη αποχώρηση θα καθιστούσε τον άξονα αυτό παντοδύναμο και η Ελλάδα έχει κάθε λόγο να αποφεύγει τέτοιου είδους «παντοδυναμίες». Είναι ζημιογόνες για τα ελληνικά συμφέροντα. Δεύτερον, καθώς η τυχόν έξοδος της Βρετανίας θα δημιουργούσε ένα «κακό προηγούμενο» θα καθιστούσε ένα  Grexit πολύ πιο εύκολη υπόθεση απ’ ό,τι πιστεύουν ορισμένοι. Τρίτον, η Βρετανία είναι η χώρα που διαδραματίζει τον ισχυρότερο ρόλο στις υποθέσεις της Ανατολικής Μεσογείου (Κύπρος, Τουρκία κ.λπ.), επομένως και από την άποψη αυτή εξυπηρετεί την Ελλάδα η παραμονή της στην ΕΕ. Ακόμη, η Βρετανία υποστηρίζει γενικά τη διαδικασία διεύρυνσης της ΕΕ με τις χώρες της περιοχής, όπως ακριβώς πράττει και η Ελλάδα.

Ευρώπη και Ελλάδα έχουν ισχυρό συμφέρον για την παραμονή του Ηνωμένου Βασιλείου στην ΕΕ, αλλά αυτό τελικά θα το αποφασίσουν οι πολίτες της χώρας στο δημοψήφισμα (για το οποίο, σημειωτέον, η σχετική συζήτηση έχει αρχίσει από το 2012 – δεν είναι δημοψήφισμα άρπα-κόλλα).  

Το βρετανικό δημοψήφισμα, πάντως, κορυφώνει το ευρωπαϊκό δράμα. Αλλά, ας μην  ξεχνάμε, το 2016 είναι έτος Σαίξπηρ (400 χρόνια από το θάνατό του). Δηλαδή, έτος δράματος.

 

Παναγιώτης Κ. Ιωακειμίδης

Π.Κ. Ιωακειμίδης. Ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, υπήρξε ο εκπρόσωπος της Ελλάδας στη Διακυβερνητική Διάσκεψη για τη σύνταξη της Συνθήκης της Νίκαιας και αναπληρωματικό μέλος της Ευρωπαϊκής Συνέλευσης (Convention) για την επεξεργασία του Ευρωπαϊκού Συντάγματος. Πιο πρόσφατα βιβλία του: Ευρωπαϊκό σύνταγμα και ευρωπαϊκή ενοποίηση (2005), Θα επιβιώσει η Ευρωπαϊκή Ένωση; (2007), Η θέση της Ελλάδας στο διεθνές, ευρωπαϊκό και περιφερειακό σύστημα (2007), Η  Συνθήκη της Λισσαβώνας (2010).

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά