Τετάρτη, 03 Φεβρουαρίου 2016

Ευρωπαϊσμός ή εθνολαϊκισμός;

Κατηγορία Στήλες
Γράφτηκε από την  Δημοσιεύθηκε στο Στήλες Taurus Τεύχος 62
Ο υπουργός Αμύνης, Πανος Καμμένος (στη μέση), επικεφαλής των Ανεξάρτητων Ελλήνων, εκτός από τον εθνολαϊκιστικό λόγο του εισφέρει, τακτικά, στη δημόσια ζωή και το μιλιταριστικό και αρχαιόπληκτο κιτς του. Ο υπουργός Αμύνης, Πανος Καμμένος (στη μέση), επικεφαλής των Ανεξάρτητων Ελλήνων, εκτός από τον εθνολαϊκιστικό λόγο του εισφέρει, τακτικά, στη δημόσια ζωή και το μιλιταριστικό και αρχαιόπληκτο κιτς του. Φωτογραφία Αρχείου

Η επιβίωση της Ένωσης μπορεί να απειληθεί από μια διαφορετικής τάξης και περιεχομένου πολιτική διαδικασία: την εντυπωσιακή εκλογική πρόοδο που έχουν καταγράψει μέσα στο 2015 οι ακροδεξιές, εθνολαϊκιστικές, σε ορισμένες περιπτώσεις ανοιχτά φασιστικές δυνάμεις στην Ευρώπη. Αναδημοσίευση από το Books' Journal, τεύχος 62, Ιανουαρίου 2016.

Το 2015 υπήρξε, αναντίρρητα, ο δυσκολότερος χρόνος στην περίπου 60ετή ιστορία της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Ήταν ο χρόνος κατά τον οποίο το θεσμικό οικοδόμημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης απειλήθηκε με κατάρρευση, όπου η Ευρώπη βρέθηκε αντιμέτωπη με συγκρούσεις (Ουκρανία), αλλαγές συνόρων (Κριμαία), με απεχθή τρομοκρατικά χτυπήματα (δύο φορές στο Παρίσι, Ιανουάριο και Νοέμβριο), με γενικότερες απειλές περιφερειακής αστάθειας, την άνοδο του Ισλαμικού Κράτους (IS), τη χαώδη συγκρουσιακή κατάσταση σε Συρία και Λιβύη και, βεβαίως, ως αποτέλεσμα όλων αυτών, την τεράστια πρόκληση της μετακίνησης χιλιάδων προσφύγων και μεταναστών στον ευρωπαϊκό χώρο, της μαζικότερης μετακίνησης πληθυσμού μετά το τέλος του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου. Και φυσικά, η Ευρώπη, ειδικότερα μάλιστα η Ευρωπαϊκή Ένωση, βρέθηκε αντιμέτωπη με τον Αλέξη Τσίπρα ως τον πρωθυπουργό της χώρας από τον Ιανουάριο, και για μια ακόμη φορά με  το «ελληνικό ζήτημα».  Όλα αυτά μεμονωμένα και αθροιστικά απείλησαν την υπαρξιακή ακεραιότητα της Ένωσης. Η Ένωση έφθασε πολύ κοντά να χάσει ένα από τα μέλη της, την Ελλάδα, τουλάχιστον  από την ευρωζώνη, και να δει έτσι την απαρχή της διαδικασίας αποσύνθεσής της (disintegration) με εντελώς απρόβλεπτη συνέχεια, καθώς τουλάχιστον μία άλλη χώρα, η Βρετανία, ακροβατεί ανάμεσα στην παραμονή στην Ένωση ή στην αποχώρησή της απ’ αυτή (Brexit), κάτι που τελικά θα κρίνει σχετικό δημοψήφισμα το οποίο θα διεξαχθεί μέσα στο νέο έτος, 2016. Ελπίζεται ότι, τελικά, θα επικρατήσει το βρετανικό commonsense(η κοινή λογική, δηλαδή) και ότι η χώρα θα παραμείνει στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Εξυπηρετεί και συμφέρει όλους (και την Ελλάδα).

Παρ’ όλες τις δοκιμασίες του 2015, η Ευρωπαϊκή Ένωση τελικώς επιβίωσε. Άντεξε τις πολλαπλές προκλήσεις. Άντεξε και τον κ. Τσίπρα. Και όχι μόνο τον άντεξε αλλά τελικά τον «μεταμόρφωσε», από αμείλικτο διώκτη των μνημονίων (προγραμμάτων διάσωσης) σε ένθερμο θιασώτη τους. Υπέγραψε έτσι  το τρίτο και σκληρότερο κατά σειρά μνημόνιο για την Ελλάδα. Με άλλα λόγια, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιβεβαίωσε την ανθεκτικότητά της, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κατ’ανάγκην έχει διασφαλίσει και τη μελλοντική της βιωσιμότητα. Ένα σημαντικό μέρος των ΜΜΕ απέδωσαν τη διάσωση της ΄Ενωσης σε ένα κυρίως πρόσωπο, την καγκελάριο της Γερμανίας Άνγκελα Μέρκελ, μάλιστα Time και Financial Times ανέδειξαν την κ. Μέρκελ «πρόσωπο του 2015». 

Δύσκολα μπορεί να αμφισβητήσει κάποιος το ρόλο και την αποφασιστική συμβολή της καγκελαρίου στη διαχείριση της πολυμορφικής ευρωπαϊκής κρίσης. Όχι απλά και μόνο γιατί εκπροσωπεί την ισχυρότερη οικονομικά χώρα της Ένωσης, κάτι που από μόνο του είναι αναντίρρητα σημαντικό (η Γερμανία είναι το «αγκυροβόλιο» του όλου συστήματος). Αλλά γιατί η κ. Μέρκελ έχει διαμορφώσει, μέσα από επώδυνες εμπειρίες, έναν «στρατηγικό στόχο» για την Ευρώπη. Πιστεύει, με άλλα λόγια, ότι η αποσύνθεση της Ευρωπαϊκής Ένωσης (είτε με την κατάρρευση της ευρωζώνης είτε με την ακύρωση του καθεστώτος Σένγκεν για την ελεύθερη διακίνηση των ατόμων, κ.λπ.) θα οδηγήσει την ήπειρο στο συγκρουσιακό χάος και, ενδεχομένως, σε αναπόφευκτες πολεμικές αναμετρήσεις. Για να αποφευχθεί αυτό, η ενοποίηση θα πρέπει να προχωρήσει. Αυτός ο στρατηγικός στόχος διαμορφώνει και φαίνεται ότι θα συνεχίσει να διαμορφώνει τη σκέψη της και για το 2016.

Ωστόσο, πέρα από την Άνγκελα Μέρκελ, σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε και  ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ζαν-Κλωντ Γιούνκερ. Θα μπορούσε να είναι το «πρόσωπο της χρονιάς» για την Ευρώπη. Ο κ. Γιούνκερ δικαίωσε τον πολιτικό ρόλο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που κατά κάποιον τρόπο πρέκυψε από την ανάδειξή του στη θέση, μέσω της εκλογής  του από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Σε μια σειρά από θέματα, και κυρίως στη διαχείριση της ελληνικής κρίσης αλλά και του προσφυγικού - μεταναστευτικού, οι πρωτοβουλίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προσδιόρισαν τα όρια και  το περιεχόμενο των λύσεων. Και κυρίως η Επιτροπή υπό τον κ. Γιούνκερ δείχνει να ανακτά το ρόλο του θεσμού ως agenda-setter για την Ένωση, κάτι πολλαπλώς σημαντικό (ιδιαίτερα για τις μικρότερες χώρες μέλη, όπως π.χ. η Ελλάδα).

Οι πολλαπλές κρίσεις που αντιμετώπισε η ΄Ενωση μέσα στο 2015  διαφαίνεται ότι μέσα στο 2016 μάλλον θα οδηγηθούν σε μορφές επίλυσης, είτε πρόκειται για την προσφυγική / μεταναστευτική κρίση, το βρετανικό ζήτημα, την ανάπτυξη, ή την ολοκλήρωση της ευρωζώνης. Αλλά δεν πρέπει να περιμένει κανείς ιδιαίτερα θεαματικά βήματα, καθώς, μεταξύ άλλων, οι δύο εκλογές του 2017 σε Γαλλία και Γερμανία έχουν ήδη αρχίσει να οριοθετούν το εύρος των διαφόρων επιλογών. Παρά ταύτα, η επιβίωση της Ένωσης μπορεί να απειληθεί από μια διαφορετικής τάξης και περιεχομένου πολιτική διαδικασία: την εντυπωσιακή εκλογική πρόοδο που έχουν καταγράψει μέσα στο 2015 οι ακροδεξιές, εθνολαϊκιστικές, σε ορισμένες περιπτώσεις ανοιχτά φασιστικές δυνάμεις στην Ευρώπη. Από τη Γαλλία (με την άνοδο του Εθνικού Μετώπου) μέχρι την Πολωνία (όπου ουσιαστικά βρίσκεται στην εξουσία μια ακροδεξιά κυβέρνηση) και από τη Σουηδία, την Ολλανδία, το Βέλγιο, τη Δανία μέχρι την Ιταλία, ακροδεξιές εθνολαϊκιστικές δυνάμεις έχουν φθάσει πολύ κοντά στο κατώφλι της εξουσίας. Αν και βαθύτατα ετερογενείς, οι δυνάμεις αυτές έχουν τρία κοινά σημεία: είναι υστερικά  αντι-ευρωπαϊκές, με την έννοια ότι θεωρούν την Ευρωπαϊκή Ένωση υπεύθυνη για όλα τα δεινά, είναι βαθύτατα εναντίον της παγκοσμιοποίησης και απολύτως εναντίον των μεταναστών - προσφύγων.Εργάζονται επομένως για την κατάλυση της Ένωσης και την επιστροφή στο περίκλειστο εθνικό κράτος, την επιστροφή δηλαδή στους δαίμονες του παρελθόντος, στην Ευρώπη των ανταγωνισμών, του μίσους, της αντιπαλότητας. Επιστροφή σ’ ένα καταδικασμένο παρελθόν. Αρκετοί πιστεύουν ωστόσο ότι η «εθνολαϊκιστική ακροδεξιά επέλαση» στην Ευρώπη έφθασε στα όριά της μέσα στο 2015. Από το 2016 και ως αποτέλεσμα  σειράς παραγόντων, μεταξύ άλλων και της διαφαινόμενης ισχυρότερης οικονομικής ανάπτυξης, εκτιμάται ότι θα αρχίσει μάλλον η υποχώρηση. Η κινητοποίηση των γάλλων πολιτών, που είχε ως αποτέλεσμα να ανακοπεί η φόρα της Mαρίν Λεπέν στον δεύτερο γύρο των περιφερειακών εκλογών, αναφέρεται ως καλό παράδειγμα. Μακάρι να είναι έτσι, αλλά ούτως ή άλλως δεν δικαιολογείται κανένας εφησυχασμός.

Τέλος, η θέση της Ελλάδας στο ευρωπαϊκό σύστημα παραμένει ανοιχτό ζήτημα. Η έξοδος από το σύστημα μπορεί να έχει αποφευχθεί (αν και το Grexit δεν έχει οριστικά αποσυρθεί από το τραπέζι) αλλά αυτό κάθε άλλο παρά σημαίνει ότι η χώρα έχει επανέλθει ως ισχυρό, κανονικό μέλος στον πυρήνα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η κανονικότητα παραμένει ζητούμενο. Μπορεί να επανέλθει; Εξαιρετικά δύσκολο χωρίς την ανασύνταξη /  ισχυροποίηση των γνήσια φιλοευρωπαϊκών δυνάμεων της χώρας και την ακύρωση της  επικράτησης του διαβρωτικού εθνολαϊκισμού ως κυρίαρχου ιδεολογικού δόγματος. Και ενώ στην Ευρώπη ο εθνολαϊκισμός μπορεί ενδεχομένως να υποχωρήσει μέσα στο 2016, στην Ελλάδα πριμοδοτείται ανοιχτάα από την κυβερνώσα ελίτ.

Εθνολαϊκισμός και εξευρωπαϊσμός είναι, όμως, έννοιες βαθύτατα αντιθετικές.

Παναγιώτης Κ. Ιωακειμίδης

Π.Κ. Ιωακειμίδης. Ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, υπήρξε ο εκπρόσωπος της Ελλάδας στη Διακυβερνητική Διάσκεψη για τη σύνταξη της Συνθήκης της Νίκαιας και αναπληρωματικό μέλος της Ευρωπαϊκής Συνέλευσης (Convention) για την επεξεργασία του Ευρωπαϊκού Συντάγματος. Πιο πρόσφατα βιβλία του: Ευρωπαϊκό σύνταγμα και ευρωπαϊκή ενοποίηση (2005), Θα επιβιώσει η Ευρωπαϊκή Ένωση; (2007), Η θέση της Ελλάδας στο διεθνές, ευρωπαϊκό και περιφερειακό σύστημα (2007), Η  Συνθήκη της Λισσαβώνας (2010).

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά