Σάββατο, 19 Δεκεμβρίου 2015

Γράμμα από τη Ρωσία #5. Στο υπόγειο του Αντρέι Πλατόνοφ

Κατηγορία Στήλες
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Στήλες web only
Οικογενειακή φωτογραφία του Αντρέι Πλατόνοφ. Οικογενειακή φωτογραφία του Αντρέι Πλατόνοφ. Αρχείο The Books' Journal

Η Σίμπα, η τρίχρονη περσική γάτα, με κοίταξε απορημένη, βλέποντας να φοράω το βαρύ πανωφόρι μου και το σκούφο, προκειμένου να εγκαταλείψω τη ζεστασιά του σπιτιού και να βγω στο δρόμο.

Από χθες το βράδυ η χιονοθύελλα δεν έλεγε να κοπάσει. Τα πάντα είναι πια σκεπασμένα με ένα παχύ στρώμα χιονιού. Τα φορτηγά του δήμου της Μόσχας, περιφέρονταν όλη τη νύχτα και σκορπούσαν τεχνητό αλάτι στα καταστρώματα των οδών και στα πεζοδρόμια, προκειμένου, το πρωί, τα δεκαπέντε εκατομμύρια κάτοικοι αυτής της μεγαλούπολης να πάνε στις δουλειές τους.

Η Μόσχα είναι η πόλη στην οποία έχει συγκεντρωθεί όλο το χρήμα της Ρωσίας και οι αντιθέσεις λαμβάνουν πολλές φορές μεταφυσικά χαρακτηριστικά. Οι δρόμοι αυτής της πόλης μπλοκάρουν στην κίνηση των εξωφρενικής πολυτέλειας αυτοκινήτων και το πιο συνηθισμένο φαινόμενο είναι να χρειαστείς μία ολόκληρη ώρα για να διασχίσεις πεντακόσια μέτρα ή ένα χιλιόμετρο. Για το λόγο αυτό, ασφαλέστερο είναι να κυκλοφορείς με τρόλεϊ, τραμ ή με το διάσημο μετρό.

Είχα ραντεβού με τη Βίκυ, μια Ελληνίδα που εργάζεται στο Ινστιτούτο Παγκόσμιας Λογοτεχνίας της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών και ειδικεύεται στην λογοτεχνική κληρονομιά του Αντρέι Πλατόνοφ. Μου είχε υποσχεθεί εδώ και καιρό πως θα με γνωρίσει με έναν άνθρωπο, βαθύ γνώστη του έργου του Πλατόνοφ.

Περπατώντας προσεκτικά, ρίχνοντας όλο το βάρος στις φτέρνες, για να αποφύγω γλιστρήματα και πτώσεις ολέθριες, έφτασα στο σημείο του ραντεβού, τυλιγμένος με κασκόλ, σκούφους και γάντια. Η Βίκυ με περίμενε μπροστά στο Σπίτι του Βιβλίου στο Αρμπάτ και ξεκινήσαμε για το Ινστιτούτο.

Στην οδό Ποβάρσκαγια, σε ένα παλιό αρχοντικό που έχτισε ένας διάσημος απατεώνας του 19ου αιώνα, το οποίο κατόπιν μετατράπηκε πρώτα σε υποστατικό αγοραπωλησίας αλόγων και στη συνέχεια σε έδρα του Ινστιτούτου της Κόκκινης Καθηγεσίας για την προετοιμασία των κομματικών στελεχών του κομμουνιστικού καθεστώτος, έχει την έδρα του το Ινστιτούτο Παγκόσμιας Λογοτεχνίας «Μ. Γκόρκι» της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών. Στην κατάλευκη αυλή του δέσποζε το πανύψηλο, από μαύρο μαντέμι, άγαλμα του ανέμελου νεαρού Μαξίμ Γκόρκι, ο οποίος, όπως έμαθα στη συνέχεια, είχε παρακολουθήσει μόνο τα μαθήματα των δύο πρώτων τάξεων του δημοτικού σχολείου.

Ο δεύτερος όροφος του κτιρίου έχει δύο τεράστιες αίθουσες. Η μια χρησιμεύει ως αίθουσα εκδηλώσεων με τα βαριά, τριμμένα από την πολυκαιρία, κόκκινα βελούδινα καθίσματα, η άλλη είναι ένα μεγάλο μουσείο με προσωπικά εκθέματα του Γκόρκι μέχρι την αναχώρησή του για «διακοπές» στην Ιταλία με επιμονή του Β. Ι. Λένιν. Τα εκθέματα που αφορούν τη ζωή του μετά την οριστική του επιστροφή στην ΕΣΣΔ βρίσκονται σε άλλο κτίριο, μερικές εκατοντάδες μέτρα πιο πέρα, κοντά στην ελληνική πρεσβεία.

Ο πρώτος όροφος είναι γεμάτος γραφεία των διοικητικών υπαλλήλων και του εκδοτικού τμήματος, ενώ το υπόγειο είναι ο παράδεισος των ερευνητών και των μελετητών, αφού όλοι οι βοηθητικοί χώροι του παλιού αρχοντικού, έχουν μετατραπεί σε φιλόξενες  γωνιές των ομάδων που μελετούν διάφορους συγγραφείς ή λογοτεχνικά ρεύματα.

Στη σημερινή Ρωσία, οι επιστήμονες των ανθρωπιστικών σπουδών, της φιλοσοφίας, της φιλολογίας κ.λπ., δεν έχουν πια τη ζηλευτή θέση που είχαν στο παρελθόν, όταν οι επιστήμες αυτές ήταν το καμάρι και το κύριο προπαγανδιστικό εργαλείο του προηγούμενου καθεστώτος.

Ωστόσο, στη Ρωσία ήταν και παραμένουν ζωντανές οι μακραίωνες παραδόσεις της επιστημονικής αφοσίωσης. Άνθρωποι που λαμβάνουν, κυριολεκτικά, μισθούς πείνας, της τάξεως των 300 δολαρίων οι απλοί ερευνητές, των 600 - 700 δολαρίων οι επικεφαλής των τμημάτων και των 1000 ευρώ οι διευθυντές, παρά τις δυσκολίες, τις αντιξοότητες και τις κακουχίες πολλές φορές, δεν διανοούνται καν να εγκαταλείψουν το αγαπημένο τους αντικείμενο.

Στο χώρο μια παλιάς αποθήκης, δύο σκαλιά κάτω από το επίπεδο του υπογείου, μας περίμενε η Νατάλια Βασίλιεβνα Κορνιένκο, μέλος της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών, δόκτωρ φιλολογικών επιστημών, τακτική καθηγήτρια φιλολογίας και διευθύντρια του Τμήματος Νεότερης Ρωσικής Λογοτεχνίας του Ινστιτούτου.

Το αυστηρό παραδοσιακό χτένισμα με την πλεξούδα τυλιγμένη γύρω από το κεφάλι, τα μεγάλα παλιομοδίτικα γυαλιά μυωπίας, το σκουρόχρωμα, ταλαιπωρημένα ρούχα ήταν το φόντο για ένα τεράστιο καλοκάγαθο χαμόγελο. Η Νατάλια Βασίλιεβνα μόλις είχε γυρίσει από το Βορόνεζ, πόλη στην οποία διεξάγεται εδώ και χρόνια το ετήσιο θεατρικό φεστιβάλ με έργα του Αντρέι Πλατόνοφ, και είχε φέρει τα περιβόητα μπισκότα της πόλης, τα οποία είχε αραδιάσει στον δίσκο, δίπλα στο τσαγιερό με το αχνιστό μαύρο τσάι.

Στη ζωή συμβαίνει να συναντήσεις μερικές φορές ανθρώπους για πρώτη φορά, μα αμέσως να νιώθεις πως τους γνωρίζεις από πάντα. Αυτό συνέβη και με την Νατάλια Βασίλιεβνα. Μετά από λίγα λεπτά, ενθουσιασμένοι και οι δύο, μιλούσαμε ακατάπαυστα για το έργο του αγαπημένου μας συγγραφέα. Η Νατάλια Βασίλιεβνα, κατά διαστήματα, πεταγόταν όρθια, έτρεχε στην απέναντι πλευρά του δωματίου, άνοιγε μία από τις ντουλάπες κι επέστρεφε με ένα βιβλίο στο χέρι. Μου το έδινε λέγοντας: να διαβάσετε και αυτό, θα σας αρέσει.

Πίνοντας τσάι, θέλησα να μάθω για τη ζωή αυτής της παθιασμένης και γεμάτης ζωής γυναίκας. Στη Μόσχα ήρθε ως νεαρή αριστούχος απόφοιτος του πανεπιστημίου του Νοβοσιμπίρσκ, όπου γεννήθηκε και μεγάλωσε. Η οικογένειά της (όσοι επέζησαν από το μεγάλο της σόι) βρέθηκε εκεί στο τραγικό μεταίχμιο μεταξύ του 1929 και 1930 από την Ουκρανία, στο πλαίσιο της πολιτικής «αποκουλακοποίησης» της αγροτικής οικονομίας της σοβιετικής Ρωσίας.

Από το άνετα νοικοκυριά  των εύφορων πεδιάδων της Ουκρανίας, με τα οικόσιτα ζώα και την ικανοποιητική παραγωγή, εκατομμύρια άνθρωποι φορτώθηκαν κυριολεκτικά σαν ζώα, σε βαγόνια αμαξοστοιχιών, και στάλθηκαν στην Σιβηρία. Άλλοι κατέληξαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, άλλοι σε συνοικισμούς περιορισμένης κινητικότητας, άλλοι απλά δεν έφτασαν ποτέ στον προορισμό τους. Οι άνθρωποι αυτοί έκτισαν τη Σιβηρία, τις πόλεις, τους δρόμους, τις σιδηροδρομικές γραμμές, τα πάντα. Οι άνθρωποι αυτοί, μια δεκαετία αργότερα, έσωσαν τη Ρωσία, αφού παρά τις κακουχίες και τις διώξεις, οι σιβηριανές μεραρχίες ήταν εκείνες που έπεσαν στη μάχη και σταμάτησαν τις ναζιστικές ορδές έξω από τη Μόσχα.

- Θυμάστε, εκείνο το μικρό ποίημα της Αχμάτοβα που αρχίζει με το στίχο: «Χωρίς απ’ τον χλωμό τρόμο να νικηθεί», με ρώτησε η Νατάλια Βασίλιεβνα.

Ομολόγησα την άγνοιά μου.

- Αναζητήστε το. Θα σας αρέσει, είπε και συνέχισε την αφήγησή της.

Κι όλοι αυτοί οι καθημαγμένοι, οι άδικα ταλαιπωρημένοι άνθρωποι, με βαθιά πατριωτικά αισθήματα, δεν έστρεψαν ποτέ το χέρι ενάντια στην πατρίδα τους. Κι ας μιλούσαν ψιθυριστά μεταξύ τους ακόμη και στο συζυγικό κρεβάτι, κι ας έκρυβαν από τα παιδιά και τα εγγόνια την ύπαρξη συγγενών και οικείων, κι ας ήξεραν πως το αύριο είναι άδηλο και πως ο στριγγλός ήχος των φρένων του φορτηγού που έγραφε με μεγάλο γράμματα ΨΩΜΙ ήταν το πρελούδιο για την κόλαση που θα ακολουθούσε.

Παρ’ όλα αυτά επέζησαν, πρόκοψαν, έσωσαν τη Ρωσία. Ανάμεσα σ’ αυτούς, τα παιδιά και τα εγγόνια τους. Διακρίθηκαν στη δουλειά, στις σπουδές, στη ζωή. Ο χρόνος σε τέτοιες συναντήσεις, κυλάει γρήγορα. Μοναδική υπενθύμιση για την ύπαρξή του είναι το τσαγιερό που σφυρίζει μόλις βράσει το νερό. Έπρεπε ωστόσο να βιαστώ για την επόμενη συνάντηση. Έβαλα τα βιβλία στο γυλιό μου, αποχαιρέτησα τη Νατάλια Βασίλιεβνα, υποσχόμενος πως όχι μόνο θα επανέλθω με νέες εκδόσεις έργων του Αντρέι Πλατόνοφ στα ελληνικά μα και με μια προσπάθεια να βρω σκηνοθέτη και ηθοποιούς για να ανεβάσουμε κάποιο από τα έργα του και να συμμετάσχουμε ως χώρα στο φεστιβάλ του Βορόνεζ.

Έξω η χιονοθύελλα συνεχιζόταν ακάθεκτη. Έριξε τον ασήκωτο από το βάρος των βιβλίων γυλιό στον ώμο μου, πήγα σε ένα καφέ στην πλατεία με το άγαλμα του Α. Σ. Πούσκιν και μετάφρασα το ποίημα της Άννας Αχμάτοβα.

 

Χωρίς απ’ τοn χλωμό τρόμο να νικηθεί

Ξέροντας της εκδίκησης το χρόνο,

Με βλέμμα αδάκρυτο κατεβασμένο

Τα χείλη σφίγγοντας, η Ρωσία

Τότε που γίνονταν στάχτη όλα,

Τραβούσε την εποχή εκείνη για την Ανατολή.

Κι ήταν η ίδια που ερχόταν τον εαυτό της να συναντήσει,

Ατρόμητη στην επικίνδυνη μάχη,

Θαρρείς και στον ξύπνιο πετάχτηκε από τον καθρέφτη,

Απ’ τα Ουράλια σαν χιονοθύελλα, απ’ το Αλτάι

Πιστή στο χρέος

Η νεαρή

Ρωσία ερχόταν τη Μόσχα να σώσει.

                                                      1942

                                                              Τασκένδη

 

Πλατεία Πούσκιν,  Μόσχα

17/12/2015

 

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ:

1, http://booksjournal.gr/%CF%83%CF%84%CE%AE%CE%BB%CE%B5%CF%82/item/1673-%CE%B3%CF%81%CE%AC%CE%BC%CE%BC%CE%B1-%CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%B7-%CF%81%CF%89%CF%83%CE%AF%CE%B1-1-%CF%83%CF%84%CE%B1-%CE%B2%CE%AE%CE%BC%CE%B1%CF%84%CE%B1-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%B1%CE%BD%CF%84%CF%81%CE%AD%CE%B9-%CF%81%CE%BF%CF%85%CE%BC%CF%80%CE%BB%CE%B9%CF%8C%CF%86

2. http://booksjournal.gr/%CF%83%CF%84%CE%AE%CE%BB%CE%B5%CF%82/item/1676-%CE%B3%CF%81%CE%AC%CE%BC%CE%BC%CE%B1-%CE%B1%CF%80%E2%80%99-%CF%84%CE%B7-%CF%81%CF%89%CF%83%CE%AF%CE%B1-2-%CE%BF%CF%8D%CF%84%CE%B5-%CE%BA%CF%8C%CE%BA%CE%BA%CE%B9%CE%BD%CE%BF%CF%82,-%CE%BF%CF%8D%CF%84%CE%B5-%CE%BB%CE%B5%CF%85%CE%BA%CF%8C%CF%82-%CE%AD%CE%BD%CF%84%CE%B9%CE%BC%CE%BF%CF%82

3. http://booksjournal.gr/slideshow/item/1682-%CE%B3%CF%81%CE%AC%CE%BC%CE%BC%CE%B1-%CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%B7-%CF%81%CF%89%CF%83%CE%AF%CE%B1-3-%CF%84%CF%83%CE%AC%CE%B9-%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%B4%CF%8C%CE%BA%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%BF%CF%82-%CE%B6%CE%B9%CE%B2%CE%AC%CE%B3%CE%BA%CE%BF

4. http://booksjournal.gr/slideshow/item/1685-%CE%B3%CF%81%CE%AC%CE%BC%CE%BC%CE%B1-%CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%B7-%CF%81%CF%89%CF%83%CE%AF%CE%B1-4-%CF%80%CE%AF%CE%BD%CE%BF%CE%BD%CF%84%CE%B1%CF%82-%CF%83%CF%84%CE%B7-%CF%81%CF%89%CF%83%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CF%88%CF%85%CF%87%CE%AE

 

 

 

Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης

Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης. Μεταφραστής και δημοσιογράφος, εκδότης της επιθεώρησης ρωσικού πολιτισμού Στέππα.

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά