Σάββατο, 28 Μαρτίου 2015

Η γοητεία της Δυστοπίας και το αριστερό 666

Κατηγορία Παρεμβάσεις
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Παρεμβάσεις Τεύχος 45
Ο αναπληρωτής υπουργός Διοικητικής Μεταρρύθμισης Γιώργος Κατρούγκαλος. Ο αναπληρωτής υπουργός Διοικητικής Μεταρρύθμισης Γιώργος Κατρούγκαλος.

Ο Γιώργος Κατρούγκαλος είχε δώσει δείγματα γραφής πολύ πριν γίνει υπουργός. Διαβάστε το κείμενο του Σπύρου Βλέτσα που πρωτοδημοσιεύθηκε στο τεύχος #45 του Books' Journal, Ιούλιος 2014.

Η περιγραφή μιας κοινωνίας  του κοντινού μέλλοντος όπου οι πάντες θα βρίσκονται  υπό τον συνεχή έλεγχο ενός μηχανισμού επιτήρησης και  παρακολούθησης σε κάθε στιγμή της ζωής τους είναι πολύ δημοφιλής . Από τη σκοτεινή αυτή δυστοπία εμπνέονται καλλιτέχνες και συγγραφείς, άλλες φορές για να αναδείξουν σημερινά ζητήματα μέσα από την προβολή τους στο δυστοπικό μέλλον και άλλες φορές προφητεύοντας ένα αύριο  χωρίς δικαιώματα, γεμάτο παρακολουθήσεις και καταπίεση.

Είναι γεγονός ότι οι καταιγιστικές τεχνολογικές εξελίξεις δημιουργούν πολύ σοβαρά ζητήματα, καθώς τα προσωπικά δεδομένα των πολιτών έχουν μεγάλη αξία για το μάρκετινγκ, τη διαφήμιση. Παράλληλα η οργανωμένη παρακολούθηση των μυστικών υπηρεσιών έχει φθάσει σε απίστευτα επίπεδα, εφόσον ακόμη και ηγέτες πολύ ισχυρών χωρών  αδυνατούν να προφυλαχθούν και να διασφαλίσουν το απόρρητο των επικοινωνιών τους.

Οι  αδιαμφισβήτητες αυτές  επιπτώσεις από τη  χρήση της τεχνολογίας δημιουργούν ένα είδος διάχυτης φοβίας και καχυποψίας ακόμη και για πτυχές της τεχνολογίας που υπό προϋποθέσεις μπορούν να έχουν θετικές επιπτώσεις στα πεδία των δικαιωμάτων και των ατομικών ελευθεριών. Ακόμη χειρότερα, η καχυποψία απέναντι στη χρήση της τεχνολογίας  συχνά εντάσσεται στο πλαίσιο ενός φοβικού  αριστερού συντηρητισμού. Πολύ χαρακτηριστική είναι η άποψη που διατυπώνει ο καθηγητής Δημοσίου Δικαίου και ευρωβουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ Γιώργος Κατρούγκαλος για το ηλεκτρονικό βραχιόλι που θα επιτρέπει την αποφυλάκιση κρατουμένων:

Το πρόβλημα με ιδέες αυτού του είδουςείναι ότι σταδιακά αλλάζουν την οπτική μας για το τι είναι ανεκτό και τι όχι σε ό,τι αφορά τον περιορισμό της προσωπικής μας αυτονομίας και τις δυνατότητες του κράτους να καθίσταται «πανοπτικό». Ανάλογη δεν είναι και η διαρκής αστυνόμευση του δημόσιου χώρου, με τις πανταχού παρούσες κάμερες παρακολούθησης; Εάν σήμερα μας φαίνεται καλή ιδέα να έχουν τσιπάκι οι φυλακισμένοι και όσοι έχουν αλτσχάιμερ για να μην χαθούν, γιατί αύριο να μην έχουμε όλοι; Αν οι κάμερες είναι τόσο καλή ιδέα, γιατί όχι και η τηλεόραση-κατάσκοπος του 1984;2

Στη σημερινή Ελλάδα με τις άθλιες  φυλακές, όπου οι κρατούμενοι είναι υπερδιπλάσιοι από τη χωρητικότητά τους  και οι δικαστές επιβάλουν αρκετά συχνά  το μέτρο της προσωρινής κράτησης για να διασφαλίσουν τη μη διαφυγή των κατηγορουμένων, γίνεται επίκληση του Όργουελ και του Πανοπτικού. Για να μην απειληθούν μελλοντικά οι ελευθερίες από ενδεχόμενη κακή χρήση της τεχνολογίας ας καταδικάσουμε χωρίς δίκη χιλιάδες κατηγορουμένους σε στέρηση της ελευθερίας τους. Και  μαζί ας χάσουμε  όλα οφέλη της αποσυμφόρησης  τους φυλακών.

Για τον Γ. Κατρούγκαλο η οργανωμένη δημοκρατική κοινωνία δεν μπορεί να θέσει τους όρους και τις προϋποθέσεις μιας τεχνολογικής εφαρμογής.  Το ενδεχόμενο να παραβιαστούν οι νόμοι που θα καθορίζουν το πλαίσιο λειτουργίας είναι υπαρκτό, όπως συμβαίνει  με όλους τους νόμους. Για παράδειγμα, οι τηλεφωνικές  συνομιλίες ενδέχεται να υποκλαπούν. Το ζήτημα είναι να αντιμετωπιστεί τεχνικά και ποινικά αυτό το ενδεχόμενο και όχι να καταργηθούν τα τηλέφωνα.  Επίσης, κατά τον καθηγητή η κοινωνία, όχι απλώς αδυνατεί να καθορίσει και να επιβάλει τους όρους της,  αλλά κινδυνεύει να ξεγελαστεί και να αποδεχτεί σιγά σιγά την πλήρη παρακολούθηση  των πάντων. Η κοινωνία θεωρείται  εκ των  προτέρων ανώριμη να αναληφθεί και να αντιμετωπίσει τους πραγματικούς  μελλοντικούς κινδύνους, οπότε ας την προστατεύσουμε προκαταβολικά από κάθε τι που μπορεί να εξελιχθεί αρνητικά.

Η κριτική στο μέτρο της επιτηρούμενης αποφυλάκισης θα μπορούσε να χαρακτηριστεί υπερβολική αν δεν ήταν υποκριτική. Ο  ίδιος ο Γ. Κατρούγκαλος σε τηλεοπτική εκπομπή2 αρνήθηκε να καταδικάσει την ομηρία συναδέλφων του από φοιτητές στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, λέγοντας ότι «η κοινωνία αποφασίζει για το τι είναι νόμιμο ή μη». Η υποψία για πιθανή μερική στέρηση κάποιων δικαιωμάτων στο μέλλον έχει μεγάλη σημασία, αλλά η πραγματοποιημένη  στέρηση της φυσικής και ακαδημαϊκής ελευθερίας  στο Πανεπιστήμιο είναι αποδεκτή. Επιπλέον, κατά τον καθηγητή, η κοινωνία  μπορεί να αποφασίζει τι είναι νόμιμο, αυτομάτως, χωρίς θεσμούς και εκπροσώπηση, αλλά χρειάζεται προστασία από σήμερα για να  μη ξεγελαστεί, συνηθίσει στην επιτήρηση και αυτό αποβεί σε βάρος των δικαιωμάτων, μελλοντικά.

Όλα αυτά δεν είναι καινούρια. Αποτελούν τη σύγχρονη εξέλιξη της  στάσης της αριστεράς απέναντι σε αυτό που η ίδια ονόμαζε αστική δημοκρατία. Οι δυσλειτουργίες  της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και τα κενά που υπήρχαν σε σχέση με την πλήρη κατοχύρωση των ατομικών  δικαιωμάτων έκαναν πολλούς αριστερούς να  την καταγγέλλουν σαν ψευδεπίγραφη και κάλπικη, σε αντίθεση με τις λαϊκές δημοκρατίες των χωρών του ανατολικού μπλοκ,  τις  οποίες θεωρούσαν πραγματικές Δημοκρατίες. Συνέχεια αυτών των αντιλήψεων αποτελεί η ευκολία  με την οποία γίνεται σήμερα λόγος για χούντα και μη νομιμοποιημένη κυβέρνηση, όπως και το κάλεσμα σε διαδηλώσεις και απεργίες για να πέσει η κυβέρνηση, παρότι διαθέτει  την κοινοβουλευτική πλειοψηφία.

Η δημοκρατία, αποσπασμένη από τους θεσμούς και τη λειτουργία τους, γίνεται ένα ελαστικό εργαλείο. Σε αυτή την αντίληψη εντάσσεται η θέση «η κοινωνία αποφασίζει». Η κοινωνία εμφανίζεται σαν ένα φυσικό πρόσωπο και δεν χρειάζεται να εκφράζεται μέσα από συντεταγμένους δημοκρατικούς θεσμούς. Έτσι,  μπορεί μια ομάδα φοιτητών να επιβάλει το δικό της δίκαιο και  να στερεί  την ελευθερία άλλων προσώπων. Οι λαϊκές συνελεύσεις της άμεσης δημοκρατίας των αγανακτισμένων της πελατείας Συντάγματος  έπαιρναν αποφάσεις, χωρίς να σκεφτούν τι θα  συνέβαινε αν και οι χρυσαυγήτες  της άλλης πλατείας έπαιρναν  τις δικές  τους αποφάσεις και προσπαθούσαν να τις κάνουν πράξη.

Η υπερευαισθησία για τα βραχιόλια και η αποδοχή της ομηρίας είναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος.   Η επιδίωξη είναι   να απαξιωθούν οι «αστικοί θεσμοί». Όταν η κοινωνία δεν εκφράζεται μέσα από θεσμούς, κάποιος μιλάει και αποφασίζει για λογαριασμό της, ερήμην της. Έτσι η δικτατορία του προλεταριάτου έγινε δικτατορία επί του προλεταριάτου. Από εκεί ξεκινάει ο  Όργουελ στο 1984. Στην απαξίωση των θεσμών  στοχεύει και  η κινδυνολογία για την ηλεκτρονική επιτήρηση. Αν το ζήτημα ήταν η προστασία των πολιτών θα αναζητούνταν ασφαλιστικές δικλίδες. Όμως, η απεικόνιση μιας πανίσχυρης και  μη αντιμετωπίσιμης πηγής   κινδύνου, είναι πολύ πιο ωφέλιμη πολιτικά.  Ο σκοπός είναι ο κίνδυνος  να εμφανιστεί απόλυτος και οι πολίτες χωρίς δυνατότητα θεσμικής προστασίας. Έτσι, κατασκευάζεται μια δεισιδαιμονία, ένα αριστερό 666.

Εξ άλλου, η αποδοχή της αποφυλάκισης με το βραχιόλι είναι προαιρετική. Αν κάποιος  κρατούμενους  δεν επιθυμεί αυτή τη μορφή επιτήρησης  μπορεί να παραμείνει στην πλήρη επιτήρηση της φυλακής. Ο αποκλεισμός αυτής της ατομικής δυνατότητας είναι ενδεικτικός  για την αντίληψη που εκφράζεται  για την προσωπική αυτονομία και τα ατομικά δικαιώματα. Το ύψιστο αγαθό της ελευθέριας για μετακίνηση, εργασία, προσωπική και κοινωνική ζωή θα πρέπει να θυσιαστεί στο βωμό της αριστερής ιδεοληψίας.

Πέρα από την επιτήρηση, η  ραγδαία εξέλιξη της  τεχνολογίας μεταβάλει την κοινωνική πραγματικότητα, αυξάνοντας τη δύναμη των ΜΜΕ, του μάρκετινγκ και της διαφήμισης. Η  επιρροή που αποκτούν  μπορεί να εξελιχθεί  σε μορφές  χειραγώγησης των πολιτών. Από την άλλη πλευρά, οι δυνατότητες έκφρασης, επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης των πολιτών είναι περισσότερες, πιο ελεύθερες, πιο εύκολες, πιο γρήγορες  και πιο  φθηνές από ποτέ. Αυτές οι  δύο αντίρροπες διαδικασίες -καθώς δεν υπάρχει κάποιο… αόρατο χέρι που να  τις ρυθμίζει- συγκροτούν μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εποχής. Προς το παρόν,  τα διευρυνόμενα πεδία  ελεύθερης έκφρασης και παρέμβασης των πολιτών, περισσότερο  διαψεύδουν παρά επιβεβαιώνουν τις δυστοπικές προφητείες. Εξάλλου η τεχνολογία δημιουργεί  νέες δυνατότητες διαφάνειας και χειραφέτησης. Τα παραδείγματα της «Διαύγειας» και του Wikileaks είναι χαρακτηριστικά.

Στο μικρό του δοκίμιο «Για μια θεωρία των μέσων επικοινωνίας» ο Χ.Μ. Εντσενσμπέργκερ παραθέτει ένα απόσπασμα από ένα κείμενο του Μπρέχτ τη  « Θεωρία του ραδιοφώνου»  (1932):

Το ραδιόφωνο πρέπει  να μετατραπεί από μέσο διανομής σε μέσο επικοινωνίας. Το ραδιόφωνο θα μπορούσε να γίνει το καλύτερο δυνατό μέσο επικοινωνίας της δημόσιας ζωής, ένα τεράστιο δίκτυο καναλιών, αρκεί να περνούσε σε εκείνη τη φάση απ’ όπου δεν θα εξέπεμπε μόνο, αλλά και θα δεχόταν μηνύματα, όπου ο ακροατής  δεν θα άκουγε μόνο, αλλά και θα μιλούσε και έτσι από τη θέση της απομόνωσης θα περνούσε σε σχέση ενεργητικής σχέσης… Απραγματοποίητες σε αυτή την κοινωνική κατάσταση, πραγματοποιήσιμες σε κάποια άλλη, οι προτάσεις αυτές, που εξάλλου  αποτελούν την φυσική συνέπεια της τεχνικής εξέλιξης, αποσκοπούν στην προπαγάνδιση και στη διαμόρφωση αυτής της τάξης πραγμάτων.3

Ο Μπρεχτ  προαναγγέλλει με ξεχωριστό τρόπο την εποχή του διαδικτύου, περιγράφοντας την ανάγκη που αυτό θα εκπλήρωνε. Η τραγική ειρωνεία είναι ότι οι κοινωνίες που προσδοκούσε ο Μπρέχτ,  κάθε άλλο παρά δικαίωσαν τις προσδοκίες του. Σήμερα οι εναπομείνασες κομμουνιστικές δικτατορίες περιλαμβάνονται στις λίγες χώρες που επιβάλουν ασφυκτικούς περιορισμούς  στο ίντερνετ. Ανάμεσά τους και η Κούβα των αδελφών Κάστρο, που τόσο εκτιμούν στο κόμμα  του Γ. Κατρούγκαλου. Εκεί κυριαρχεί η λογοκρισία και ταυτόχρονα  το ιντερνέτ είναι απλησίαστο λόγω κόστους σύνδεσης  και σπανιότητας των υπολογιστών.  Και  όλα αυτά συμβαίνουν σε μια αστυνομοκρατούμενη κοινωνία καθολικής  επιτήρησης, που ενδεχομένως να μη χρειάζεται τις σύγχρονες  τεχνολογίες του… τεχνοφασισμού, όσο οι παραδοσιακές μέθοδοι παραμένουν αποτελεσματικές.

 

  1. Κρατούμενοι με μικροτσιπ: Ναι ή όχι, AthensVoice,19-3-2014
  2. Εκπομπή Ανατροπή, 14-10-2013, http://www.youtube.com/watch?v=tjm-JwKeeWc
  3. Μπέρτολτ Μπρέχτ: Radiotheorie,1932, από το βιβλίο   του Χ.Μ. Εντσενσμπέργκερ Για μια θεωρία των μέσων επικοινωνίας, εκδ. Επικουρος ,1981 

 

Σπύρος Βλέτσας

Κινηματογραφιστής και συγγραφέας. Σκηνοθέτησε τις μικρού μήκους ταινίες Κατάθεση και Προς το τέλος της διαδρομής. Το 2006 εκδόθηκε η ποιητική συλλογή του, Επί των στρωμάτων. Πιο πρόσφατο βιβλίο του, Ευ ζην, όχι lifestyle! (2009). 

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά