Σάββατο, 01 Φεβρουαρίου 2014

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης και η οικολογία

Κατηγορία Παρεμβάσεις
Γράφτηκε από  Δημοσιεύθηκε στο Τεύχος 40
Ο Κορνήλιος Καστοριάδης (1922-1997). Αρχείο Τhe Books' Journal Ο Κορνήλιος Καστοριάδης (1922-1997). Αρχείο Τhe Books' Journal

Για τον Καστοριάδη, η προσπάθεια να ληφθούν υπ' όψη τα περιβαλλοντικά ζητήματα πρέπει να διαμορφωθεί μέσα σε ένα πολιτικό πρόταγμα, που δεν θα εξαντλείται αποκλειστικά στην οικολογία αλλά θα την υπερβαίνει. Η παρεμβολή της οικολογικής συνιστώσας σε ένα ριζοσπαστικό δημοκρατικό πρόταγμα είναι γι’ αυτόν απολύτως αναγκαία. Ποια ήταν η θέση του θεωρητικού της αυτονομίας για την οικολογία και την πολιτική οικολογία; 

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης είναι σημαντικός φιλόσοφος του 20ού αιώνα. Αναπτύσσοντας τη σκέψη του από τις δεκαετίες του 1940 και του 1950, υπήρξε προπομπός των κινήσεων και ανατροπών της δεκαετίας του 1960 και μετέπειτα. Τα πολλαπλά συμβάντα των σίξτις σε όλο τον κόσμο τον επιβεβαίωσαν και παράλληλα τον ενέπνευσαν. Άμεσα σχετίζονται με τη σκέψη του Καστοριάδη τα κινήματα αμφισβήτησης των νέων ή των γυναικών καθώς και αυτά που συνδέονται με διάφορες μορφές σεξουαλικής απελευθέρωσης ή με ψυχαναλυτικές προσεγγίσεις. Ο Καστοριάδης δίνει μεγάλη σημασία στο φεμινιστικό κίνημα και μιλά για μια αλλαγή που έγινε και γίνεται στα βάθη της κοινωνίας, σε όλα τα μέρη της Γης, από εκατομμύρια άγνωστων και ανώνυμων γυναικών. Γενικότερα, είναι ένας μαχόμενος φιλόσοφος και δεν συνηθίζει να μασάει τα λόγια του. Ταυτόχρονα όμως, στις δημόσιες εμφανίσεις του, είναι ήρεμος και φανερά αποδίδει σημασία στην ευγένεια.

Στη συνέχεια, παρουσιάζονται μερικές έννοιες και ιδέες σημαντικές στην πολυσύνθετη σκέψη του, όπως προκύπτουν από γραπτά του αλλά και από προσωπικές μαρτυρίες του γράφοντος που παρακολούθησε ομιλίες του Καστοριάδη κατά τη δεκαετία του 1970 στο Παρίσι και τη δεκαετία του 1980 στην Αθήνα. Πολλές από τις ιδέες αυτές έχουν οικολογικές πτυχές ή αποτελούν βάση ανάπτυξης οικολογικών προσεγγίσεων. Η ομιλία του της 8ης Μαΐου 1976, σε ακροατήριο ελλήνων φοιτητών, πανεπιστημιακών και διανοουμένων, σε αμφιθέατρο του Πανεπιστημίου Jussieu στο Παρίσι (έχει δημοσιευτεί στο βιβλίο Το επαναστατικό πρόβλημα σήμερα, όπου περιλαμβάνεται και η συζήτηση που ακολούθησε, καθώς και μια συνέντευξή του στον Γ.Κ. Πηλιχό το 1975, η οποία δεν δημοσιεύτηκε), ξεκινά ως εξής:

Έχω μια πείρα ενός ορισμένου είδους συγκεντρώσεων που είναι περισσότερο θεατρικές παραστάσεις ή παραστάσεις όπερας: ένας τενόρος και κατόπιν διάφοροι αντι-τενόροι, μπροστά σε σιωπηλούς και παθητικούς θεατές. Τέτοιες συγκεντρώσεις δεν έχουν, στα μάτια μου, ενδιαφέρον – ή έχουν μόνο αρνητικό ενδιαφέρον. Εξ ίσου λίγο ενδιαφέρον έχουν οι συγκεντρώσεις όπου όλοι οι συμμετέχοντες κατέχουν –δηλαδή νομίζουν ότι κατέχουν– εκ των προτέρων την αλήθεια πάνω στα υπό συζήτηση θέματα. Ήρθα εδώ με την ελπίδα –που έχω πάντοτε– ότι κάποιος ή κάποιοι εδώ θα πουν πράγματα που θα με κάνουν να σκεφτώ κάτι που δεν το είχα σκεφτεί ώς σήμερα. Όχι κατ’ ανάγκην με την έννοια ότι θα συμφωνήσω μαζί τους αλλά ότι θα βάλουν σε κίνηση τη σκέψη μου και θα τη βγάλουν από την απλή επανάληψη όσων έχω ήδη σκεφτεί. Εύχομαι και σεις να ήρθατε εδώ με μια τέτοια ελπίδα.

1. Αυτονομία

Η αυτονομία του ανθρώπου είναι μια από τις βασικότερες έννοιες στον προβληματισμό του Καστοριάδη. Πρόκειται για την αληθινή ελευθερία του ανθρώπινου είδους, η οποία όμως  συμπίπτει με την αναγκαιότητα του αυτο-περιορισμού. Ο αυτο-περιορισμός είναι αναγκαίος στους κανόνες της ενδοκοινωνικής συμπεριφοράς αλλά επίσης και στους κανόνες που υιοθετούμε στην συμπεριφορά μας προς το περιβάλλον. Το γραφειοκρατικό κράτος έρχεται σε αντίθεση με την ανάγκη αυτονομίας. Η γραφειοκρατία αποτελείται από ανθρώπους με ειδική νοοτροπία, οι οποίοι κινούνται έξω από τα προβλήματα. Σε διάφορες περιπτώσεις εμφανίζεται μονοπώληση των εξουσιών από ορισμένες «συμπυκνώσεις» ατόμων: αυτές μπορεί να είναι οικονομικές τάξεις, πολιτικές ή κρατικές γραφειοκρατίες.

Ωστόσο, πίσω απ’ όσα λέμε και, πάντως όταν πρόκειται για την πολιτική σκέψη, υπάρχει η δική μας προσωπική εκλογή και ευθύνη: Εγώ λέω αυτό το στοιχειώδες: ότι, ακόμα και να ξέραμε ότι το μέλλον της ανθρωπότητας, «εγγυημένο επιστημονικά», είναι τα στρατόπεδα συγκεντρώσεως, θα ήμασταν εναντίον των στρατοπέδων συγκεντρώσεως... Παρ’ όλ’ αυτά, ο πολιτικός διανοητής, μέσα στην ελληνοδυτική φιλοσοφία, οχυρώθηκε πάντα πίσω από τη φιλοσοφική σκέψη που του αποκάλυπτε, δήθεν, την αληθινή ουσία της κοινωνίας και της ιστορίας και του έδινε, σαν συμπέρασμα, τη μορφή και τους σκοπούς της ορθής πολιτείας. Έτσι, ο πολιτικός διανοητής απέφευγε, κατά κάποιο τρόπο, την προσωπική του ευθύνη.

2. Αμφιβολία - Αδυναμία πρόβλεψης

Στις προσεγγίσεις του Καστοριάδη είναι εμφανής και έχει κεντρική θέση η  αμφιβολία για το αν υπάρχουν ιστορικές αναγκαιότητες. Μιλώντας για διάφορα ζητήματα που ταλαιπωρούν την κοινωνία, αναρωτιέται κατά πόσον η αναγνώρισή τους μπορεί να γίνει κοινή συνείδηση των ανθρώπων. Δεν το αποκλείει, λέει ότι πρέπει να παλέψουμε αλλά μπορεί και να μην μπορεί. Μιλώντας π.χ. για τις προοπτικές της οικολογίας, αναφέρει: Μπορεί οι άνθρωποι στη σημερινή φάση και επί τρεις αιώνες ακόμα να μην ενδιαφέρονται για τίποτε άλλο παρά για το ποδόσφαιρο, την τηλεόραση, το αυτοκίνητο και τα σκυλάδικα. Αυτή η ιδέα δεν περιέχει τίποτα το ασυμβίβαστο με όσα ξέρουμε για το ανθρώπινο ον και τη φύση του. Δεν λέω ότι είναι το πιθανότερο αλλά ότι είναι δυνατό.

Η αμφιβολία για την πορεία της ιστορίας συνεπάγεται την αδυναμία, και επομένως την αχρηστία των προβλέψεων, αισιόδοξων ή απαισιόδοξων. Υπάρχει στους ανθρώπους μια δημιουργική δύναμη, μια δυνατότητα να μεταβάλουν αυτό που είναι. Αυτή εκ φύσεως και εξ ορισμού είναι απροσδιόριστη και απρόβλεπτη. Κάτι τέτοιο δεν είναι καθαυτό θετικό ή αρνητικό και το να μιλάμε για αισιοδοξία ή απαισιοδοξία είναι απλώς επιπόλαιο. Δεν μπορούμε να αγνοήσουμε και να αποσιωπήσουμε αυτά τα ερωτήματα ούτε και να απαντήσουμε εκ των προτέρων. Αυτό συνδέεται με το ότι η κρίση είναι καθολική, δεν είναι αρρυθμία, δυσλειτουργία ή αντικειμενική φθορά, αλλά κρίση θεσμών και σημασιών. Ως κρίση τη συγκροτεί η αντιμαχία των ανθρώπων, που είναι ταυτόχρονα και αχώριστα πηγή δημιουργίας  καινούργιων σημασιών. Η κοινωνική-ιστορική ζωή είναι δημιουργία, δεν είναι ούτε επανάληψη ούτε καθορισμένη εξέλιξη. Ο Καστοριάδης υποστηρίζει τη θέση του με το επιχείρημα ότι δεν είναι δυνατόν να κάνει κάποιος ιστορικά πειράματα. Μήπως όμως μπορεί να εξάγει νόμους από την παρατήρηση των ιστορικών φαινομένων; Σε αυτή την ερώτηση, την οποία του απηύθυνε ο γράφων κατά τη συζήτηση της 8ης Μαΐου 1976, απάντησε: η επιστημονική παρατήρηση προϋποθέτει την ουσιαστική επαναληψιμότητα του φαινομένου που παρατηρείται, αυτή όμως δεν υπάρχει γιατί η ιστορία είναι δημιουργία. Επομένως το αν η κοινωνία κινηθεί προς τη μια ή την άλλη κατεύθυνση δεν είναι θέμα φυσικών (ακόμα λιγότερο κοινωνικών) νόμων αλλά θέμα επιλογών και αξιών τις οποίες η φαντασιακή της θέσμιση εγκαθιδρύει στη συγκεκριμένη ιστορική φάση, παραμερίζοντας την υπάρχουσα θέσμιση.

Η προσέγγιση της σχέσης του ανθρώπου με την ιστορία, θεμελιώδης στη σκέψη του Καστοριάδη, αναδύεται από το πώς τελειώνει την παραπάνω αναφερόμενη ομιλία του της 8ης Μαΐου 1976:

Δεν μπορώ να διευκρινίσω την κοινωνική-ιστορική πραγματικότητα παρά σε σχέση με μια πολιτική εκλογή, θέση και θέληση: σε σχέση με ένα πρόταγμα. Το πρόταγμα αυτό δεν θα ήταν τίποτα αν ήταν απλώς αυθαίρετη, ατομική μου ιδέα. Είναι ιστορικό-κοινωνικό πρόταγμα στο μέτρο που ριζώνεται στην κοινωνική-ιστορική πραγματικότητα και πηγάζει από αυτήν, είναι κοινωνική-ιστορική δημιουργία. Και αυτή η δημιουργία παίρνει για μένα τη σημασία της, δυνάμει της διευκρίνισης που κάνω. Αυτός είναι ο κύκλος της πράξης. Και είναι αναπόφευκτος. ΄Αμα το καταλάβουμε αυτό βγαίνουμε από το παραδοσιακό, ελληνο-δυτικό θεωρητικό σύμπαν που αντιστοιχεί σε μια γραμμική σχέση: η αληθινή θεωρία υποτίθεται ότι δίνει μια θεωρητική αλήθεια, απ’ όπου συνάγονται, ενδεχόμενα, «ορθά» πρακτικά συμπεράσματα.

΄Ετσι, για να τελειώσω, αν με ρωτήσει κανένας πού στηρίζεις τις επαναστατικές σου ιδέες, η απάντησή μου είναι:

-Τις στηρίζω στην ίδια την κρίση της κοινωνίας και στην πάλη των ανθρώπων

-Τις στηρίζω στην διευκρίνιση που κάνω αυτής της κρίσης και αυτής της πάλης

Και, τελικά,

-Τις στηρίζω στο γεγονός ότι τις υποστηρίζω.

Κατά τον Καστοριάδη, ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που υπογραμμίζει την αδυναμία των προβλέψεων είναι η λανθασμένη ιστορική πρόβλεψη του Τρότσκι, σύμφωνα με την οποία ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος θα επέφερε την κατάρρευση της ρωσικής γραφειοκρατίας και συνακόλουθα της Σοβιετικής Ένωσης. Ο ίδιος βέβαια ο Κορνήλιος Καστοριάδης εκτίμησε αργότερα, λίγα χρόνια πριν από το 1989, ότι το σοβιετικό σύστημα έχει αποκτήσει καθαρά στρατιωτική μορφή και δεν υπάρχει πιθανότητα ειρηνικής αλλαγής του. Το γεγονός ότι έπεσε έξω σ’ αυτή την εκτίμηση αποτελεί μια πρόσθετη ένδειξη για τη γενικότερη ορθότητα της θέσης του περί αδυναμίας των ιστορικών προβλέψεων.

3. Αναφορές στον Μαρξ

Πρέπει να σημειωθεί ότι ο Κορνήλιος Καστοριάδης είχε μελετήσει εμβριθώς τα κείμενα του Μαρξ και, μιλώντας σε αμφισβητίες και σε μαρξιστικά ακροατήρια, ήταν ικανός να απαντήσει άμεσα, με λεπτομέρεια, σε παρατηρήσεις σχετικές με το τι ακριβώς έγραψε ο Μαρξ για τα διάφορα θέματα. Δεν δυσκολευόταν να κατεδαφίσει ή να επαινέσει τόσο τις γενικές θεωρήσεις του Μαρξ όσο και συγκεκριμένες θέσεις του. Προκαλεί π.χ. λέγοντας (1976) ότι: Συμφωνώ απολύτως με το ότι, αν ο Μαρξ έκανε μερικές εσφαλμένες προβλέψεις και άλλες σωστές, ουδέποτε είχε προβλέψει ότι θα βρίσκονταν άνθρωποι να ονομάζουν αυτά που γίνονται στη Ρωσία εδώ και πενήντα πέντε χρόνια «σοσιαλισμό» ή ότι: Όπως η Εκκλησία εγγυάται τις Γραφές και οι Γραφές εγγυώνται την Εκκλησία, έτσι η «θεωρία» εγγυάται το «επαναστατικό κόμμα» και το «επαναστατικό κόμμα» εγγυάται τη «θεωρία». Επίσης, χωρίς τον παραμικρό δισταγμό, εξομοιώνει τις πρακτικές των δύο άκρων, λέγοντας: Αυτό συνέβη και εξακολουθεί να συμβαίνει στα ρώσικα και τα κινέζικα στρατόπεδα συγκεντρώσεως, όπως συνέβη και στα χιτλερικά.

Ο Καστοριάδης θεωρεί ότι η ερμηνεία του έργου του Μαρξ είναι δύσκολη, καθώς το έργο είναι σχισμένο από μια βασική αντινομία: το επαναστατικό στοιχείο και το παραδοσιακό στοιχείο, στο οποίο μένει τελικά αιχμάλωτος και το οποίο τον δένει με ένα μάγμα σημασιών που ανήκουν στον καπιταλιστικό κόσμο και, πέρα απ’ αυτόν, σ’ ολόκληρη την ελληνο-δυτική φιλοσοφική και θεωρητική παράδοση. Το καινούργιο και επαναστατικό στοιχείο, από το οποίο πηγάζουν πλήθος ιδέες και εμπνεύσεις του Μαρξ, διατυπώνεται στην πασίγνωστη 11η θέση για τον Φόϋερμπαχ: Οι φιλόσοφοι ώς τώρα προσπάθησαν μόνο να ερμηνεύσουν τον κόσμο, ενώ το πραγματικό ζήτημα είναι να τον μεταβάλουμε. Ωστόσο, αυτό που επεκράτησε στον Μαρξ και πολύ πιο συντριπτικά στον μαρξισμό είναι το παραδοσιακό στοιχείο που δίνει τα πρωτεία στον θεωρητικό λόγο. Η θέση που βγαίνει από τον μεγαλύτερο όγκο των γραπτών του Μαρξ είναι ότι υπάρχει μια «αληθινή θεωρία», η γενική «θεωρία της ιστορίας», η οποία κατ’ ανάγκην στηρίζεται πάνω σε μια μεταφυσική. Ιδιαίτερα συγκεκριμενοποιείται ως «επιστήμη της καπιταλιστικής οικονομίας», που ανακαλύπτει «νόμους» οι οποίοι αφορούν την εξέλιξη της ιστορίας: εξέλιξη της τεχνικής, που οδηγεί σε αναγκαίες μεταβολές των παραγωγικών σχέσεων, που οδηγούν σε αναγκαίες μεταβολές του κοινωνικού εποικοδομήματος. Βέβαια, αυτό το πρόγραμμα πραγματοποιείται από τον Μαρξ και τους μαρξιστές μόνο σε σχέση με την οικονομία, δεν προτείνονται νόμοι που θα καθόριζαν την εξέλιξη του κράτους, της οικογένειας, της σεξουαλικότητας, της ποίησης, της μουσικής κ.λπ. Όλ’ αυτά μένουν σ’ ένα ασαφές σύννεφο που ονομάζεται εποικοδόμημα. Αντίστοιχα, δεν βρίσκεται στον Μαρξ καμία κριτική της καπιταλιστικής τεχνικής, είτε όσον αφορά την μέθοδο παραγωγής είτε όσον αφορά τον τύπο και τη φύση των προϊόντων που παράγονται. Το ότι ο Μαρξ «ξεχνάει» αυτά τα πράγματα είναι περίεργο, λόγω του ότι στην εποχή του αυτή η σκέψη απασχολεί πολλούς συγγραφείς. Εδώ ο Καστοριάδης συναντά την οικολογική αντίληψη των προβλημάτων.

4. Κριτική στην τεχνολογία - Οικολογική προβληματική

Εντοπίζοντας τις προαναφερθείσες αδυναμίες στο έργο του Μαρξ, ο Καστοριάδης εισάγει μια κριτική η οποία, προεκτεινόμενη, αγγίζει την οικολογική προβληματική.  Κεντρικό στοιχείο των οικολογικών προσεγγίσεων είναι ότι δεν υπάρχει ουδέτερη τεχνολογία. Για τον Καστοριάδη η τεχνολογία, χωρίς να είναι αιτία όλων όσα συμβαίνουν αλλά αποτελώντας τμήμα αυτής της κοινωνίας, δεν μπορεί να θεωρηθεί σαν ένα απλό εργαλείο που θα ήταν δυνατόν να το χρησιμοποιήσουμε για άλλους σκοπούς από τους σημερινούς, όπως θέλουμε εμείς. Επομένως, ορισμένοι τύποι προϊόντων είναι δυνατοί και όχι άλλοι, πράγμα που αποτελεί έναν από τους πυρήνες της οικολογικής σκέψης. Εκ κατασκευής, ένας τύπος τεχνολογίας επιτρέπει και ευνοεί μόνον ορισμένους τρόπους εργασίας, αποκλείοντας κάποιους άλλους, και ορισμένους τύπους κατανάλωσης που ανταποκρίνονται σε ορισμένους τύπους ανθρώπινων όντων. Εξειδικεύοντας προς αυτή την κατεύθυνση τη γενικότερη κριτική του προς τον Μαρξ, επισημαίνει ότι για τον Μαρξ οι καπιταλιστικές μηχανές δεν είναι καπιταλιστικές μηχανές  αλλά απλώς μηχανές, η καπιταλιστική οργάνωση της εργασίας δεν είναι καπιταλιστική οργάνωση της εργασίας αλλά απλώς οργάνωση της εργασίας. Με τη θέση αυτή ο Καστοριάδης εντοπίζει μια θεμελιώδη διαφορά μεταξύ των μαρξιστικών και των οικολογικών αντιλήψεων και συμβάλλει σημαντικά στην ανάδυση και θεμελίωση της οικολογικής προβληματικής.

Ο Καστοριάδης δεν δέχεται ότι η οικολογία σημαίνει την αγάπη της φύσης ούτε ότι κάνει τη φύση θεότητα. Τη συνδέει με την αυτονομία, με τον πυρήνα της δικής του σκέψης , θεωρώντας την ως  αναγκαιότητα του αυτο-περιορισμού του ανθρώπινου είδους σε σχέση με τον πλανήτη, πράγμα που ισοδυναμεί, κατά τη γνώμη του, με την αληθινή ελευθερία. Η αναγκαιότητα να ληφθεί το περιβάλλον καθώς και η ισορροπία μεταξύ της ανθρωπότητας και των πόρων του πλανήτη σοβαρά υπ' όψη είναι προφανής για οποιαδήποτε αληθινή και σοβαρή πολιτική. Επιχειρηματολογεί ότι η οικολογία είναι βασικά πολιτική και όχι επιστημονική, ότι δεν είναι δυνατόν να λυθούν τα οικολογικά προβλήματα εφ' όσον παραμένουν άθικτες οι κοινωνικές δομές. Βρίσκει αποκαρδιωτική την αντίληψη ότι η επιστήμη και μόνο η επιστήμη μπορεί να λύσει όλα τα προβλήματα. Υιοθετεί τελείως αρνητική στάση έναντι των 4.000 επιστημόνων οι οποίοι, το 1992, με την έκκληση της Χαϊδελβέργης, υποστήριξαν ότι η επιστήμη και η τεχνολογία αποτελούν όχι την αιτία αλλά τη λύση των σύγχρονων προβλημάτων και ότι αναδύεται στην εποχή μας μια ανορθολογική ιδεολογία που αντιτίθεται στην πρόοδο και εμποδίζει την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη. Πάντως, σε αντίθεση με αυτή την αρνητική στάση του, οι εξελίξεις δείχνουν ότι η όποια αντιμετώπιση των περιβαλλοντικών προβλημάτων τα τελευταία 40 χρόνια επιτεύχθηκε περισσότερο με τεχνολογικές βελτιώσεις παρά με αλλαγές στην κοινωνία ή στη συμπεριφορά των ανθρώπων.

Ο Καστοριάδης υποστηρίζει τη συμπεριφορά του diligens pater familias: αφού το ρίσκο είναι τεράστιο και οι πιθανότητες είναι αβέβαιες, θα προχωρήσω με τη μεγαλύτερη επιφύλαξη, προμηνύοντας έτσι την «αρχή της προφύλαξης», που θα αποτελέσει στοιχείο της περιβαλλοντικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης αρκετά χρόνια αργότερα. Σε ορισμένα ζητήματα όμως ευθυγραμίζεται με τις πιο απόλυτες οικολογικές θέσεις. Πιστεύει π.χ. ότι, ανεξάρτητα από οποιαδήποτε άλλη σκέψη, η καταστροφή ενός μόνο είδους μπορεί να οδηγήσει στην κατάρρευση της ισορροπίας, συνεπώς στην καταστροφή ενός ολόκληρου οικοσυστήματος. Ωστόσο, σύμφωνα με απόψεις που βρίσκονται πλησιέστερα προς την επιστημονική Οικολογία, τέτοιες θέσεις έχουν μάλλον συναισθηματικές αφετηρίες και προσεγγίζουν τα οικολογικά προβλήματα μάλλον με προχειρότητα. Επιπλέον, ο Καστοριάδης αναφέρει τον E. O. Γουίλσον με μεγάλη συχνότητα. Ο επιφανής αυτός αμερικανός βιολόγος έχει συντελέσει σημαντικά στην ίσως υπερβολικά υψηλή θέση που κατέχει η βιοποικιλότητα μεταξύ των παγκόσμιων περιβαλλοντικών προτεραιοτήτων. Παράλληλα, κατά τη δεκαετία του 1970,  ο ίδιος επιστήμων είχε πρωταγωνιστήσει στην αμφιλεγόμενη προώθηση της Κοινωνιοβιολογίας ως μιας υπερεπιστήμης που μπορεί να δίνει απαντήσεις σε κοινωνικά ερωτήματα.

5. Θέση έναντι των Πράσινων

Για τον Καστοριάδη, η προσπάθεια να ληφθούν υπ' όψη τα περιβαλλοντικά ζητήματα πρέπει να διαμορφωθεί μέσα σε ένα πολιτικό πρόταγμα, που δεν θα εξαντλείται αποκλειστικά στην οικολογία αλλά θα την υπερβαίνει. Η παρεμβολή της οικολογικής συνιστώσας σε ένα ριζοσπαστικό δημοκρατικό πρόταγμα είναι γι’ αυτόν απολύτως αναγκαία. Βεβαίως, μια οικολογία ενσωματωμένη σε πολιτικό πρόταγμα αυτονομίας πρέπει να εστιάζει και να υποδεικνύει τον αναγκαίο αυτο-περιορισμό του ανθρώπου αλλά και να του υπενθυμίζει ότι η έννοια του Υπέρτατου Όντος δεν έχει νόημα, ότι είμαστε εμείς αυτοί οι οποίοι δημιουργούμε, με δικό μας κίνδυνο, το νόημα, με τη μορφή των διαφόρων θρησκειών… Υπάρχει συνεπώς, υπό μια έννοια, εγγύτητα, αλλά υπό μια άλλη έννοια, αμείωτη αντίθεση μεταξύ οικολογίας και θρησκείας. Την επίγνωση αυτού του γεγονότος θα έπρεπε κάποιος να προσπαθήσει να αφυπνίσει ξανά σε μια εποχή όπου η θρησκεία, για πολύ πραγματικούς λόγους, δεν μπορεί να παίξει πλέον αυτό το ρόλο και χρειάζεται μια οικολογική προβληματική με ριζοσπαστικό δημοκρατικό χαρακτήρα.

Ο Καστοριάδης προειδοποιεί ότι η οικολογία θα μπορούσε εύκολα να ενσωματωθεί σε μια νεο-φασιστική ιδεολογία. Από την άλλη, δεν αντιτίθεται σε μια ρεφορμιστική οικολογία που περιορίζεται σε προτάσεις για αλλαγές και μεταρρυθμίσεις χωρίς να απαιτεί ριζικότερες ανατροπές. Θέλει όμως από την οικολογία να αναπτύσσει μια σφαιρικότερη θεώρηση των πραγμάτων, να μην παραβλέπει τα πέραν του στενού τομέα του περιβάλλοντος ζητήματα. Εκκινώντας από τη γαλλική πολιτική σκηνή, θεωρεί ότι μεταξύ των Πρασίνων, η πολιτική συνιστώσα είναι ανεπαρκής. Δεν ασχολούνται καθόλου με τις ανθρωπολογικές δομές της σύγχρονης κοινωνίας, με τις πολιτικές και θεσμικές δομές, με το τι σημαίνει πραγματική δημοκρατία.

Τα κινήματα ασχολούνται με ζητήματα που έχουν να κάνουν με το περιβάλλον και σχεδόν αδιαφορούν για τα καυτά κοινωνικά και πολιτικά ζητήματα. Είναι κατανοητό το γιατί δεν επιθυμούν να χαρακτηρίζονται «ούτε δεξιοί ούτε αριστεροί». Τα κινήματα αυτά τείνουν έτσι να μετατραπούν σε λόμπυ. Η αντιμετώπιση των Πρασίνων από τον Καστοριάδη μπορεί ίσως να συνοψιστεί στη διατύπωση: Χωρίς να είμαι αντίθετος σε κανενός είδους ρεφορμισμό, δεν βλέπω ποια μπορεί να είναι η εμβέλεια ενός κινήματος που αντιπαρέρχεται το ζήτημα της εξουσίας.

6. Έλληνες διανοούμενοι –Ανανεωτική Αριστερά

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης δεν χαρίζεται σε κανέναν, κατά συνέπεια είναι ιδιαίτερα αυστηρός και προς τους έλληνες διανοούμενους. Η γλώσσα που χρησιμοποιεί είναι σκληρή: Η συνεχής απασχόληση μιας μερίδας των ελλήνων διανοουμένων με την Ελλάδα, την ελληνικότητα κ.λπ. καταντά μια αρρωστιάρικη και στείρα ομφαλοσκοπία που από τη μια μεριά τους επιτρέπει να αποφεύγουν την αντιμετώπιση των πραγματικών σύγχρονων ζητημάτων κι από την άλλη μεριά συντείνει στη συντήρηση διαφόρων εθνικιστικών και αντιδραστικών ιδεών, παραστάσεων και μύθων. Και οι τυφλοί ακόμα αναγκάστηκαν να δουν τα τελευταία 35 χρόνια (μιλά το 1975) πως τα προβλήματα που συναντάμε σήμερα είναι διεθνή και παγκόσμια, και πως η πραγματική τους λύση μέσα σε «εθνικά» πλαίσια δεν είναι δυνατή. Μια επαναστατική πολιτική σήμερα δεν μπορεί παρά να είναι διεθνιστική. Προεκτείνοντας τα λεγόμενά του στο 2013, θα έβλεπε κανείς σήμερα τον Καστοριάδη να ασκεί παρόμοια κριτική στην πλειονότητα των ελλήνων διανοουμένων που εξακολουθούν να ομφαλοσκοπούν και να αποφεύγουν τον προβληματισμό για  πραγματικά σύγχρονα μεγάλα ζητήματα όπως π.χ. η απειλή της κλιματικής αλλαγής, η αναγκαία στροφή προς τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, η απειλή της έλλειψης νερού κ.λπ., για τα οποία οι περισσότεροι έλληνες διανοούμενοι παραμένουν ουσιαστικά αδιάφοροι. Όσον αφορά τον πιο κλασικό χώρο  διανοουμένων στην Ελλάδα, αυτόν της ανανεωτικής Αριστεράς, ο Καστοριάδης παραμένει αμείλικτος. Απορεί πώς μπορούμε να περιμένουμε άσκηση προοδευτικής πολιτικής από όσους κατά βάθος δεν κατάλαβαν ποτέ την ουσία του υπαρκτού σοσιαλισμού και εξακολουθούν να μην έχουν πραγματική πρόταση για τον κοινωνικό μετασχηματισμό. Εκπλήσσεται ο Καστοριάδης, το 1985, επειδή ακόμα προσφεύγουμε στους ανθρώπους που δεν έχουν καμιά άποψη για το πιο χαρακτηριστικό φαινόμενο της σύγχρονης κοινωνικής και ιστορικής εξέλιξης που έχει ήδη κρατήσει 70 χρόνια.

Επίλογος

Τελειώνοντας, θα αφηγηθώ ένα χαρακτηριστικό περιστατικό. Σε μια από τις διαλέξεις-συζητήσεις του Καστοριάδη στο Παρίσι, πρέπει να ήταν το 1977, στην κατάμεστη αίθουσα, κυριαρχούσαν έλληνες γαλλόφωνοι φοιτητές, με ιδεολογία μαοϊκή (υπήρχαν δύο αντιμαχόμενες τάσεις), ορθόδοξη κομμουνιστική, τροτσκιστική, ανανεωτική-ευρωκομμουνιστική κ.λπ. Υπήρχαν επίσης πολλοί ανένταχτοι αριστεροί που τότε εκφράζονταν ως «επιτροπές βάσης». Ο Καστοριάδης μιλούσε στα ελληνικά και ερέθιζε το υπερ-πολιτικοποιημένο ακροατήριο με τον προσφιλή προκλητικό τρόπο του. Κάποια στιγμή, μια κοπέλα, στέλεχος της μεγαλύτερης μαοϊκής παράταξης, άρχισε να φωνάζει και να τον κατηγορεί έντονα, αγανακτισμένη από τα λεγόμενά του. Τότε ο Καστοριάδης, με την απαράμιλλη και εκνευριστική ψυχραιμία του, της απαντάει στα γαλλικά: Madame, la fille la plus belle du monde ne peut donner que ce qu’ elle a (Κυρία μου, η κοπέλα η πιο όμορφη στον κόσμο δεν μπορεί να δώσει παρά αυτό που έχει)! Πανζουρλισμός στο ακροατήριο. Όλοι φωνάζουν και κατηγορούν τον Καστοριάδη για την ανεπίτρεπτη σεξιστική επίθεσή του σε μια κοπέλα. Αυτός τους παρακολουθεί χαμογελαστός και ατάραχος. Όταν επιτέλους κοπάζουν οι φωνές, ο Καστοριάδης εξηγεί: Δεν καταλάβατε, la fille la plus belle du monde c’est moi (η κοπέλα η πιο όμορφη στον κόσμο είμαι εγώ)! Πώς είναι δυνατόν να σας πω περισσότερα από αυτά που ξέρω! Έτσι, προκαλώντας τεχνητή όξυνση και ελέγχοντας πλήρως την αντιπαράθεση, τους έδωσε ένα αξέχαστο μάθημα αντίδρασης στον δογματικό τρόπο σκέψης.

Αυτός ήταν ο Κορνήλιος Καστοριάδης.   


 

Αναφορές

Με πλάγια γράμματα έχουν τεθεί αποσπάσματα από τα εξής κείμενα του Κορνήλιου Καστοριάδη:

-Το επαναστατικό πρόβλημα σήμερα, εκδ. Βέργος, 1976

-Συνέντευξη: «Άνδρες γαρ πόλις», περιοδικό Νέα Οικολογία, τχ. 13, 1985

-Συνέντευξη: «Η παγκόσμια ανισορροπία και η επαναστατική δύναμη της οικολογίας», περιοδικό Κοινωνία και Φύση, 1993

-Η άνοδος της ασημαντότητας, εκδ. Ύψιλον, 2000


 

Κείμενο που βασίζεται στην εισήγηση του συγγραφέα του, στην εκδήλωση  «Στους Ορίζοντες του Κορνήλιου Καστοριάδη», που πραγματοποιήθηκε στο σχολείο του Αρνάδου, στην Τήνο, με βασικό οργανωτή τον Θέμη Ροδαμίτη και παρόντα πάνω από 100 άτομα, στις 28/9/2013 . Ο Καστοριάδης πέρασε πολλά καλοκαίρια στην Τήνο και έχει αφήσει έντονες μνήμες στους κατοίκους του νησιού.

 

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά