Τετάρτη, 01 Ιανουαρίου 2014

Η Αντέλ και ο Φρόυντ

Κατηγορία Παρεμβάσεις
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Τεύχος 39

Η ζωή της Αντέλ (σσ.κείμενο για την οποία παρουσιάστηκε στο προηγούμενο τεύχος) δεν μου προκάλεσε εντύπωση τόσο για τις τολμηρές ερωτικές σκηνές –στα 2013 τα έχουμε ξεπεράσει αυτά– όσο για την επιμονή του σκηνοθέτη γύρω από σκηνές στοματικής απόλαυσης. Μακαρονάδες, στρείδια, γλυκά, τσιγάρα, δάκρυα και βλέννα από το κλάμα, κρασί, μπύρα, σωματικά υγρά ερωτικών παρτενέρ εναλλάξ έβρισκαν το δρόμο τους προς το στόμα της Αντέλ και των υπολοίπων χαρακτήρων του έργου σε βαθμό που σχεδόν δυσκολεύτηκα να το παρακολουθήσω. Με έκανε να αναρωτηθώ αν ο σκηνοθέτης είχε κάποια φροϋδική νεύρωση ή αν είχα εγώ.

Σύμφωνα με τον Φρόυντ τα έξι πρώτα χρόνια της ζωής μας είναι καθοριστικά στην ανάπτυξη της προσωπικότητάς μας. Ειδικά τα πρώτα ενάμισι με δύο χρόνια, το παιδί είναι επικεντρωμένο στην ικανοποίηση που περιστρέφεται γύρω από το στόμα. Αυτό το στάδιο στη ζωή του ατόμου, ο Φρόυντ το ονόμασε στοματικό στάδιο. Το παιδί γεύεται, τρώει, πιπιλάει και ζητά αδιάλειπτα τη φροντίδα των γονέων, ειδικά της θηλής της μητέρας του. Σε περίπτωση που το επίπεδο της ικανοποίησης που αντλεί είναι πολύ υψηλό ή πολύ χαμηλό, δημιουργείται μία νεύρωση την οποία ο άνθρωπος ζητά να επιλύσει στην ενήλικη ζωή του. Αναπτύσσει συμπεριφορές που συνδέονται με μία καθήλωση στο στοματικό στάδιο όπως το κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλ, η λαιμαργία, οι σεξουαλικές πρακτικές που περιλαμβάνουν το στόμα – όλα τα καλά που παρατηρούμε την Αντέλ να πράττει σχεδόν σε κάθε σκηνή του έργου.

Η επιμονή του σκηνοθέτη δεν είναι απόρροια μιας διάθεσής του να είναι ρεαλιστικός ή να συμβολίσει κάποια πράγματα –π.χ. τα μακαρόνια και τα στρείδια συμβολίζουν τη διαφορά κοινωνικής τάξης μεταξύ χαρακτήρων του έργου– γιατί θα αρκούσαν δυο τρεις σκηνές για την επίτευξη του στόχου του. Ο σκηνοθέτης όμως το επέκτεινε σχεδόν σε όλες τις σκηνές του έργου (το οποίο ήταν και τρίωρο!). Υπήρχε λοιπόν βαθύτερη σκοπιμότητα. Έχει άραγε να κάνει με το στοματικό στάδιο του Φρόυντ;

Πρέπει να σημειωθεί ότι το συγκεκριμένο μέρος της θεωρίας του Φρόυντ δεν έχει υποστηριχθεί επιστημονικά. Είναι μάλιστα τόσες οι πτυχές των θεωριών του Φρόυντ που δεν έχουν υποστηριχτεί επιστημονικά ώστε οι θεωρίες του ανήκουν πια περισσότερο σε εγχειρίδια ιστορίας της ψυχολογίας παρά σε επιστημονικά εγχειρίδια. Στον κινηματογράφο όμως είναι ακόμα κραταιός. Οι εμμονές και οι καθηλώσεις χρησιμεύουν στη διαμόρφωση μίας καλλιτεχνικής διεισδυτικής ματιάς στην ψυχολογία του ατόμου που συχνά δεν αντιπροσωπεύει την πραγματικότητα, όπως την καταλαβαίνουμε επιστημονικά (βλέπε για παράδειγμα τις ταινίες του Γούντυ Άλλεν). Παρ' όλα αυτά χρησιμεύουν για να δώσουν βάθος στην οπτική του καλλιτέχνη, γεγονός που είναι εμφανές στο έργο Η ζωή της Αντέλ. Μπορεί ο σκηνοθέτης να μην έχει καθήλωση στο στοματικό στάδιο, αλλά η παρουσίαση της Αντέλ σαν να έχει, βοηθά στην εμπορική επιτυχία του έργου σε βάρος του ρεαλισμού και της πραγματικότητας.

Από την άλλη, θα ήταν παράλειψη να μη σημειώσουμε ότι ο Φρόυντ ήταν ένας πολύ οξυδερκής άνθρωπος. Αναγνωρίζοντας ότι πολλοί άνθρωποι  δεν μπορούν να αντικρίσουν την πραγματικότητα ενσυνείδητα, πρότεινε ότι υπάρχει μία σειρά αμυντικών μηχανισμών που εξωθεί την αντίληψη της πραγματικότητας στο ασυνείδητο. Άρα, αν εγώ πιστεύω ότι οι θεωρίες του δεν ισχύουν, αυτό μπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι αρνούμαι την πραγματικότητα. Κι αν έχω αρνητική στάση απέναντι στο έργο είναι γιατί έχω κι εγώ καθήλωση στο στοματικό στάδιο –ουσιαστικά δηλαδή ευχαριστιέμαι το έργο ασυνείδητα– αλλά μέσω ενός αμυντικού σχηματισμού αντίδρασης, αντιδρώ και διαμορφώνω την τελείως αντίθετη στάση. Και γράφω κι ένα άρθρο γι' αυτό.

Τα συμπεράσματα δικά σας.

Αλέξιος Αρβανίτης

Διδάκτωρ κοινωνικής ψυχολογίας. Διδάσκει στο τμήμα ψυχολογίας του Οικονομικού Κολλεγίου Αθηνών (BCA), στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα κατάρτισης στις διαπραγματεύσεις του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών και στο τμήμα ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά