Πέμπτη, 07 Ιανουαρίου 2016

Ο Ζιράρ μέσα από τον Ζιράρ

Κατηγορία Παρεμβάσεις
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Παρεμβάσεις Τεύχος 61
Ο Ρενέ Ζιράρ (25 Δεκεμβρίου 1923 - 4 Νοεμβρίου 2015). Ο Ρενέ Ζιράρ (25 Δεκεμβρίου 1923 - 4 Νοεμβρίου 2015). Φωτογραφία Αρχείου

Οι επιλογές που ακολουθούν από τα εφτά βιβλία του Ρενέ Ζιράρ (25 Δεκεμβρίου 1923 - 4 Νοεμβρίου 2015), τα οποία έχουν εκδοθεί στα ελληνικά, είναι στοχευμένες. Πρόκειται για μια μικρογραφία της θεωρίας του για τη μιμητική επιθυμία και τη βία, καθώς και το εξιλαστήριο θύμα γύρω από το οποίο ομονοεί η κοινότητα. Παράλληλα, δίνουν μια εικόνα για τις λογοτεχνικές αναφορές του Ζιράρ στη Βίβλο, τον Σαίξπηρ, τον Ντοστογιέφσκι και τον Προυστ, όπου επίσης εφαρμόζει τη θεωρία του. Αναδημοσίευση από το τεύχος 61 του Books' Journal, Δεκεμβρίου 2015.

 

 

1. «Πάντα αντέγραφες τους Άλλους»

«Ο Προυστ δεν έπαψε να υποστηρίζει ότι η αισθητική επανάσταση του Ανακτημένου χρόνου ήταν αρχικά μια πνευματική και ηθική επανάσταση. σήμερα (σ.σ.: 1961) βλέπουμε καθαρά ότι είχε δίκιο. Να ανακτήσεις τον χρόνο σημαίνει να ανακτήσεις την αυθεντική εντύπωση κάτω από την άποψη του άλλου που την επικαλύπτει.  σημαίνει επομένως να ανακαλύψεις την άποψη του άλλου ως ξένη άποψη. να κατανοήσεις ότι ο μηχανισμός της διαμεσολάβησης δημιουργεί μια πολύ έντονη εντύπωση αυτονομίας και αυθορμητισμού τη στιγμή ακριβώς που παύουμε να είμαστε αυτόνομοι και αυθόρμητοι. Να ανακτήσεις τον χρόνο σημαίνει να παραδεχτείς μιαν αλήθεια που οι περισσότεροι άνθρωποι αποφεύγουν σε όλη τους τη ζωή, να αναγνωρίσεις ότι πάντα αντέγραφες τους Άλλους για να δείχνεις πρωτότυπος στα μάτια τους καθώς και στα δικά σου μάτια. Να ανακτήσεις τον χρόνο σημαίνει να παραμερίσεις λίγο τον εγωισμό σου».

(Ρομαντικό ψεύδος και μυθιστορηματική αλήθεια, μετάφραση: Κατερίνα Κολλέτ, Ίνδικτος, Αθήναι 2001, σ. 52)

 

2. Το εξιλαστήριο θύμα

«Ο μηχανισμός της αμοιβαίας βίας μπορεί να παρασταθεί ως φαύλος κύκλος.  άπαξ και η κοινότητα εισαχθεί σε αυτό τον κύκλο, είναι πλέον ανίκανη να εξέλθει. Μπορούμε να ορίσουμε αυτόν τον κύκλο με όρους εκδίκησης και αντιποίνων.  μπορούμε να κάνουμε πολλές ψυχολογικές περιγραφές του. Καθόσον, στους κόλπους της κοινότητας, υπάρχει ένα συσσωρευμένο απόθεμα μίσους και δυσπιστίας, οι άνθρωποι εξακολουθούν να αντλούν από αυτό και να το αβγατίζουν. Ο καθένας προετοιμάζεται ενάντια στην ενδεχόμενη επίθεση του γείτονα και ερμηνεύει τις προετοιμασίες του ως επιβεβαίωση των επιθετικών του τάσεων. Γενικότερα, πρέπει να αναγνωρίσουμε στη βία ένα μιμητικό χαρακτήρα τέτοιας έντασης ώστε η βία δεν θα μπορούσε να εξαλειφθεί αφ’ εαυτής από τη στιγμή που εγκαθίσταται μέσα στην κοινότητα.

Για να βγούμε από τον κύκλο, θα έπρεπε να διασπαθίσουμε τη φοβερή, καθυστερημένη οφειλή βίας που υποθηκεύει το μέλλον, θα έπρεπε να απαλλάξουμε τους ανθρώπους από όλα τα πρότυπα βίας που δεν παύουν να πολλαπλασιάζονται και να γεννούν νέες μιμητικές διαθέσεις.

Αν οι άνθρωποι καταφέρνουν όλοι να πειστούν ότι μόνο ένας ανάμεσά τους είναι υπεύθυνος για κάθε βίαιη μίμηση, αν καταφέρνουν να βλέπουν σε αυτόν το «μίασμα» που τους μολύνει, αν είναι αληθινά ομόθυμη η πεποίθησή τους, τότε αυτή η πεποίθηση θα επαληθευτεί γιατί δεν υπάρχει πλέον πουθενά, μέσα στην κοινότητα, κάποιο πρότυπο βίας για να το δεχτούν ή να το αρνηθούν, δηλαδή αναπόδραστα για να το μιμηθούν και να το πολλαπλασιάσουν. Εξοντώνοντας το εξιλαστήριο θύμα, οι άνθρωποι θα πιστέψουν ότι απαλλάσσονται από τα δεινά τους και όντως θα απαλλαγούν γιατί δεν θα υπάρχει πλέον μεταξύ τους η γοητεία της βίας».

(Το εξιλαστήριο θύμα – Η βία και το ιερό, μετάφραση: Κωστής Παπαγιώργης, Εξάντας, 1991, σ. 139-140)

 

3. Πατέρας και αδέλφια

«Στους Αδελφούς Καραμαζόφ, η σχέση των γιων με τον πατέρα είναι μια μιμητική σχέση που, μπορεί να προηγείται χρονικά όλων των υπολοίπων, μπορεί να είναι πιο καταστρεπτική, στην ουσία όμως είναι ταυτόσημη με όλες τις άλλες. Η ομοιότητά της με τον Οιδίποδα είναι λοιπόν επιφανειακή. Ενώ για τον Φρόυντ ο πατέρας δεν θα μπορούσε να ήταν πατέρας κι ο γιος δεν θα ήταν γιος αν δεν μεσολαβούσε η ασυνείδητη αντιζηλία τους, στον Ντοστογιέφσκι η αντιζηλία είναι εντελώς συνειδητή, αν και δεν ισχύει το ίδιο για όλες της τις συνέπειες, ενώ ο πατέρας όσο ευκολότερα γίνεται αντίζηλος των ίδιων του των παιδιών, τόσο λιγότερο “πατέρας” είναι γι’ αυτά. Το πρωταρχικό έγκλημα δεν είναι η πατροκτονία, όπως στον Φρόυντ, αλλά η παιδοκτονία. Παρά τον τίτλο του πατέρα που φέρει και το ρόλο του ως γεννήτορα, ο Καραμαζόφ - πατήρ στο βάθος δεν είναι παρά ένας κακός αδελφός, ένα είδος ομοιοτύπου. Βρισκόμαστε μέσα σ’ ένα σύμπαν που κατοικείται αποκλειστικά από αδέλφια. [...]

Η επίκληση του πατέρα και της μητέρας μάς επιτρέπει να μην ομολογήοσυμε ποτέ το ρόλο που κατέχει ο άλλος στην επιθυμία μας, το ρόλο του άλλου συγγραφέα, για παράδειγμα – αν εκείνος που μιλάει είναι συγγραφέας. Η επίκληση αυτή επιτρέπει να μην ομολογήοσουμε, αν είμαστε ο Χαίλντερλιν, τι είναι για μας ο Σίλλερ – τι είναι για μας ο Μπελίνσκι και ο Τουργκένιεφ, αν είμαστε ο Ντοστογιέφκσι. Το αληθινό κουκούλωμα δεν έχει ποτέ στόχο τον πατέρα, τον αντίζηλο του παρελθόντος, το είδωλο που κείται στο βυθό του ασυνειδήτου: στόχος του είναι πάντοτε ο αντίζηλος του παρόντος και του μέλλοντος, αυτός που η ψυχανάλυση τον περιορίζει σε ρόλο απλού κομπάρσου, μέσα σ’ ένα παιχνίδι που μετατρέπεται σε παιχνίδι ενός άλλου. Τίποτε δεν βολεύει καλύτερα την επιθυμία από την ελαχιστοποίηση της σημασίας του μοναδικού ειδώλου που την κατατρύχει».

(Κριτικές από το υπόγειο, μετάφραση: Νίκος Ζαρταμόπουλος, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2003, σ. 54-56)

 

4. Ο ιδρυτικός φόνος

«Το καθοριστικό στοιχείο είναι το πτώμα ως φυλακτό, ως φορέας ζωής και γονιμότητας·ο πολιτισμός αρχίζει πάντα ως τάφος. Ο τάφος δεν είναι παρά το πρώτο ανθρώπινο μνημείο που ανεγείρεται πάνω από το αποπομπαίο θύμα, η πρώτη και πιο θεμελιακή μήτρα σημασιών. Δεν υπάρχει πολιτισμός χωρίς τάφο, δεν υπάρχει τάφος χωρίς πολιτισμό.   Στην ακραία περίπτωση, ο τάφος είναι το πρώτο και μοναδικό πολιτισμικό σύμβολο. Ο υπερκείμενος του εδάφους τύμβος δεν χρειάζεται να εφευρεθεί. Είναι ο σωρός λίθων κάτω από τον οποίο είναι θαμμένο το θύμα του συλλογικού λιθοβολισμού. Είναι η πρώτη πυραμίδα [...]

Οι άνθρωποι δεν θέλουν να ξέρουν ότι ολόκληρος ο πολιτισμός τους είναι θεμελιωμένος πάνω στη μυθική διαδικασία εξορκισμού της βίας του ανθρώπου, μέσω της οποίας η βία αυτή προβάλλεται συνεχώς πάνω σε νέα θύματα. Όλοι οι πολιτισμοί, όλες οι θρησκείες, οικοδομούνται, πάνω σε αυτό το θεμέλιο αποκρύπτοντάς το, όπως ακριβώς οικοδομείται και ο τάφος πάνω στο πτώμα το οποίο αποκρύπτει. Ο φόνος εκλύει τον τάφο και ο τάφος δεν είναι παρά το αόρατο γίγνεσθαι των βάθρων της θρησκείας και του πολιτισμού, του μοναδικού τους λόγου υπάρξεως:

 

Ουαί υμίν, ότι οικοδομείτε τα μνημεία των προφητών, οι δε πατέρες υμών απέκτειναν αυτούς, άρα μάρτυρές εστέ και συνευδοκείτε τοις έργοις των πατέρων υμών, ότι αυτοί μεν απέκτειναν αυτούς, υμείς δε οικοδομείτε (Αλλοίμονον σ’ εσάς, που χτίζετε τους τάφους των προφητών, ενώ οι πατέρες σας τους εσκότωσαν. Άρα μαρτυρείτε και επιδοκιμάζετε τα έργα των πατέρων σας, διότι αυτοί μεν τους εσκότωσαν, σεις δε χτίζετε τους τάφους των - Λουκ. ια’ 47 – 48).

 

Αυτοί μεν απέκτειναν, υμείς δε οικοδομείτε: Ο Ιησούς αποκαλύπτει και ταυτόχρονα εκθέτει ανεπανόρθωτα την ιστορία ολόκληρου του ανθρώπινου πολιτισμού. Γι’ αυτό και επαναλαμβάνει για λογαριασμό του τα λόγια του Ψαλμού οζ’: ερεύξομαι κεκρυμμένα από καταβολής [κόσμου] (Ματθ. ιγ’ 35).

(Κεκρυμμένα από καταβολής, διάλογος με τους Ζαν Μισέλ Ουγκουρλιάν και Γκυ Λεφόρ, μετάφραση: Κωνσταντίνος Ι. Γκότσης, Γ.Α. Κουρής ΑΕ, Αθήνα 1994, σ. 111 και 224).

 

5. Η ομολογία του θύματος

«Το σύστημα συνίσταται στο ν’ αθωώσουν την κοινότητα, αμαυρώνοντας τη φήμη του αποδιοπομπαίου τράγου. Για να το ισχυροποιήοσυν, πρέπει να ενισχύσουν την πίστη σ’ αυτή τη δυσφήμιση. Και ο πιο αποτελεσματικός τρόπος για να το πετύχουν αυτό είναι, προφανώς, μια κατάλληλη ομολογία του ίδιου του θύματος. Πρέπει ο Ιώβ να εκφράσει δημόσια την ατιμία του, να την διαλαλήσει μεγαλόφωνα και σε τόνο απόλυτα πειστικά.

Κοιτάξτε τον Οιδίποδα στον τέλος της τραγωδίας του. Επαναλαμβάνει αρκετές φορές ότι είναι απαίσιος, αηδιαστικός στον υπέρτατο βαθμό, τόσο για τους θεούς όσο και για τους ανθρώπους, αυτό που στα ελληνικά αποκαλούν μίασμα. Απαιτεί μάλιστα την εκδίωξή του από τη Θήβα με τόσο ζήλο, ώστε τελικά κερδίζει την εκτίμηση της κοινότητας. Η υποτακτικότητά του του εξασφαλίζει, τότε, ελαφρυντικά από μέρους των Θηβαίων (οι οποίοι περιορίζονται να τον εξορίσουν) και, στις μέρες μας (σ.σ.: 1985), απ’ όλο τον κόσμο. Σε τελική ανάλυση, δεν σώζει τη ζωή του παρά με τη συμπεριφορά του ως υποδειγματικού θύματος, μια συμπεριφορά ακριβώς αντίθετη από κείνη του Ιώβ.

(Η αρχαία οδός των ασεβών, μετάφραση: Λουκάς Θεοδωρακόπουλος, Εξάντας, Αθήνα 1991, σ. 152)

 

6. Θεατρικές μεταμορφώσεις

«Ο Σαίξπηρ λέει ότι η απόλαυση πηγάζει από την επιθυμία τού να είναι κανείς πρότυπο. Το θεατρικό παιχνίδι οφείλει το παράδοξο και αμφίλογο γόητρό του στις μεταμορφώσεις που επιτρέπει. Από τη στιγμή που ένας ρόλος μάς ανήκει, από τη στιγμή που επίσημα και καλλιτεχνικά μπορούμε να τον υποδυθούμε, χάνει το γόητρό του. Ο ρόλος των άλλων είναι πάντα πιο γοητευτικός από τον δικό μας».

(Σαίξπηρ. Οι φλόγες της ζηλοτυπίας, μετάφραση: Κωστής Παπαγιώργης, Εξάντας – Νήματα, Αθήνα 1993, σ. 92)

 

7. Δήμιοι και θ. ﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽λληνικγραφία των εκδτόικποδεξιλαστύματα

«Ο υπερψαλμός αυτός (εννοεί το Βιβλίο του Ιώβ στην Παλαιά Διαθήκη) δείχνει με θαυμαστό τρόπο ότι στις μυθικές λατρείες το θείο και το πλήθος είναι αδιαχώριστα και γι’ αυτόν ακριβώς το λόγο η πρωταρχική έκφραση της λατρείας είναι το θυσιαστικό λιντσάρισμα, ο διονυσιακός διασπαραγμός του θύματος. [...]

Σε όλα αυτά τα κείμενα δεν έχουν πια οι δήμιοι το δίκιο με το μέρος τους, όπως συμβαίνει στους μύθους, αλλά τα θύματα. Τα θύματα είναι αθώα και ένοχοι είναι οι δήμιοι, είναι υπόλογοι επειδή καταδιώκουν αθώα θύματα. [...] Δεν πρέπει να ισχυριστούμε ότι η Βίβλος αποκαθιστά μια αλήθεια την οποία οι μύθοι έχουν προδώσει. Δεν πρέπει να δώσουμε την εντύπωση ότι η αλήθεια αυτή προϋπήρχε, ήταν στη διάθεση των ανθρώπων, προτού τη διατυπώσει η Βίβλος. Τίποτε από αυτά δεν ισχύει. Πριν τη Βίβλο δεν υπήρχαν παρά μόνο μύθοι. Κανείς πριν τη Βίβλο δεν ήταν σε θέση να αμφισβητήσει την ενοχή των θυμάτων τα οποία καταδίκαζαν ομόφωνα οι κοινότητες στις οποίες ανήκαν.

Η αντιστροφή της σχέσης αθωότητας - ενοχής ανάμεσα στα θύματα και τους δήμιούς τους αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της βιβλικής έμπνευσης. Δεν πρόκειται για κάποιο από τα επιδεικτικά αντιμετάθεσης, εύχαρη μα αμελητέα δίπολα του τύπου ωμό - μαγειρεμένο, σκληρό - μαλακό, γλυκό - αλμυρό, στα οποία αρέσκεται ο εθνολογικός στρουκτουραλισμός. Εδώ τίθεται το κρίσιμο ζήτημα των ανθρωπίνων σχέσεων, που πάντοτε διαταράσσονται από τον ανταγωνιστικό μιμητισμό.

Άπαξ και εννοήσουμε την κριτική των μιμητικών εξάρσεων και των συνεπειών τους, από την αρχή ώς το τέλος της Βίβλου, καταλαβαίνουμε τη βαθιά βιβλική σημασία της ταλμουδικής αρχής, την οποία συχνά παραθέτει ο EmmanuelLevinas: “Εάν όλοι συμφωνούν να καταδικάσουν έναν υπόδικο, αφήστε τον, πρέπει να είναι αθώος”. Η ομοψυχία μέσα στις ανθρώπινες ομάδες σπάνια είναι φορέας της αλήθειας, τις περισσότερες φορές δεν είναι παρά ένα μιμητικό, τυραννικό φαινόμενο. Θυμίζει την ομοφωνία στις εκλογές επί απολυταρχικών καθεστώτων».

(Εθεώρουν τον σατανάν ως αστραπήν..., μετάφραση: Ευγενία Γραμματικοπούλου, Εξάντας – Νήματα, Αθήνα 2002, σ. 180-182)

 

 

Σημείωση: Στα αποσπάσματα διατηρήθηκε η ορθογραφία και οι μεταφραστικές επιλογές των εκδόσεων στα ελληνικά. Επιμέλεια: Δημήτρης Δουλγερίδης

 

 

 

Δημήτρης Δουλγερίδης

Δημοσιογράφος στα Νέα. Πρόσφατα κυκλοφόρησε το βιβλίο του, Δεύτερη ανάγνωση (2012).

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά