Τρίτη, 22 Δεκεμβρίου 2015

Η ευρωπαϊκή κρίση και η αντιμετώπισή της

Κατηγορία Παρεμβάσεις
Γράφτηκε από την  Δημοσιεύθηκε στο Παρεμβάσεις Τεύχος 60
28 Oκτωβρίου 2015. Στους 29 ανήλθαν, σύμφωνα με την τελική εκτίμηση, οι νεκροί πρόσφυγες και μετανάστες από το ναυάγιο του ξύλινου σκάφους βόρεια της Λέσβου. Το προσφυγικό και το μεταναστευτικό επιδεινώνουν την κρίση ταυτότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. 28 Oκτωβρίου 2015. Στους 29 ανήλθαν, σύμφωνα με την τελική εκτίμηση, οι νεκροί πρόσφυγες και μετανάστες από το ναυάγιο του ξύλινου σκάφους βόρεια της Λέσβου. Το προσφυγικό και το μεταναστευτικό επιδεινώνουν την κρίση ταυτότητας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. ΑΠΕ/ΜΠΕ

 

Η μόνη ρεαλιστική απάντηση στην κρίση της ΕΕ είναι η εμβάθυνση της ενοποίησης με στόχο την ανάδειξη της «καλύτερης Ευρώπης» σε ισχυρότερες δημοκρατικές βάσεις και νομιμοποίηση. Καταληκτικός στόχος της ενοποίησης θα πρέπει να είναι η Πολιτική Ένωση (Political Union), ομοσπονδιακής λογικής και περιεχομένου. Αναδημοσίευση από το τεύχος 60 του Books' Journal, Νοέμβριος 2015.

Α. Η Ταυτότητα της Κρίσης

Η ευρωπαϊκή ενοποίηση έφθασε σε οριακό σημείο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) βρίσκεται σε πολλαπλή κρίση.[1] Η κρίση είναι οικονομική, πολιτική, ταυτότητας, αλλά πάνω απ’ όλα είναι κρίση νομιμοποίησης (legitimacy).[2] Η Ευρωπαϊκή Ένωση εμφανίζεται αποκομμένη από την ευρωπαϊκή κοινωνία και τους πολίτες. Σημαντική κατηγορία πολιτών ψηφίζουν υπέρ ακραίων (ευρωσκεπτικιστικών) κομμάτων της ακρο-Δεξιάς ή της ακρο-Αριστεράς, τα οποία άμεσα και επιθετικά ή έμμεσα και ύπουλα αμφισβητούν τη χρησιμότητα, τα επιτεύγματα, τη λογική της ευρωπαϊκής ενοποίησης και τη θεσμική της έκφραση – την Ευρωπαϊκή Ένωση. Επιζητούν την επιστροφή στο εθνικό, περίκλειστο κράτος ως την απάντηση στα προβλήματα και τις προκλήσεις της εποχής της παγκοσμιοποίησης.[3] Το Εθνικό Μέτωπο στη Γαλλία ζητά την αποχώρηση της χώρας από την ευρωζώνη, ενώ ευρύ φάσμα πολιτικών δυνάμεων στη Βρετανία, από την άκρα Δεξιά (UKIP) μέχρι την Αριστερά (μέρος του Εργατικού Κόμματος), επιδιώκουν την πλήρη αποχώρηση της χώρας από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ο πρωθυπουργός της χώρας, Νταίηβιντ Κάμερον, επιδιώκει, ως γνωστόν, την αναδιαπραγμάτευση της θέσης της Βρετανίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και, στη συνέχεια, τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για την παραμονή ή μη της χώρας στην ΕΕ ως πλήρες μέλος (τέλος 2016, αρχές 2017).[4]

Η κρίση νομιμοποίησης τροφοδοτείται οπωσδήποτε από την οικονομική κρίση κυρίως στην ευρωζώνη, αλλά και γενικότερα στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η κρίση στην ευρωζώνη υπήρξε εν μέρει προέκταση της γενικότερης παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης που ξεκίνησε στο τέλος της δεκαετίας του 2000, με κύριο σύμπτωμα την κατάρρευση της LehmanBrothers (Σεπτέμβριος 2008). Υπήρξε όμως και αποτέλεσμα ενδογενών παραγόντων, όπως η «ημιτελής κατασκευή» της οικονομικής και νομισματικής ένωσης (ΟΝΕ), με ουσιαστικά μόνο τη νομισματική ένωση σε λειτουργία, χωρίς οικονομική, δημοσιονομική και τραπεζική ένωση, αλλά και χωρίς ένα αποτελεσματικό, νομιμοποιημένο θεσμικό πλαίσιο και διαδικασίες για τη διαχείριση της eυρωζώνης και των προκλήσεων ή των κρίσεων που ενδεχομένως θα αντιμετώπιζε (Οικονομική Διακυβέρνηση – EconomicGovernance).[5] Η ελληνική κρίση (χρέους, ελλειμμάτων, ανταγωνιστικότητας, εμπιστοσύνης), όπως εκδηλώθηκε από το 2010[6], αν και κατά βάση προϊόν της ελληνικής πραγματικότητας (homemade)[7], ανέδειξε με δραματικό τρόπο τις ατέλειες και τα ελλείμματα της ευρωζώνης τόσο σε επίπεδο πολιτικών και διαχείρισης όσο και σε επίπεδο θεσμών και διαδικασιών. Με αφετηρία την αντιμετώπιση της ελληνικής κρίσης, η ευρωζώνη οδηγήθηκε στην επιβολή εξαιρετικά αυστηρών πολιτικών λιτότητας (δημοσιονομικής πειθαρχίας), με άμεση συνέπεια την οικονομική ύφεση, τη διόγκωση της ανεργίας, τη διεύρυνση των ανισοτήτων και τη φτωχοποίηση τμημάτων του πληθυσμού.[8] Τα φαινόμενα αυτά συνέβαλαν στην ενίσχυση των τάσεων απονομιμοποίησης της Ένωσης καθώς και της ενίσχυσης των ευρωσκεπτικιστικών, εθνολαϊκιστικών δυνάμεων στον Εευρωπαϊκό χώρο.[9]

Ταυτόχρονα όμως συνέβαλαν και στην ανάδειξη νέων διαχωριστικών γραμμών που σωρευτικά υπονομεύουν την ενοποιητική λογική και διαδικασία. Πρώτον, η διαχείριση της κρίσης στην Ελλάδα αλλά και σε άλλες χώρες, όπως η Πορτογαλία, η Ισπανία, η Κύπρος και εν μέρει η Ιρλανδία, αναβίωσαν ορισμένα στερεότυπα αντιπαλότητας, κυρίως ανάμεσα στους λαούς. Έτσι οι λαοί του Μεσογειακού Νότου «ταυτοποιήθηκαν» ως σπάταλοι, τεμπέληδες, ανεύθυνοι, ενώ οι λαοί του Ευρωπαϊκού Βορρά ως πειθαρχημένοι, εργατικοί και υπεύθυνοι. Η αναβίωση αυτή τείνει να ακυρώσει ουσιαστικά τη βασική επιταγή των Συνθηκών για «στενότερη ένωση μεταξύ των λαών της Ευρώπης» (άρθ. 1, ΣΕΕ). Με άλλα λόγια, «οι πολιτιστικές διαχωριστικές γραμμές» στην Ευρώπη έχουν διευρυνθεί, αλλά ταυτόχρονα έχουν διευρυνθεί και οι οικονομικές ανισότητες ανάμεσα στον Ευρωπαϊκό Βορρά και το Νότο (ανάμεσα δηλαδή στις πλεονασματικές και ελλειμματικές χώρες) σε ό,τι αφορά τα επίπεδα ανάπτυξης, απασχόλησης και κοινωνικής συνοχής.[10] Έτσι η δυναμική της σύγκλισης (convergence), που χαρακτήριζε την ενοποιητική διαδικασία τις τελευταίες δεκαετίες, έχει αντικατασταθεί από μια νέα δυναμική απόκλισης (divergence), κυρίως ανάμεσα στο Βορρά και το Νότο.

Οι διακρατικές σχέσεις ανάμεσα στις χώρες-μέλη, ιδιαίτερα αυτά της ευρωζώνης, έχουν επίσης διαταραχθεί σε σημαντικό βαθμό. Η Γερμανία είναι η χώρα-μέλος η οποία προσλαμβάνεται ως η κυρίαρχη δύναμη στην ευρωζώνη, η οποία προωθεί (και επιβάλλει) την αυστηρή πολιτική δημοσιονομικής πειθαρχίας και λιτότητας, με τη σύμπραξη ομάδας άλλων κρατών-μελών από το Βορρά (Ολλανδία, Φινλανδία, κ.ά.) και την Ανατολή (χώρες Βαλτικής, Σλοβακία, κ.ά.). Ο ρόλος αυτός της Γερμανίας προκαλεί την αντίδραση όχι μόνο κρατών όπως η Ελλάδα, τα οποία υφίστανται τις συνέπειες της λιτότητας, αλλά και άλλων, όπως η Γαλλία και η Ιταλία, χωρών οι οποίες αποδίδουν μεγαλύτερη έμφαση στη μακροοικονομική πολιτική της ανάπτυξης και των διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων και λιγότερο στην αυστηρή δημοσιονομική πειθαρχία. Είτε έτσι είτε αλλιώς, μια νέα εκδοχή του «Γερμανικού ζητήματος» (Germanquestion) έχει εμφανισθεί, η οποία συνοψίζεται στο ερώτημα εάν οδηγούμαστε σε μια «γερμανική Ευρώπη» ή θα συνεχίσουμε στη λογική της «ευρωπαϊκής Γερμανίας». Η παρουσία του «ζητήματος» αυτού στην ατζέντα οξύνει το «έλλειμμα νομιμοποίησης» της Ένωσης.[11]

Οι εκλογές για την ανάδειξη των νέων μελών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου τον Μάιο του 2014 αποτύπωσαν σε σημαντικό βαθμό τις πολιτικές διαστάσεις της κρίσης στην Ευρωπαϊκή Ένωση, με την εκλογή ευρωσκεπτικιστικών, αντιευρωπαϊκών και ακραίων δυνάμεων. Διαδοχικές εκλογές σε χώρες-μέλη της Ένωσης (Γαλλία, Σουηδία, Φινλανδία, Γερμανία, Ολλανδία, Ελλάδα, κ.ά.) ενίσχυσαν επίσης τις αντισυστημικές, αντιευρωπαϊκές δυνάμεις.[12]

Χρειάζεται ωστόσο να επισημανθεί ότι οι δυνάμεις αυτές ενισχύονται όχι μόνο λόγω της οικονομικής κρίσης αλλά και για μια σειρά από άλλους λόγους. Ένας απ’αυτούς εντοπίζεται στην αυξανόμενη εισροή προσφύγων ή μεταναστών, νόμιμων ή άτυπων, στην Ευρωπαϊκή Ένωση, ως συνέπεια των πολιτικών συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή (κυρίως στη Συρία), στη Βόρει Αφρική (κυρίως στη Λιβύη) και σε άλλες περιοχές. Το θέμα της μετανάστευσης και η εμφανής αδυναμία της Ένωσης να το διαχειριστεί με συστηματικό και αποτελεσματικό τρόπο τροφοδοτεί τις πολιτικά ακραίες, εθνολαϊκιστικές, αντιευρωπαϊκές ή και ρατσιστικές δυνάμεις. Σχεδόν το σύνολο των ακροδεξιών δυνάμεων στον ευρωπαϊκό χώρο, από την Ελλάδα (Χρυσή Αυγή) μέχρι το Ηνωμένο Βασίλειο (UKIP), έχουν κοινή συνισταμένη την επίδειξη παθολογικής εχθρότητας προς τους μετανάστες.[13] Η δεύτερη συνισταμένη είναι βεβαίως η αντιπάθεια προς τη διαδικασία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η αντιπάθεια έχει μετεξελιχθεί σε ενεργητική εχθρότητα, καθώς η ενοποίηση άρχισε «να διεισδύει» περισσότερο έντονα στα πολιτικά συστήματα των κρατών-μελών και «να ακουμπά» τον εσωτερικό πυρήνα της εθνικής κυριαρχίας. Πολιτικές όπως η Κοινή Ευρωπαϊκή Πολιτική Ασφάλειας και Άμυνας (ΚΕΠΑΑ), η ελεύθερη διακίνηση προσώπων, η δημοσιονομική πειθαρχία για τον έλεγχο των προϋπολογισμών (SixPack, TwoPack, Δημοσιονομικό Σύμφωνο) κ.ά. έχουν εισχωρήσει βαθύτερα στον πυρήνα της εθνικής κυριαρχίας, προκαλώντας την έντονη αντίδραση των εθνολαϊκιστικών πολιτικών δυνάμεων.

Η πολύπλευρη εσωτερική κρίση της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει συμπέσει με την οξυνόμενη εξωτερική κρίση στην ευρύτερη περιφέρεια της Ένωσης. Για πρώτη φορά μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η ΕΕ βρίσκεται αντιμέτωπη με γενικευμένη αστάθεια στην ευρύτερη περιφέρειά της με εντεινόμενες απειλές, κινδύνους και προκλήσεις. Οι προσδοκίες που είχαν επενδυθεί σε πολιτικές όπως της «Ευρωπαϊκής Γειτονίας» (EuropeanNeighbourhood)[14], της Ανατολικής Εταιρικής Σχέσης (EasternPartnership),[15] της Μεσογειακής Ένωσης[16] κ.ά. για τη δημιουργία ενός ευρύτερου χώρου σταθερότητας, ειρήνης, δημοκρατίας και ευημερίας στον περίγυρο της Ένωσης δεν έχουν εμφανώς εκπληρωθεί.

Η οξύτερη απειλή για την Ένωση προέρχεται αναμφίβολα από τη Ρωσία. Η βίαιη αντίδραση του προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν στην προσπάθεια της Ουκρανίας να προσεγγίσει την Ευρωπαϊκή Ένωση (και στο βάθος του χρόνου να ενταχθεί σ’ αυτή), μέσω της σύναψης Συμφωνίας Σύνδεσης, ανέτρεψε τη βασική δέσμη αρχών, κανόνων και ρυθμίσεων πάνω στην οποία στηρίχτηκε η μεταψυχροπολεμική ευρωπαϊκή γεωπολιτική τάξη. Η πλέον κραυγαλέα περίπτωση παραβίασής τους υπήρξε, βεβαίως, η προσάρτηση της Κριμαίας από τη Ρωσία και η στρατιωτική εμπλοκή της Ρωσίας στις αποσχιστικές συγκρούσεις στην Ανατολική Ουκρανία.[17] Παράλληλα ο Βλαντίμιρ Πούτιν έχει αναπτύξει ένα επιθετικό αφήγημα για τις σχέσεις της Ρωσίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση και τη Δύση γενικότερα. Προβάλλει την Ευρώπη και τη Δύση ως «πολιτιστικά παρηκμασμένες» που σχεδιάζουν την «περικύκλωση» και, τελικώς, τη συρρίκνωση της Ρωσίας. Στη λογική αυτή, η Ρωσία ενισχύει τη στρατιωτική της ισχύ αυξάνοντας κατακόρυφα τις στρατιωτικές της δαπάνες για τον εκσυγχρονισμό του οπλοστασίου της. Παράλληλα επιχειρεί να ενισχύσει τις σχέσεις της με άλλες δυνάμεις (π.χ. Κίνα) ή να δημιουργήσει εναλλακτικά πλαίσια συνεργασίας –όπως την Ευρωασιατική Τελωνειακή Ένωση ή την Οργάνωση Συνεργασίας της Σαγκάης (ShanghaiCooperationOrganization - SCO)– ή ακόμη να ενισχύσει το ρόλο της στο πλαίσιο των νεοαναδυόμενων οικονομιών (BRICS – Βραζιλία, Ινδία, Κίνα, Ν. Αφρική). Όλες αυτές οι εξελίξεις θέτουν για την ΕΕ κρίσιμα διλήμματα και προκλήσεις που πρέπει να απαντηθούν.

Η δεύτερη μείζονος σημασίας εξωτερική πρόκληση που αντιμετωπίζει η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι αυτή της αυξανόμενης εισροής προσφύγων και μεταναστών από τη Μέση Ανατολή και την Αφρική. Οι συγκρούσεις και η εντεινόμενη αστάθεια στην περιοχή έχουν οδηγήσει εκατοντάδες χιλιάδες στην αναζήτηση καταφυγίου, προστασίας και προοπτικής στην Ευρώπη[18]. Το μεγαλύτερο ωστόσο κίνημα μεταναστών δέχονται οι χώρες της Μεσογείου, κυρίως η Ελλάδα και η Ιταλία, ενώ σημαντικός αριθμός χάνεται στα νερά της Μεσογείου στην προσπάθειά του να φθάσει στην ευρωπαϊκή ήπειρο.[19] Αν και, λόγω των δημογραφικών πιέσεων, η Ευρώπη έχει ανάγκη τους μετανάστες, η αυξανόμενη παρουσία τους έχει δημιουργήσει έντονες κοινωνικές και πολιτικές εντάσεις στις περισσότερες χώρες-μέλη της Ένωσης, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας. Οι ακροδεξιές πολιτικές δυνάμεις τείνουν να αποδίδουν την αυξανόμενη εισροή μεταναστών και προσφύγων στις πολιτικές της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ελεύθερη διακίνηση ατόμων, καθεστώς Schengen, κ.λπ.), επιδιώκοντας την κατάργησή τους.

Η τρίτη μείζονος σημασίας απειλή-πρόκληση στον εξωτερικό περίγυρο της Ένωσης προέρχεται από την εντεινόμενη αστάθεια, κυρίως στην ευρύτερη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Η συνεχιζόμενη εμφύλια σύγκρουση στη Συρία, η χαοτική κατάσταση στη Λιβύη («αποτυχημένο κράτος»), οι συγκρούσεις σε Ιράκ, Αφγανιστάν, Κέρας της Αφρικής, Μαλί κ.α., και βεβαίως η άνοδος του Ισλαμικού Κράτους (Islamic State, IS)[20] έχουν δημιουργήσει εκρηκτικές συνθήκες που τροφοδοτούν τη μετανάστευση αλλά και την τρομοκρατία.

Συγκρουσιακή ένταση έχει εκδηλωθεί επίσης, τελευταία, και στην περιοχή των Δυτικών Βαλκανίων, ως αποτέλεσμα (και) της απομάκρυνσης της προοπτικής ενσωμάτωσης των χωρών αυτών στην Ευρωπαϊκή Ένωση στο ορατό μέλλον. Ο πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ζαν-Κλοντ Γιούνκερ έχει, ως γνωστόν, διακηρύξει ότι δεν πρόκειται να υπάρξει νέα ένταξη κράτους στην ΕΕ μέσα στην επόμενη πενταετία.

Οι προκλήσεις που θέτει για την Ευρωπαϊκή Ένωση η αστάθεια του περιφερειακού περιβάλλοντος καθίστανται ακόμη οξύτερες από την εμφανή απροθυμία ή και αδυναμία των ΗΠΑ να διαδραματίσουν ενεργότερο ρόλο στις περιοχές σύγκρουσης (με εξαίρεση, ίσως, αυτή της Ουκρανίας). Οι ΗΠΑ στρέφουν το ενδιαφέρον τους προς την περιοχή του Ειρηνικού όπου διακυβεύονται σημαντικά οικονομικά, πολιτικά και γεωπολιτικά συμφέροντα (αντιμετώπιση της Κίνας, κ.λπ.). Βεβαίως και η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με την πρόκληση της ανόδου της Κίνας και χωρών του Ειρηνικού, καθώς η διαδικασία μετατόπισης της οικονομικής και, τελικά, πολιτικής δύναμης προς την περιοχή αυτή του πλανήτη έχει λάβει αναπότρεπτη δυναμική.

 

Β. Η αντιμετώπιση της κρίσης: πολιτική ένωση

Η αντιμετώπιση της πολλαπλής εσωτερικής και εξωτερικής κρίσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει πολλές απαντήσεις[21], οι οποίες συμπεριλαμβάνουν την συρρίκνωση ή ακόμη και την κατάλυση της Ένωσης. Ωστόσο είναι εντελώς ανεδαφική η ιδέα ότι η μερική ή πλήρης επιστροφή στην κυριαρχία του εθνικού κράτους θα αποτελούσε την απάντηση στις κρίσεις και στις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ευρώπη την εποχή της παγκοσμιοποίησης.[22] Η εμπειρία δείχνει ότι το εθνικό κράτος από μόνο του έχει περιορισμένες δυνατότητες και μέσα να επιλύσει τα σύγχρονα περίπλοκα προβλήματα και προκλήσεις (διαχείριση της οικονομίας, κλιματική αλλαγή, μεταναστευτικές ροές, τεχνολογικές εξελίξεις, δημογραφικές πιέσεις, τρομοκρατία, συγκρούσεις) ή να διαχειρισθεί την αυξανόμενη αλληλεξάρτηση. Επιπρόσθετα για την Ευρώπη, η επιστροφή στο εθνικό κράτος μπορεί δυνητικά να σημάνει διολίσθηση στις συγκρούσεις και τους «δαίμονες του παρελθόντος», επιστροφή δηλαδή στην «Ευρώπη των εμφυλίων συγκρούσεων». Η συγκρουσιακή αστάθεια στον περίγυρο της Ευρώπης υπογραμμίζει εύγλωττα τους κινδύνους αυτούς και φωτίζει τη συμβολή της ευρωπαϊκής ενοποίησης στη διαδικασία σταθεροποίησης της Ευρώπης.

Από την άλλη μεριά, η επιστροφή στο εθνικό κράτος θα οδηγούσε αναπόφευκτα στην ανάδειξη της Γερμανίας σε κυρίαρχη, ηγεμονική δύναμη της Ευρώπης, με όλα τα ανεπιθύμητα σενάρια ενδεχομένως ανοιχτά[23]. Γιατί δεν πρέπει να διαφεύγει ότι η ευρωπαϊκή ενοποίηση λειτουργεί ως διαδικασία-μηχανισμός για την εμπλαισίωση της Γερμανίας, προκειμένου να αποφευχθεί η κυριαρχία της επί της Ευρώπης (η «Γερμανική Ευρώπη»). Επιστροφή στο εθνικό κράτος σημαίνει για την Ευρώπη επιστροφή στην κυριαρχία της Γερμανίας. Σημαίνει, με άλλα λόγια, επιστροφή στην αστάθεια και στους εθνικούς ανταγωνισμούς του παρελθόντος.

Επομένως, η μερική ή ολική επιστροφή στο εθνικό κράτος δεν συνιστά την απάντηση στην πολλαπλή κρίση που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρωπαϊκή Ένωση. Το αντίθετο, θα μετατρέψει την κρίση, πιθανότατα, σε καταστροφή.[24] Και με τον τρόπο αυτό θα ακυρωθούν τα σημαντικά επιτεύγματα πολλών δεκαετιών ευρωπαϊκής ενοποίησης, και κυρίως η ειρήνη και η σταθερότητα στην Ευρώπη. Πρόκειται για επιτεύγματα που «θεωρούνται δεδομένα» (takenforgranted) και, από αυτή την άποψη, κάποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι η ευρωπαϊκή ενοποίηση είναι «θύμα των επιτευγμάτων της».

Η μόνη ρεαλιστική απάντηση στην κρίση της ΕΕ είναι η εμβάθυνση της ενοποίησης με στόχο την ανάδειξη της «καλύτερης Ευρώπης» σε ισχυρότερες δημοκρατικές βάσεις και νομιμοποίηση. Καταληκτικός στόχος της ενοποίησης θα πρέπει να είναι η Πολιτική Ένωση (Political Union), ομοσπονδιακής λογικής και περιεχομένου.[25] Η οικοδόμηση της Πολιτικής Ένωσης μπορεί και πρέπει να προχωρήσει εξελικτικά μέσα από την προώθηση πέντε κύριων τομέων βαθύτερης ενοποίησης:

ΕΣΟΧΗ (5)

  1. Ολοκλήρωση της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ)
  2. Ολοκλήρωση Δέσμης Πολιτικών για την Οικονομική Ανάπτυξη (Growth), Απασχόληση   Οικονομική, Κοινωνική και Εδαφική Συνοχή
  3. Προώθηση Ολοκληρωμένης Πολιτικής για τη Μετανάστευση και τη Διαχείριση -Προστασία των Εξωτερικών Συνόρων
  4. Εμβάθυνση της Αμυντικής Ολοκλήρωσης (DefenseIntegration)
  5. Θεσμική Ολοκλήρωση της Πολιτικής Ένωσης.
  1. Ολοκλήρωση της ΟΝΕ

 

Η πλέον επιτακτική προτεραιότητα στη διαδικασία οικοδόμησης της Πολιτικής Ένωσης είναι η ολοκλήρωση του ατελούς συστήματος της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ).[26] Η ΟΝΕ, όπως έχει σχεδιασθεί από τη Συνθήκη της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Συνθήκη του Mάαστριχτ)[27], στηρίζεται ως γνωστόν σ’ ένα σκέλος, αυτό της νομισματικής ένωσης. Από τη Συνθήκη απουσιάζουν τα υπόλοιπα κεντρικά στοιχεία, αυτό της οικονομικής ένωσης (το «Ο» της ΟΝΕ), της δημοσιονομικής (fiscalunion), της τραπεζικής (bankingunion) και, βεβαίως, η θεσμική πολιτική εμπλαισίωση, η Πολιτική Ένωση. Ως αποτέλεσμα, το ενιαίο νόμισμα, το ευρώ, δημιουργήθηκε ως πολιτικά άστεγο νόμισμα. Έτσι, μολονότι η ΟΝΕ είχε επινοηθεί ως πολιτικό σχέδιο για τη βαθύτερη πολιτική ενοποίηση της Ευρώπης –στόχος ο οποίος προσέλαβε υψηλή σημασία, ιδιαίτερα μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου και την ενοποίηση των δύο Γερμανιών– δεν κατέστη εφικτή η πολιτική εμπλαισίωση του σχεδίου. Σε κάποιο βαθμό επικράτησε η (νεολειτουργική) λογική, σύμφωνα με την οποία η βαθύτερη οικονομική και πολιτική ενοποίηση θα προκύψει εξελικτικά μέσα από τη λειτουργία της νομισματικής ένωσης. Η λογική αυτή δεν επεκράτησε βεβαίως και, ως εκ τούτου, η ΟΝΕ παρέμεινε ένα ατελές σύστημα. Οι ατέλειες και τα ελλείμματα είχαν συγκαλυφθεί τα πρώτα χρόνια λειτουργίας της ΟΝΕ (1999-2010), χρόνια οικονομικής σταθερότητας και ανάπτυξης. Με την εκδήλωση όμως της κρίσης και ειδικότερα της ελληνικής κρίσης χρέους και ελλειμμάτων, οι ατέλειες και ελλείμματα του συστήματος έγιναν πλήρως ορατά.

Αντιμέτωπη με την κρίση, η ευρωζώνη δεν διέθετε μηχανισμούς, διαδικασίες ή μέσα για την αντιμετώπισή της, ενώ ταυτόχρονα ήταν υποχρεωμένη να σεβαστεί τη ρήτρα της «μη διάσωσης» (non-bailoutclause) που είναι ενσωματωμένη στη Συνθήκη (άρθ. 125 ΣΕΕ). Ως αποτέλεσμα, προχώρησε σε adhocμέτρα και δράσεις για την αντιμετώπιση της ελληνικής κρίσης (αρχικά διακρατικό δάνειο, συμμετοχή ΔΝΤ στη διαδικασία επεξεργασίας και εποπτείας του προγράμματος προσαρμογής, κ.λπ.).

Παράλληλα όμως εγκαινίασε τη διαδικασία για την κάλυψη ορισμένων από τα ελλείμματα της ΟΝΕ. Στην προσπάθεια αυτή έγιναν ορισμένα σημαντικά βήματα με:

ΕΣΟΧΗ (4)

α. την υιοθέτηση μηχανισμών για την υποστήριξη κρατών μελών σε κρίση, πρώτα με τη θέσπιση του Μηχανισμού Χρηματοδοτικής Διευκόλυνσης (EFSF) και στη συνέχεια του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας (EuropeanStabilityMechanismESM) με διακυβερνητική συμφωνία και πόρους ύψους 500 δισ. ευρώ.[28]

β. τη θέσπιση δέσμης νομικών ρυθμίσεων για την αποτελεσματικότερη άσκηση δημοσιονομικής και μακροοικονομικής πειθαρχίας και εποπτείας. Στις ρυθμίσεις αυτές περιλαμβάνονται τα πακέτα νομικών πράξεων, γνωστά ως Six-Pack και Two-Pack, καθώς και το Δημοσιονομικό Σύμφωνο («Συνθήκη για τη Σταθερότητα, το Συντονισμό και τη Διακυβέρνηση στην ΟΝΕ»). Περιλαμβάνεται επίσης και το Ευρωπαϊκό Εξάμηνο (EuropeanSemester).[29]

γ. την εγκαθίδρυση της Τραπεζικής Ένωσης (bankingunion) με τη θέσπιση του ενιαίου μηχανισμού εποπτείας (singlesupervisorymechanism-SSM) από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) και των ενιαίων κανόνων εκκαθάρισης των τραπεζών (singleresolutionmechanism-SRM, οδηγία BRRD), αλλά όχι ακόμη ενός ενιαίου συστήματος εγγύησης των καταθέσεων.[30]

δ. την απόφαση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ), ιδιαίτερα μετά την ανάληψη της προεδρίας από τον Mάριο Ντράγκι, ο οποίος αποφάσισε «να λάβει οποιοδήποτε αναγκαίο μέτρο» (takewhateverittakes – 2012), για να στηρίξει το ενιαίο νόμισμα. Στη λογική αυτή προχώρησε στη θέσπιση μέτρων για την παρέμβαση στη δευτερογενή αγορά ομολόγων (OutrightMonetary  TransactionsOMT) ενώ είχε προηγηθεί το Πρόγραμμα SMP. Πολύ πιο σημαντική, ωστόσο, υπήρξε η απόφαση της ΕΚΤ για την Ποσοτική Χαλάρωση (2015-QuantitativeEasing, QE) με στόχο την αντιμετώπιση του αποπληθωρισμού στην ευρωζώνη.

Με τα μέτρα αυτά η ΕΚΤ αναδείχτηκε ουσιαστικά σε «δανειστή εσχάτης προσφυγής» (lenderoflastresort), ρόλος που ανήκει σε μια κεντρική τράπεζα.

Αλλά όσο σημαντικά κι αν είναι τα μέτρα αυτά, δεν ολοκληρώνουν το ατελές σύστημα της ΟΝΕ. Ορισμένα περισσότερο φιλόδοξα μέτρα προς την κατεύθυνση αυτή, τα οποία είχαν προταθεί το 2012 από τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Χέρμαν βαν Ρομπάι, τον πρόεδρο της Επιτροπής Ζοζέ Μανουέλ Μπαρόζο, τον πρόεδρο του EurogroupΖαν Κλοντ Γιούνκερ και τον πρόεδρο της ΕΚΤ Mάριο Ντράγκι (με τίτλο TowardsAGenuineEconomicandMonetaryUnion) δεν έγιναν τελικά αποδεκτά από τις χώρες-μέλη της ευρωζώνης.[31] Μια νέα έκθεση των προέδρων των οργάνων της ΕΕ για την εμβάθυνση της ΟΝΕ, με λιγότερο φιλόδοξες προτάσεις, παρουσιάστηκε στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο τον Ιούνιο 2015 (CompletingEuropesEconomicandMonetaryUnion)[32] .

Δεν υπάρχει ωστόσο καμιά αμφιβολία ότι, όπως υπογράμμισε και η διαχείριση του «ελληνικού ζητήματος» τον Ιούλιο 2015, η ολοκλήρωση της ΟΝΕ συνιστά επιτακτική προτεραιότητα για τη βιωσιμότητα του συστήματος. Η ολοκλήρωση συνεπάγεται:

ΕΣΟΧΗ (4)

  1. τη δημοσιονομική ένωση (fiscalunion), με την ευρωζώνη να μετεξελίσσεται σταδιακά σε «ένωση μεταφοράς πόρων» (transfersunion) –όσο κι αν αυτό αποτελεί ανάθεμα για τη Γερμανία– μέσα σ’ ένα αυστηρό πλαίσιο κανόνων κεντρικής άσκησης της δημοσιονομικής πολιτικής, με την τοποθέτηση ενός Υπουργού/Επιτρόπου για τους προϋπολογισμούς σε επίπεδο ΕΕ. Στο πλαίσιο αυτό, η ευρωζώνη χρειάζεται να αποκτήσει ισχυρή «δημοσιονομική ικανότητα» (fiscalcapacity – προϋπολογισμό) καθώς και σταδιακή αμοιβαιοποίηση του χρέους (mutualisation debt), κ.λπ.
  2. την πλήρη τραπεζική ένωση με την αναβάθμιση και ολική «κοινοτικοποίηση» των ρυθμίσεων για την εποπτεία, την εκκαθάριση των τραπεζών αλλά και τη θέσπιση του ευρωπαϊκού συστήματος εγγύησης των καταθέσεων (deposit guarantee scheme).
  3. την οικονομική ένωση η οποία, μεταξύ άλλων, θα επιμερίζει την ευθύνη για την προσαρμογή ανάμεσα στις πλεονασματικές (surplus) και ελλειμματικές (deficit) χώρες μέλη της ευρωζώνης.

2. Οικονομική - κοινωνική σύγκλιση - ανάπτυξη

Στη διαδικασία προς την Πολιτική Ένωση και την ολοκλήρωση της ΟΝΕ, η Ευρωπαϊκή Ένωση χρειάζεται ολοκληρωμένη οικονομική πολιτική για την ανάπτυξη (growth) και την απασχόληση, καθώς και πολιτική για την οικονομική, κοινωνική και εδαφική σύγκλιση και συνοχή. Η οικονομική πολιτική ανάπτυξης θα πρέπει να εξισορροπεί τη δημοσιονομική πειθαρχία και οφείλει να είναι προσανατολισμένη προς (ενδεικτικά) τα ακόλουθα κύρια στοιχεία:

ΕΣΟΧΗ

  1. την προώθηση της «οικονομίας της γνώσης» μέσα από προοδευτικές διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις,
  2. την ενίσχυση μέσω της προσαρμογής του ευρωπαϊκού κοινωνικού προτύπου (European social model) ως ταυτολογικού στοιχείου του ευρωπαϊκού χώρου,[33]
  3. την επίτευξη της οικονομικής, κοινωνικής και εδαφικής σύγκλισης (convergence), συνοχής και αντιστροφής της διαδικασίας απόκλισης (divergence) ιδιαίτερα μεταξύ χωρών του Ευρωπαϊκού Βορρά και του Ευρωπαϊκού Νότου, που έχει οξυνθεί μετά την εκδήλωση της οικονομικής κρίσης το 2010,
  4. την προώθηση της φορολογικής εναρμόνισης καθώς και του κανονιστικού καθεστώτος που θα καταπολεμά αποτελεσματικά τη φοροδιαφυγή, φοροαποφυγή, τη διάβρωση της φορολογικής βάσης, κ.λπ.,
  5. τη δημιουργία απασχόλησης για τη δραστική μείωση της ανεργίας, της φτωχοποίησης και της κοινωνικής περιθωριοποίησης στον ευρωπαϊκό χώρο,
  6. την πολιτική επενδύσεων μέσω της ενίσχυσης του ρόλου του προϋπολογισμού της ΕΕ, της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΤΕ – ΕΙΒ) και άλλων καινοτόμων μέσων (έκδοση αναπτυξιακών ομολόγων από την ΕΕ, κ.λπ.),
  7. εμβάθυνση της ενιαίας εσωτερικής αγοράς, ιδιαίτερα στους τομείς των υπηρεσιών, των ψηφιακών δικτύων, του internet, της ενέργειας και των χρηματοπιστωτικών δραστηριοτήτων,
  8. την οικοδόμηση της Ενεργειακής Ένωσης (Energy Union) με στόχο μεταξύ άλλων την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής μέσω της απαλλαγής της οικονομίας από τις εκπομπές άνθρακα αλλά και την προώθηση της ενεργειακής ασφάλειας, αλληλεγγύης και εμπιστοσύνης.[34]

3. Μετανάστευση - διαχείριση εξωτερικών συνόρων

Παράλληλα με την οικονομική κρίση και καθώς η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με τις ισχυρότερες πιέσεις προσφυγικών και μεταναστευτικών ροών (οικονομικοί μετανάστες και πρόσφυγες) από τη δημιουργία της, είναι ιδιαίτερα επιτακτική η ανάπτυξη ολοκληρωμένης κοινής μεταναστευτικής πολιτικής και πολιτικής ασύλου. Με βάση τις σχετικές διατάξεις των Συνθηκών (άρθ. 77-80 ΣΛΕΕ)[35] και του διεθνούς δικαίου, η ΕΕ έχει διαμορφώσει μια δέσμη πολιτικών και δράσεων για τη μετανάστευση (νόμιμη και παράνομη), τους πρόσφυγες και τους «αιτούντες άσυλο» (asylum-seekers) και τη διαχείριση των εξωτερικών συνόρων της σε μια βάση εξισορρόπησης της επιλογής για μια «ανοιχτή Ευρώπη» που χρειάζεται τους μετανάστες και «προστατεύει τους κατατρεγμένους», και της ανάγκης διατήρησης της ασφάλειας και της συνοχής των ευρωπαϊκών κοινωνιών (αλληλεγγύη με υπευθυνότητα). Οι πλέον πρόσφατες δράσεις περιλαμβάνονται στο Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα Δράσης για τη Μετανάστευση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (European Agenda on Migration – 2015)[36] και σε αποφάσεις διαδοχικών Ευρωπαϊκών Συμβουλίων (ιδιαίτερα του Ιουνίου 2015).

Όλες οι δράσεις αυτές δεν συνιστούν ωστόσο ολοκληρωμένη, κοινή μεταναστευτική πολιτική (όπως προβλέπεται στο άρθρο 79 ΣΛΕΕ). Μια ολοκληρωμένη πολιτική που διέπεται από την αρχή της αλληλεγγύης θα πρέπει να στηριχθεί σε τρεις κύριους άξονες:

(i) στη δίκαιη κατανομή ευθυνών και βαρών (burden-sharing). Η αρχή αυτή,μολονότι διαλαμβάνεται στη Συνθήκη (άρθ. 80 ΣΛΕΕ), δεν έχει επαρκώς υλοποιηθεί με αποτέλεσμα ορισμένες συνοριακές χώρες μέλη της Ένωσης (Ελλάδα, Ιταλία, Μάλτα κ.ά.) να φέρουν εξαιρετικά δυσανάλογο βάρος, ως χώρες πρώτης εισόδου, σε ό,τι αφορά τον αριθμό των μεταναστών-προσφύγων στο έδαφός τους. (Τον Ιούνιο 2015 το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αποφάσισε την κατ’ εξαίρεση μετεγκατάσταση εντός δύο ετών από την Ιταλία και Ελλάδα 40.000 προσώπων τα οποία έχουν ανάγκη διεθνούς προστασίας «με τη συμμετοχή όλων των κρατών μελών». Ορισμένα κράτη –Βόρεια Ιρλανδία, Δανία–, επικαλούμενα ειδικές ρυθμίσεις ή πολιτικούς - κοινωνικούς λόγους δεν συμμετέχουν στη δράση αυτή). Χωρίς δίκαιη κατανομή των βαρών είναι δύσκολο να υπάρξει ολοκληρωμένη πολιτική. Μια τέτοια πολιτική συνεπάγεται ουσιαστική τροποποίηση του κανονισμού του Δουβλίνου Ι-ΙΙΙ, Κανονισμός 604/2013 της 26ης Ιουνίου 2013). Στη βάση αυτή, θα πρέπει να διαμορφωθεί μια γνήσια κοινή πολιτική ασύλου.

(ii) αποτελεσματική κοινή διαχείριση των εξωτερικών συνόρων της Ένωσης με στόχο την ενισχυμένη πρόληψη της παράτυπης  μετανάστευσης και εποπτεία της διέλευσης των εξωτερικών συνόρων, περιλαμβανομένης της αντιμετώπισης των εμπόρων-διακινητών ανθρώπων. Οι μηχανισμοί και τα μέσα που διαθέτει σήμερα η Ένωση για τη διαχείριση και την εποπτεία των εξωτερικών συνόρων δεν κρίνονται επαρκείς (Frontex κ.λπ.). Χωρίς να οδηγούν στη μετατροπή της Ευρώπης σε φρούριο, απαιτείται συνδυασμός πολιτικών (civilian) και στρατιωτικών μέσων και ικανοτήτων (capabilities). Η εγκαθίδρυση μιας Ευρωπαϊκής Φυλακής Συνόρων (European Border Guard), με σταθερή συμμετοχή δυνάμεων από τα κράτη μέλη, είναι αναγκαία.[37]

(iii) αντιμετώπιση των κύριων γενεσιουργών αιτίων των αυξανόμενων ροών μεταναστών και προσφύγων. Ο στόχος αυτός απαιτεί την ανάπτυξη δέσμης πολιτικών σε δύο επίπεδα: πρώτον, για την αντιμετώπιση ή και επίλυση των συγκρούσεων, πρωτίστως στην άμεση περιφέρεια της Ευρώπης (Μέση Ανατολή, Βόρεια Αφρική) και, δεύτερον, για την υποβοήθηση της οικονομικής ανάπτυξης και δημιουργίας απασχόλησης και προοπτικών στις χώρες καταγωγής των μεταναστευτικών ροών.

Οι πολιτικές αυτές προϋποθέτουν με τη σειρά τους την ανάπτυξη από πλευράς Ένωσης περισσότερο αποτελεσματικών και συνεκτικών μέσων που θα της επιτρέψουν να διαδραματίζει περισσότερο ενεργό ρόλο στη διαχείριση και την επίλυση των συγκρούσεων. Προϋποθέτουν, με άλλα λόγια, την παραπέρα ανάπτυξη της κοινής εξωτερικής πολιτικής (ΚΕΠΠΑ) και την εμβάθυνση της αμυντικής πολιτικής (ΚΕΠΑΑ). Προϋποθέτουν επίσης την ενίσχυση της αναπτυξιακής πολιτικής της Ένωσης με τη διάθεση των αντίστοιχων πόρων για το σκοπό αυτό, στο πλαίσιο της διαμόρφωσης μιας γνήσιας εταιρικής σχέσης, ιδιαίτερα με τις χώρες της Αφρικής.

4. Εμβάθυνση αμυντικής ενοποίησης

Μολονότι το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο έχει αναγνωρίσει ότι «το περιβάλλον ασφάλειας της Ευρώπης έχει μεταβληθεί δραματικά» (26 Ιουνίου 2015), η Ένωση δεν διαθέτει τα αναγκαία μέσα για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των εντεινόμενων προκλήσεων ασφάλειας. Οι προσπάθειες για την ανάπτυξη της αμυντικής ολοκλήρωσης, από την έναρξη της διαδικασίας (St. Mallo, 1998) μέχρι σήμερα, δεν έχουν οδηγήσει στο αναγκαία επιθυμητό αποτέλεσμα. Τα τελευταία πέντε χρόνια, και λόγω της κυριαρχίας της οικονομικής κρίσης στην ευρωπαϊκή ατζέντα, το θέμα της αμυντικής ολοκλήρωσης είχε σχεδόν αγνοηθεί. Συζητήθηκε μόλις δύο φορές σε επίπεδο Ευρωπαϊκού Συμβουλίου (Δεκέμβριος 2013, Ιούνιος 2015). Ακόμη και η Συνθήκη της Λισσαβώνας, με τις σημαντικές νέες ευκαιρίες που προσέφερε για την προώθηση της αμυντικής ολοκλήρωσης, αγνοήθηκε. Βεβαίως είναι γνωστό ότι ορισμένες χώρες-μέλη, κυρίως το Ηνωμένο Βασίλειο, παραμένουν εντελώς εχθρικές στο στόχο της αμυντικής ολοκλήρωσης.[38]

Ωστόσο, το επικίνδυνο περιβάλλον ασφάλειας και οι προκλήσεις καθιστούν επιτακτική την προώθηση της αμυντικής ολοκλήρωσης, με πρώτα απ’ όλα την αξιοποίηση των σχετικών ρυθμίσεων της Συνθήκης της Λισσαβώνας και ιδιαίτερα αυτών για τη «Μόνιμη Διαρθρωμένη Συνεργασία» (Permanent Structure CorporationPESCO, άρθρα 42,6,  46 ΣΕΕ), η οποία επιτρέπει «στα κράτη-μέλη που πληρούν υψηλότερα κριτήρια στρατιωτικών δυνατοτήτων» να προχωρήσουν στην εμβάθυνση της αμυντικής ενοποίησης. Στο πλαίσιο αυτό, μια σειρά επί μέρους μέτρα (από την εγκαθίδρυση αρχηγείου, τη συνεργασία στον τομέα της αμυντικής βιομηχανίας, την αντιμετώπιση υβριδιακών απειλών και απειλών στον κυβερνοχώρο και την καθιέρωση Ευρωπαϊκού Εξαμήνου για την Άμυνα) θα μπορούσαν να προωθηθούν. Στην ίδια λογική, οι ρυθμίσεις της Συνθήκης της Λισσαβώνας για αλληλεγγύη και «αμοιβαία συνδρομή» σε χώρα-μέλος θύμα εξωτερικής απειλής (άρθ. 42,7 ΣΕΕ) θα πρέπει να ενεργοποιηθούν και να αποτυπωθούν σε πραγματική πολιτική.[39] Η Ένωση πρέπει σταδιακά να μετεξελιχθεί από ένα σύστημα διαχείρισης κρίσεων σ’ ένα σύστημα συλλογικής ασφάλειας/κοινής άμυνας, όπως προβλέπει η Συνθήκη (άρθ. 42,2), με έσχατο μακροχρόνιο στόχο να αποκτήσει «τις eυρωπαϊκές ένοπλες δυνάμεις», όπως έχει προτείνει ο pρόεδρος της Επιτροπής Ζαν Κλοντ Γιούνκερ.

5. Θεσμική εμπλαισίωση – Πολιτική Ένωση

Η ολοκλήρωση των πολιτικών (ΟΝΕ, σύγκλιση - ανάπτυξη, μετανάστευση, άμυνα) θα πρέπει να αποτυπωθεί σε νέα «θεσμική εμπλαισίωση» δημοκρατικού χαρακτήρα, ώστε η Ένωση να καλύψει το «έλλειμμα δημοκρατίας» και να ανακτήσει τη νομιμοποίησή της (legitimacy) ως Πολιτική Ένωση[40]. Απαιτείται επομένως η συγκρότηση συνεκτικού, ορατού (visible) κυβερνητικού συστήματος σε επίπεδο Ένωσης (στη θέση του σημερινού κατακερματισμένου), που θα νομιμοποιείται δημοκρατικά. Θα μπορούσε, π.χ., να υπάρξει συγχώνευση των προέδρων Ευρωπαϊκού Συμβουλίου και Επιτροπής σε μια ενιαία θέση (Πρόεδρος της Ένωσης) που θα αναδεικνύεται απ’ ευθείας από το ευρωπαϊκό εκλογικό σώμα. Παράλληλα, θα πρέπει να ενισχυθεί περισσότερο ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, αν και το τελευταίο θα πρέπει να διαμορφώσει καλύτερη σχέση με την ευρωπαϊκή κοινωνία και τους πολίτες. Άλλες επιμέρους τεχνικές θεσμικές ρυθμίσεις για τη βελτίωση της διακυβερνησιμότητας και της δημοκρατικότητας της Ένωσης έχουν διατυπωθεί από πολλές πλευρές.

Ένα καίριο ερώτημα είναι εάν όλες αυτές οι μεταρρυθμίσεις προς την κατεύθυνση της Πολιτικής Ένωσης μπορούν να υλοποιηθούν με τη σύμπραξη όλων των 28 κρατών-μελών (ΕΕ-28). Μολονότι αυτή η σύμπραξη είναι η επιθυμητή επιλογή, τούτο ίσως να μην είναι δυνατό, καθώς ορισμένες χώρες-μέλη έχουν σοβαρές επιφυλάξεις. Στην περίπτωση αυτή, θα μπορούσαν να υλοποιηθούν σε επίπεδο ευρωζώνης (ΕΕ-19 σήμερα) ή ακόμη και σε μικρότερη ομάδα κρατών-μελών (Ευρώπη δύο στρωμάτων - twotierEurope)…

Ένα δεύτερο ερώτημα αναφέρεται στο εάν θα πραγματοποιηθούν με μια «συνολική προσέγγιση» (bigbang) που συνεπάγεται ριζική τροποποίηση των Συνθηκών ή με μια σταδιακή, εξελικτική προσέγγιση. Τα επιχειρήματα υπέρ μιας συνολικής προσέγγισης είναι ιδιαίτερα ισχυρά. Αλλά καθώς η εκτεταμένη τροποποίηση των Συνθηκών συναντά την αντίθεση σημαντικών κρατών μελών, η μερική εξελικτική προσέγγιση ίσως καταστεί αναπόφευκτη.

Θα πρέπει να θεωρείται αυτονόητο ότι η Ελλάδα υποστηρίζει το σχέδιο για «βαθύτερη και καλύτερη Ευρώπη», καθώς κάτι τέτοιο εξυπηρετεί τα πάγια και διαχρονικά συμφέροντα της χώρας. Βεβαίως η υλοποίηση του σχεδίου αυτού συνεπάγεται μεταφορά κυριαρχίας στο ευρωπαϊκό σύστημα, όμως μέσα από την μεταφορά αυτή η Ελλάδα μεγιστοποιεί τα συμφέροντά της και ενισχύει την διαπραγματευτική της δύναμη (bargaining power).

 

 

 



[1]Η βιβλιογραφία για τη κρίση στην ΕΕ είναι ογκώδης. Μεταξύάλλωνβλέπε:Giddens (2014),  A. Turbulent and Mighty Continent, What Future for Europe?, London: Polity,HabermasJ. (2012), The Crisis  of the European Union, a Response, London: Polity, Pisani-Ferry  J. (2014), The Eurocrisis and Its Aftermath, Oxford: Oxford University Press, Wolf M. (2014), The Shifts and the Shocks, London: Allen Lane, ΚαραμούζηςΝ.Β.,ΧαρδούβεληςΓκ.(επ.) (2011), Από τη Διεθνή Κρίση στην Κρίση της Ευρωζώνης και της Ελλάδας,  Αθήνα: Α.Α. Λιβάνη. 

[2] Beetham, D. and Lord, C. (2013), Legitimacy and the EU, London: Routledge,Piris Jean- Claude, The Future of Europe, Towards a Two-speed EU?, Cambridge, Cambridge University Press, 2012.

[3] OECD (2013), «The 2008 financial crisis-A crisis of globalisation?» in J. Huwart and L. Verdier, Economic Globalisation: Origins and consequences, Paris: OECD Publishing.

[4] Macshane D. (2015), Brexit, How Britain will Leave Europe, London, I.B.Tauris, A guide to the UK's planned in-out EU referendum, BBC, 2.09.2015 at http://www.bbc.com/news/uk-politics-32810887.

[5] R. Baldwin and Fr. Giavazi (eds) (2015), The Eurozone Crisis, A Consensus View of the Causes and a Few Possible Solutions, London, CEPR? A VoxEUEU.Ogr Book, Daianu, D., D'Adda, C., Basevi, G. and Kumar, R., The Eurozone Crisis and the Future of Europe, The Political Economy of Further Integration and Governance, London: Palgrave Macmillan, A. Μεταξάς, I. Pernice (2015), Crisis, Η Ευρώπη σε Κρίση, Αθήνα, Ι. Σιδέρης /Friedrich Ebert Stiftung.

[6]Γιαννίτσης Τ. (2014), Η Ελλάδα σε Κρίση, Αθήνα: Πόλις, Καζάκος Π. (2010) Από τον Ατελή Εκσυχρονισμό στη Κρίση, Αθήνα: Πατάκη, Μαραβέγιας, Ν. (2012), Εκατό κομμάτια της κρίσης στην Ελλάδα, στην Ευρώπη, στον κόσμο, Αθήνα: Παπαζήση.

[7]Ιωακειμίδης Π.Κ. (2012) , «Κρίση και Ελληνικός Εξαιρετισμός» στο Μ. Βασιλάκης (επ.), Απρονοησία και Νέμεση, ελληνική Κρίση 2001 – 2011, Αθήνα, The Athens Review of Books, Σημίτης, Κ. (2012), Ο εκτροχιασμός, Αθήνα: Πόλις, Ντάλης, Σ. (επιμ.) (2012), Από την ένταξη στην κρίση, Ελλάδα και Ευρωπαϊκή Ένωση: 1981 – 2011, Αθήνα: Παπαζήση, Χριστοδουλάκης Ν. (2011), Σώζεται ο Τιτανικός; Από το Μνημόνιο στην Ανάπτυξη, Αθήνα: Πόλις, C. Simitis (2014), The European Crisis, The Greek Case, Manchester: Manchester University Press.

[8] Karyotis, G. and Gerodimos, R. (2015), The Politics of Extreme Austerity-Greece in the Eurozone Crisis, London: Palgrave Macmillan.

[9] Serricchio, F., Tsakatika, M. and Quaglia, L. (2013), Euroscepticism and the global financial crisis, Journal of Common Market Studies, 51 (1): 51-64.

[10] Andor, L. (10.10.2014), Imbalances & Inequalities in the EU: Challenges to the Europe 2020 Strategy, Brussels, at http://europa.eu/rapid/press-release_SPEECH-14-684_en.htm, γιατογενικότεροθέματωνανισοτήτωνβλέπε: Atkinson  A.b. (2015), Inequality, What can be done?, London: Harvard University Press, Pikey, Τh. (2015), Capital in the Twenty- first Century, London, Harvard University Press

[11] Bulmer, S. (2014), «Germany and the Eurozone Crisis: Between Hegemony and Domestic Politics», West European Politics, 37 (6): 1244-1263.

[12] «The Eurosceptic Union», The Economist, 26/5/2014, http://www.economist.com/blogs/charlemagne/2014/05/european-elections-0.

[13] Ινστιτούτο Έρευνας και Κατάρτισης Ευρωπαϊκών Θεμάτων (2014), Πτυχές του Μεταναστευτικού Ζητήματος στην Ευρωπαϊκή Ένωση, Αθήνα στο http://www.irtea.gr.

[14] Lehne S. (Feb. 2014), Time to reset the European Neigborhood Policy, Washington/Brussels: Carnegie Europe.

[15] Korosteleva, E. (2013), Eastern Partnership: A New Opportunity for the Neighbours?, London: Routledge.

[16] Knio, K. (2013), The European Union's Mediterranean Policy: Model or Muddle? A New Institutionalist Perspective, London: Palgrave Macmillan.

[17] Langbein, J. (2015), Transnationalization and Regulatory Change in the EU’s Eastern Neighbourhood. Ukraine between Brussels and Moscow, London: Routledge.

[18]Nougayredde N. (21.08.2015), «Angela Merkel is right: the migration crisis will define this decade», The Guardian.

[19] Fouskas, Th. and Tsevrenis, V. (eds) (2014), Contemporary Immigration in Greece: A Sourcebook, Athens: European Public Law Organization (EPLO).

[20] Cοckburn P. (2015), The Rise of the Islamic State,  London, Verso.

[21]Μεταξύάλλωνβλέπε:Peet J., La Guardia A. (2014) Unhappy Union, How the euro crisis-and Europe- can be fixed , London: The  Economist, Zielonka J. (2014), Is the EU doomed?, London: Polity.

[22] Kazoka I, (29.11.2014), «Chopping down the woods», The European, Berlin.

[23] Kundani  H. (2014), The Paradox of  German Power, London: Hirst and Combany, Simms B. (2013), Europe, The Struggle for Supremacy, 1453 to the Present, London: Allen Lane.

[24] De Schoutheete, Ph. and Micossi St., (21 Feb. 2013), On Political Union in Europe: The changing landscape of decision making and political accountability, CEPS Essay No. 4, Brussels: CEPS.

[25] Cini, M. and Pérez-Solórzano Borragán, N. (2013), European Union Politics, Fourth Edition, Cambridge: Cambridge University Press.

[26]. Delors J. et al. (2015) After the Greek Deal :Three Dangers and three Oppurtunities –Why it is Urgent to Complete EMU, Paris: Notre Erope/Jacques Delor Institute, Mengi M. (2014), What Political and Institutional Evolutions for the EU and the EMY?, Paris: Notre Erope/Jacques Delor Institute.

[27]Ιωακειμίδης Π.Κ. (1995), Ευρωπαϊκή Πολιτική Ένωση,  δεύτερη έκδοση, Αθήνα: Θεμέλιο.

[28] «Gearing up for business» (12.10.2013), The Economist.

[29] European Commission (26.02.2015), «European Semester 2015: country-specific updates», Fact Sheet, Brussels.

[30] European Commission (Sept. 2013), Banking Union – Single Resolution Mechanism (SRM) at http://ec.europa.eu/finance/general-policy/docs/banking-union/dg-markt-factsheets-srm_en.pdf.

[31] Van Rompuy, H. (5.12.2012), «Towards A Genuine Economic and Monetary Union», at http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_Data/docs/pressdata/en/ec/134069.pdf.

[32] Jean-Claude Juncker (2015), Completing Europe's Economic and Monetary Union, at http://ec.europa.eu/priorities/economic-monetary-union/docs/5-presidents-report_en.pdf.

[33] Schmid, G. (May 2014), «Inclusive Growth: What Future for the European Social Model?», IZA Policy Paper No. 82, Bonn, http://ftp.iza.org/pp82.pdf.

[34] Sami Andoura & Jean-Arnold Vinois (Jan. 2015), From the European energy community to the energy union. A policy proposal for the short and the long term, Paris: Notre Europe – Jacques Delors Institute.

[35] Ιωακειμίδης  Π.Κ. (2010), Η Συνθήκη της Λισσαβώνας, δεύτερη έκδοση, Αθήνα , Θεμέλιο.

[36] European Commission (13.05.2015), «Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions. A European Agenda on Migration», COM(2015) 240 final, Brussels at http://ec.europa.eu/dgs/home-affairs/what-we-do/policies/european-agenda-migration/background-information/docs/communication_on_the_european_agenda_on_migration_en.pdf.

[37] Frontex, «Annual Information on the Commitments of the Member States to the European Border Guard Teams and the Technical Equipment Pool», Report 2014, Warsaw.

[38] Kurowska, X.  and Breuer, F. (eds.) (2012), Explaining the EU’s Common Security and Defence Policy Theory in action, London: Palgrave Macmillan.

[39] Jolyon Howorth (2014), Security and Defence Policy in the European Union, 2nd ed., London: Palgrave Macmillan.

[40] Το αίτημα της πολιτικής ένωσης τίθεται από πολλές πλευρές. Μεταξύ άλλων βλέπε «Italy’s Pier Carlo Padoan calls for political union to save euro», Financial Times, 26 Ιουλίου 2015.

Παναγιώτης Κ. Ιωακειμίδης

Π.Κ. Ιωακειμίδης. Ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, υπήρξε ο εκπρόσωπος της Ελλάδας στη Διακυβερνητική Διάσκεψη για τη σύνταξη της Συνθήκης της Νίκαιας και αναπληρωματικό μέλος της Ευρωπαϊκής Συνέλευσης (Convention) για την επεξεργασία του Ευρωπαϊκού Συντάγματος. Πιο πρόσφατα βιβλία του: Ευρωπαϊκό σύνταγμα και ευρωπαϊκή ενοποίηση (2005), Θα επιβιώσει η Ευρωπαϊκή Ένωση; (2007), Η θέση της Ελλάδας στο διεθνές, ευρωπαϊκό και περιφερειακό σύστημα (2007), Η  Συνθήκη της Λισσαβώνας (2010).

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά