Σάββατο, 13 Ιουνίου 2015

Χαριτωμένη ανεμελιά

Κατηγορία Παρεμβάσεις
Γράφτηκε από την  Δημοσιεύθηκε στο Παρεμβάσεις Τεύχος 55
Η pochette από τον Ζάχο Χατζηφωτίου στον Αλέξη Τσίπρα. Ο πρώτος (αριστερά), είναι εμφανές ότι τη φορούσε με την πείρα ενός έμπειρου που γνωρίζει τους κανόνες της κομψής ατημέλειας. Ο έλληνας πρωθυπουργός τη φορά συνήθως στα επίσημα ταξίδια του στο εξωτερικό, αντί της γραβάτας που δεν ταιριάζει στην υποτιθέμενη επαναστατημένη φύση του – αν και η επιτηδευμένη τακτοποίησή της στο τσεπάκι του σακακιού του θυμίζει μάλλον μια ατσαλάκωτη μπρεζνιεφική αισθητική. Η pochette από τον Ζάχο Χατζηφωτίου στον Αλέξη Τσίπρα. Ο πρώτος (αριστερά), είναι εμφανές ότι τη φορούσε με την πείρα ενός έμπειρου που γνωρίζει τους κανόνες της κομψής ατημέλειας. Ο έλληνας πρωθυπουργός τη φορά συνήθως στα επίσημα ταξίδια του στο εξωτερικό, αντί της γραβάτας που δεν ταιριάζει στην υποτιθέμενη επαναστατημένη φύση του – αν και η επιτηδευμένη τακτοποίησή της στο τσεπάκι του σακακιού του θυμίζει μάλλον μια ατσαλάκωτη μπρεζνιεφική αισθητική.

Η pochette από τον Ζάχο Χατζηφωτίου στον Αλέξη Τσίπρα. Ένα κείμενο για το lifestyle του πρωθυπουργού, σύμφυτο της διγλωσσίας του, στην Ευρώπη και στην Ελλάδα, που αναδημοσιεύεται από το Books' Journal, τχ. 55, Μάιος 2015.

 

Sprezzatura (Σπρετσατούρα): Ιταλική λέξη που το Λεξικό της Οξφόρδης αποδίδει ως "μελετημένη ατημέλεια".  Ο όρος προέρχεται από Το Βιβλίο του Αυλικού,[1]του Baldassare Castiglione, όπου ορίζεται ως «μια κάποια νωχέλεια, μια χαριτωμένη χαλαρότητα που σκοπό έχει να καλύπτει οποιαδήποτε επιτήδευση και να κάνει κάθε προσπάθεια να μοιάζει απλή, χωρίς κόπο, χωρίς προμελέτη». Ο καλός αυλικός έπρεπε να είναι άριστος στα όπλα και τις αθλητικές επιδόσεις, στη μουσική και τον χορό, και πολλοί το κατάφερναν, λίγοι όμως μπορούσαν να τα κάνουν όλα αυτά να μοιάζουν εύκολα – με «μια άνεση και ευκολία στην επίτευξη δύσκολων πράξεων, που κρύβει την πραγματική και συνειδητή προσπάθεια που καταβλήθηκε». Ακόμα λιγότεροι εκείνοι που μπορούσαν να συγκαλύψουν το γεγονός πως ό,τι έκαναν είχε κάποιον απώτερο σκοπό. Γιατί Sprezzaturaσημαίνει και κάτι άλλο: μια «μορφή αμυντικής ειρωνείας, την ικανότητα να κρύβει κάποιος αυτό που στ’ αλήθεια επιθυμεί, αισθάνεται, σκέφτεται και έχει σκοπό και πρόθεση να κάνει, πίσω από μια μάσκα φαινομενικής άνεσης». Ήταν λοιπόν μια σημαντική δεξιότητα για τους αυλικούς, που έπρεπε διαρκώς να στήνουν παραστάσεις μέσα στον γεμάτο φιλοδοξία και ίντριγκα περίγυρό τους, αφού όποιος την κατείχε μπορούσε να δίνει την εντύπωση ότι ήταν «απόλυτα κυρίαρχος του εαυτού του και των κοινωνικών κανόνων» – ότι δεν μπορούσε να κάνει λάθος.

Όπως κάθε τι άλλο, η Sprezzatura είχε και το τίμημά της: καθώς μεταμόρφωνε το δύσκολο σε εύκολο, γρήγορα χαρακτηρίστηκε ως η ιδιότητα εκείνων που κατέχουν την τέχνη της παραπλάνησης, ικανότητα που με τη σειρά της δεν οδηγεί στην δημιουργία σχέσεων εμπιστοσύνης (όπου κάτι τέτοιο είναι χρήσιμο και επιθυμητό). Προκάλεσε δηλαδή, σταδιακά, μιαν αυτο-εκπληρούμενη κουλτούρα καχυποψίας.

Έχει αναγνωριστεί ότι η αντρική Sprezzatura εκφράζεται εν πολλοίς μέσα απότην ένδυση. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμά της είναι η pochette, το μικρό μαντιλάκι που φοριέται στη τσέπη του σακακιού[2], αλλά την ίδια εντύπωση «κομψής ατημέλειας» μιας, ας πούμε, ασυμβίβαστης προσωπικότητας, μπορεί να χαρίσει και ένα κασκόλ «τυχαία ριγμένο» γύρω από τους ώμους και φορεμένο μέσα σε θερμαινόμενους εσωτερικούς χώρους.

Η Sprezzatura στις μέρες μας εκφράζεται συνήθως με μια ενδυματολογική λεπτομέρεια που «κάνει όλη τη διαφορά». Όπως σε όλες τις λεπτομέρειες, βέβαια, μέσα της κουρνιάζει ο διάβολος. Η γνήσια, γοητευτική παραπλάνηση απαιτεί πείρα και δεν τα πάει καθόλου καλά με την κοινώς λεγόμενη μπλόφα. Λίγα εκατοστά υφάσματος, κάποιο γνώριμο εμπορικό σχήμα (logo) μπορούν να κάνουν όλη τη διαφορά ανάμεσα στην πραγματική, χαλαρή κομψότητα, και την αδέξια προσπάθεια συγκάλυψης μιας αγχωμένης ανασφάλειας. Στις προσεκτικά απρόσεκτες πτυχές ενός μικρού μαντιλιού (που σύμφωνα με τις τελευταίες επιταγές της μόδας πρέπει να μην είναι τσακισμένο και ευθυγραμμισμένο, αλλά «διπλωμένο στη τύχη») ή σ’ έναν ανοικτό γιακά που αποκαλύπτει ένα γυμνασμένο αντρίκιο στέρνο κρύβεται η λεπτή γραμμή ανάμεσα στην αληθινή sprezzaturaκαι στο να είσαι ένας γητευτής της ασάφειας –στο να είσαι πραγματικά άκομψος. Και κυρίως, όλη η διαφορά ανάμεσα στο να κάνεις με χάρη μια σοβαρή προσπάθεια, και στο να μην κάνεις καμία. 

 


[1]ll Cortegiano.” Γράφτηκε μεταξύ 1508 και 1528, οπότε και εκδόθηκε στην Βενετία, λίγο πριν από το θάνατο του συγγραφέα.

[2]Ιστορικά το μικρό μαντιλάκι ισορροπούσε ανάμεσα στην υγιεινή χρηστικότητα και την απολύτως περιττή κομψότητα: στην Αρχαία Αίγυπτο (4000 π.Χ.) χρησιμοποιούσαν στις τελετές λινά μαντίλια, που από το 2000 π.Χ. ήταν ξασπρισμένα με λευκαντικό. Στην αρχαία Ελλάδα οι άρχοντες έριχναν στα μαντίλια τους άρωμα. Τον 9ο αιώνα το καθολικό ιερατείο φορούσε τα άσπρα του μαντίλια στο αριστερό μπράτσο, σαν μέρος του τελετουργικού. Τον 19ο αιώνα οι Γάλλοι αριστοκράτες χρησιμοποιούσαν μαντίλια βουτηγμένα σε άρωμα για να προστατεύονται από τη φοβερή δυσοσμία που υπήρχε παντού (συμπεριλαμβανομένων, και ιδίως, των χώρων της Αυλής). Στην Αγγλία, λέγεται ότι ο βασιλιάς Ριχάρδος ΙΙ εφηύρε το μικρό μαντηλάκι το 1390 –σίγουρα πάντως ενθάρρυνε τη χρήση του, που μέχρι τότε περιοριζόταν στους ευγενείς. Τον 17ο αιώνα ήταν δημοφιλές στην Ανατολική Ευρώπη και το φορούσαν όλοι (όχι μόνο η ανώτερη τάξη), αρχικά κρυμμένο στη τσέπη του παντελονιού, επειδή εθεωρείτο ανθυγιεινό να βρίσκεται ένα ακάθαρτο μαντίλι σε κοινή θέα, στην τσέπη του σακακιούδηλαδή. Τον 19ο αιώνα η αυστηρή χρηστικότητα του αντρικού μαντιλιού άλλαξε ριζικά με την επικράτηση του κοστουμιού: τότε, για να μην λερώνεται από την επαφή με τα κέρματα που βρίσκονταν στην τσέπη του παντελονιού, μπήκε στο τσεπάκι του σακακιού. Η συνήθεια αυτή επικράτησε, και γύρω στα 1920 η pochetteέγινεσυνηθισμένο αντρικό αξεσουάρ.

Καρολίνα Μέρμηγκα

Συγγραφέας. Βιβλία της: Ερωτευμένες (2005), Σήμερα δεν θα πεθάνω (2010), Συγγενής (2013).

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά