Κυριακή, 01 Δεκεμβρίου 2013

Η καταγωγή των Ελλήνων

Κατηγορία Φιλοσοφία
Γράφτηκε από  Δημοσιεύθηκε στο Τεύχος 38

Θεόδωρος Γ. Γιαννόπουλος, «Πόθεν και πότε οι Έλληνες;». Οι υπεύθυνες απαντήσεις της επιστήμης και η παρούσα κατάσταση της έρευνας για την πρώτη αρχή του ελληνικού πολιτισμού, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Αθήνα 2013, 646 σελ.

Προσπαθώντας να ερμηνεύσουν τις δομικές ομοιότητες γλωσσών που μιλιούνταν από τον Ατλαντικό ώς την Ινδία, οι μεν γλωσσολόγοι κατασκεύασαν γλώσσα που τη βάφτισαν ινδοευρωπαϊκή, οι δε ιστορικοί, εκλαμβάνοντας αυθαίρετα αυτή την υπόθεση εργασίας ως πραγματικό γεγονός, κατασκεύασαν λαό που τον βάφτισαν ινδοευρωπαϊκό και ξεκίνησαν μια δονκιχωτική περιπέτεια αναζητώντας την κοιτίδα του. Γιατί είναι στρεβλό το μονοπάτι που πήραν;

Ήταν στις αρχές της δεκαετίας του 1980, όταν στην αρχή της πανεπιστημιακής μου καριέρας βρέθηκα σε συνεδρία της Φιλοσοφικής Σχολής που λειτουργούσε ακόμη με το παλιό σύστημα. Δεν θυμάμαι ποιο ήταν το αντικείμενο που μας απασχολούσε, αλλά αυτό με κέντρισε να διατυπώσω την άποψη ότι η αρχαιολογία είναι παρακλάδι της Ιστορίας και ότι ο αρχαιολόγος δεν είναι παρά ένας ιστορικός που μελετάει ένα ιδιόρρυθμο αρχείο που το λέμε έδαφος. Ομολογώ δεν περίμενα πως με την άποψή μου αυτή θα ξεσήκωνα θύελλα αντιδράσεων. Οι ιστορικοί δεν δέχονταν τον σκαφτιά αρχαιολόγο ως ιστορικό ερευνητή, ενώ οι φιλόλογοι που, για λόγους τους οποίους εγώ αγνοούσα, βρίσκονταν στα μαχαίρια με τους ιστορικούς, ισχυρίζονταν ότι με την άποψή μου αυτή υποβάθμιζα την αρχαιολογία ως αυτόνομη επιστήμη.

Το περιστατικό αυτό όμως με βοήθησε να βρω τον προσανατολισμό μου ως δάσκαλος: είχα καθήκον να διδάξω την αρχαιολογία ως μέσον ανάπλασης περασμένων κοινωνιών, ως ένα εργαλείο για την ανάγνωση της ιστορίας τους που έχει καταγραφεί με υλικά μορφή στα κατάλοιπα που άφησαν πίσω τους. Όταν, λοιπόν, ανάμεσα στους πρώτους παραλήπτες έλαβα τον τόμο που απόψε παρουσιάζουμε, γραμμένο από παλιό μαθητή μου, ένιωσα ιδιαίτερη χαρά και ικανοποίηση. Δεν γνωρίζω, αν και σε ποιο βαθμό, έπαιξα κάποιο ρόλο, όμως το βιβλίο αυτό ανταποκρίνεται στο όραμά μου ως δασκάλου.

Το θέμα που πραγματεύεται δεν είναι ούτε πρωτότυπο ούτε παρθένο. Η μέχρι τώρα όμως πραγμάτευσή του έχει γίνει κάτω από την επήρεια ιδεοληψιών και προκαταλήψεων ή, ακόμη χειρότερα, με ανομολόγητες επιδιώξεις. Ως ένας από τους αρχαιότερους λαούς της Ευρώπης και με γλώσσα που γράφεται συνεχώς επί τρεισήμισι χιλιάδες χρόνια, και μιλιέται ένας θεός ξέρει πόσες χιλιετίες πριν, οι Έλληνες από πολύ νωρίς απασχόλησαν την διεθνή έρευνα.

ΤΑ ΑΡΧΕΙΑ ΤΗΣ ΜΝΗΜΗΣ

Ως αρχεία, όπου καταγράφονται πληροφορίες για μια κοινωνία πολύ πριν από την απόκτηση οποιουδήποτε συστήματος γραφής, μπορούν να θεωρηθούν το έδαφος, επάνω στο οποίο έδρασε η εν λόγω κοινωνία, η γλώσσα και οι μύθοι της.

Στο έδαφος διασώζονται, με υλική μορφή, διάφορες εκδηλώσεις του ανθρώπου είτε αυτές αφορούν στην καθημερινότητα (π.χ. κατασκευές, εργαλεία, σκεύη κλπ.), είτε στις πνευματικές ανησυχίες του (π.χ. συμπεριφορά στον νεκρό, τέχνη, τελετουργικές πράξεις κ.ά.). Η ευθύνη για τον εντοπισμό αυτού του ιδιόρρυθμου αρχείου, για την ορθή ανάγνωσή του, για την καταγραφή και την διάσωση των πληροφοριών, είναι αποκλειστικά στις πλάτες του αρχαιολόγου, ο οποίος έχει εξ ορισμού την σχετική κατάρτιση. Ωστόσο, η μελέτη, ανάλυση και ερμηνεία των πληροφοριών που αντλούνται από το έδαφος οφείλουν να απασχολούν τόσο τον αρχαιολόγο όσο και τον ιστορικό.

Στη γλώσσα, ως μέσον επικοινωνίας, καταγράφονται εμπειρίες και γνώσεις από τη στιγμή που ο άνθρωπος διαμόρφωσε έναρθρο λόγο. Για την αναζήτηση πληροφοριών για μιαν αρχαία κοινωνία, της οποίας είναι γνωστή η γλώσσα απαιτούνται ειδικές γνώσεις, τις οποίες εξ ορισμού διαθέτει ο γλωσσολόγος.

Στους μύθους, τέλος, καταγράφονται πληροφορίες για γεγονότα που συνέβησαν και καταστάσεις που υπήρξαν στο απώτατο παρελθόν. Επειδή όμως οι πληροφορίες αυτές μεταδόθηκαν προφορικά, όταν καταγράφηκαν σε κείμενα πιθανώς χιλιάδες χρόνια αργότερα, είναι εύλογο να έχουν αλλοιωθεί ανάλογα με το πώς τις αντιλαμβανόταν κάθε νέος παραλήπτης. Ακόμη, υπάρχει το ενδεχόμενο ένας μύθος να δημιουργήθηκε ή και να αλλοιώθηκε προκειμένου να εξυπηρετήσει πολιτικές ή άλλες σκοπιμότητες. Και εδώ χρειάζονται ειδικές γνώσεις για την αποκρυπτογράφηση των μύθων και ο κλάδος που μπορεί να βοηθήσει είναι η μυθολογία.

Είναι προφανές, ότι στην προσπάθεια ανάπλασης της ιστορίας μιας πολύ παλιάς κοινωνίας χωρίς γραπτά κείμενα, η συνεργασία των ειδικών μελετητών των τριών παραπάνω αρχείων είναι απαραίτητη. Ας μου επιτραπεί να αναφέρω μερικά παραδείγματα. Στην γλώσσα, δεν μπορεί να έχουν δημιουργηθεί λέξεις πριν να έχουν επινοηθεί τα αντικείμενα ή να έχουν ασκηθεί οι λειτουργίες που περιγράφονται με τις λέξεις. Δεν μπορεί, για παράδειγμα, να έχει δημιουργηθεί η λέξη ποτήρι πριν να το έχει σχεδιάσει και να το έχει κατασκευάσει ο τεχνίτης. Συνεπώς, όταν ο αρχαιολόγος εντοπίζει την πρώτη εμφάνιση του ποτηριού, είναι λογικό να το συνδυάσει με τη λέξη, αφού αυτή είναι περιγραφική της χρήσης του σκεύους. Το ίδιο ισχύει και για όρους όπως υφαίνω ή πλέκω που δεν μπορεί να αγνοηθούν, όταν έρχεται κανείς σε επαφή με τα αρχαιότερα προϊόντα αυτών των δραστηριοτήτων.

Όσο για τους μύθους, αξίζει να αναλογιστεί κανείς ότι ο μύθος του κατακλυσμού του Νώε δεν είναι παρά η επαρχιακή παραλλαγή Μεσοποταμιακού μύθου, ο οποίος καταγράφει ένα σύνηθες φαινόμενο στην περιοχή, πριν από την αντιμετώπισή του με αντιπλημμυρικά έργα κατά την 5η ή 4η χιλιετία π.Χ. Ο μύθος αυτός επενδυμένος με ηθικοδιδακτικό μανδύα, έπρεπε ταυτόχρονα να αιτιολογήσει την ύπαρξη πληθυσμών επάνω στη γη, ακόμη και μετά από την εξολόθρευση του ανθρώπινου γένους. Έτσι, επινοήθηκε η διάσωση του ευνοημένου από τον θεό, είτε αυτός ήταν ο σουμερικός Ουταναπιστίμ είτε ο εβραϊκός Νώε, είτε ο ελληνικός Δευκαλίων.

Ο ΙΝΔΟΕΥΡΩΠΑΪΚΟΣ ΜΥΘΟΣ

Έκανα αυτή την σχοινοτενή και ίσως ανιαρή εισαγωγή για να επισημάνω το στρεβλό μονοπάτι που, κατά την άποψή μου, πήραν οι αρχικοί μελετητές της γλώσσας και της προέλευσης των Ελλήνων.      Προσπαθώντας να ερμηνεύσουν τις δομικές ομοιότητες γλωσσών που μιλιούνταν από τον Ατλαντικό ως την Ινδία, οι μεν γλωσσολόγοι κατασκεύασαν γλώσσα που την βάφτισαν ινδοευρωπαϊκή, οι δε ιστορικοί, εκλαμβάνοντας αυθαίρετα αυτή την υπόθεση εργασίας ως πραγματικό γεγονός, κατασκεύασαν λαό που τον βάφτισαν ινδοευρωπαϊκό και ξεκίνησαν μια δονκιχωτική περιπέτεια αναζητώντας την κοιτίδα του. Στην κατασκευή δε αυτή είναι ορατές οι επιδράσεις που οι δημιουργοί της είχαν δεχτεί από την βιβλική μυθολογία μέσω της χριστιανικής διδασκαλίας που θέλει τους απογόνους του Αδάμ να ‘αυξάνονται, να πληθύνονται και να κατακυριεύουν την γη’.

Κι αυτό γιατί αγνόησαν την αρχαιολογική μαρτυρία, που αποκαλύπτει μιαν εντελώς διαφορετική εικόνα. Πριν από την ανακάλυψη της γεωργίας και την μόνιμη εγκατάσταση πληθυσμών σε διάφορα μέρη, ο παλαιολιθικός πληθυσμός βρισκόταν σε διαρκή μετακίνηση διανύοντας μεγάλες αποστάσεις σε αναζήτηση τροφής. Η ανάγκη επικοινωνίας των μετακινούμενων ομάδων μεταξύ τους οδήγησε σε ανατομική εξέλιξη με την διαμόρφωση του υοειδούς, που γενικά τοποθετείται στην ανώτερη παλαιολιθική περίοδο. Έτσι, κατά τις τελευταίες 30-40 χιλιάδες χρόνια της παλαιολιθικής εποχής δημιουργήθηκαν λεξιλόγια, μέσω των οποίων επικοινωνούσαν οι ομάδες συλλεκτών που εκμεταλλεύονταν την ευρύτερη ζώνη από τον Ατλαντικό ως την Ινδία. Δεδομένου δε ότι αυτή η περίοδος είναι η τελευταία, κατά την οποία ο υλικός πολιτισμός της περιοχής παρουσιάζει ομοιογένεια, είναι λογικό σ’ αυτήν να αναγάγει κανείς τις ρίζες της λεγόμενης ινδοευρωπαϊκής γλώσσας. Γιατί με την εισαγωγή της Νεολιθικής οικονομίας και την μόνιμη εγκατάσταση, οι διάφορες πληθυσμιακές ομάδες απομονώθηκαν σε μικρές περιοχές πλουτίζοντας καθεμιά το γλωσσικό λεξιλόγιο ανάλογα με το περιβάλλον και τις νέες συνθήκες διαβίωσης, διατηρώντας όμως κάποιες από τις παλιές δομές της κοινής γλώσσας.

Όπως επισημάνθηκε νωρίτερα, η ελληνική γλώσσα με ζωντανή χρήση πολλών χιλιάδων ετών χρησιμοποιήθηκε ως μέσον για την τεκμηρίωση διαφόρων γλωσσολογικών θεωριών. Με την κατασκευή δε ενός υποθετικού «ινδοευρωπαϊκού» λεξιλογίου δημιουργήθηκε ένα είδος γλωσσολογικού ζουρλομανδύα, μέσα στον οποίο οι πάντες προσπαθούν να στριμώξουν κάθε λέξη της ελληνικής γλώσσας. Μια απλή ματιά στα ετυμολογικά λεξικά της ελληνικής γλώσσας είναι αρκετή για να δείξει ότι ο χαρακτηρισμός του ζουρλομανδύα δεν είναι υπερβολικός: στη συντριπτική τους πλειονότητα οι λέξεις που αποδίδονται σε ρίζες «ινδοευρωπαϊκές» συνοδεύονται με αστερίσκο, ο οποίος δηλώνει ότι παρόμοιες ρίζες δεν απαντούν, αλλά … οφείλουν να είναι έτσι, αφού το θέλουμε εμείς!  Κι αν δεν καταφέρνουν να βρουν ή να επινοήσουν ετυμολογία για κάποια λέξη, τότε η λέξη βαφτίζεται … προελληνική.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της λέξης αλς (θάλασσα), για την ετυμολογία της οποίας προτείνεται η μη υπαρκτή ρίζα *sal. Ωστόσο, από τη λέξη/ρίζα αλς, σύμφωνα με πρόχειρη έρευνα του ομιλούντος, έχει παραχθεί λεξιλόγιο πολλών εκατοντάδων λέξεων που αναφέρονται σε ευρύ φάσμα τομέων του ελληνικού πολιτισμού. Και αυτό είναι φυσιολογικό, αν λάβει κανείς υπόψη του το ρόλο που διαδραμάτισε το υγρό αυτό στοιχείο στην διαμόρφωση του πολιτισμού. Χτυπητό παράδειγμα είναι ο εκ της αλός αναδυόμενος αστήρ, ο άλιος, που οι γλωσσολόγοι τον θεώρησαν δωρικό τύπο του ήλιος, το οποίον όμως ετυμολόγησαν από την κατασκευασμένη (ανύπαρκτη) ρίζα *sawel. Το αρχικά ουσιαστικοποιημένο επίθετο άλιος στην ιωνική διάλεκτο αποδόθηκε ως hέλιος (ηέλιος στον Όμηρο), η διαδρομή του οποίου αποκλήθηκε hέλιξ με περαιτέρω παράγωγα ελίσσω, έλιξις, ελιγμός κλπ. Στην αττική διάλεκτο ο άλιος αποδόθηκε ως ήλιος με παράγωγα τα ήλιξ, ηλικία κλπ.  Ως άλως είναι γνωστός λέγεται ο φωτεινός κύκλος περί τον ήλιο και λόγω σχήματος ο φωτοστέφανος, ο κύκλος στην κόρη του ματιού ή γύρω από την θηλή του μαστού, το αγροτικό αλώνι, η περιέλιξη του ερπετού, η φωλιά πουλιού κ.ο.κ.

ΘΕΩΡΙΕΣ ΠΡΟΣ ΕΠΑΝΕΞΕΤΑΣΗ

Από τα προαναφερθέντα, ελπίζω ότι αναδεικνύεται η ανάγκη να επανεξετασθούν οι θεωρίες που έχουν διατυπωθεί είτε για τη γλώσσα είτε για την προέλευση των κατοίκων του Αιγαίου, που σε κάποια φάση της ιστορίας τους ονομάστηκαν Έλληνες. Οι αρχαιολογικές έρευνες, κυρίως κατά το δεύτερο μισό του 20ού και τις αρχές του 21ου αιώνα, έχουν φέρει στο φως πολλά στοιχεία που μπορούν να συμβάλουν στην διεπιστημονική προσέγγιση των παραπάνω θεμάτων. Γιατί, δεν μπορεί να είναι τυχαίο το γεγονός ότι μέσα από τις έρευνες αυτές ούτε καν ένδειξη έχει προκύψει είτε για την διακοπή της συνέχειας του υλικού πολιτισμού είτε για την ξαφνική εμφάνιση νέου.

Ο Θόδωρος Γιαννόπουλος με το βιβλίο που απόψε παρουσιάζουμε μας δείχνει τον τρόπο, με τον οποίο πρέπει από δω και πέρα να προσεγγίζεται η απώτερη ιστορία στην περιοχή του Αιγαίου. Χωρίς να φεισθεί χρόνου και μόχθου προβαίνει σε εμπεριστατωμένη παρουσίαση των διατυπωμένων θεωριών (κεφ. Ι, ΙΙ, VII, VIII), ανατρέχει σε γλωσσικές μαρτυρίες και φιλολογικές έρευνες (κεφ. ΙΙΙ), ενώ παράλληλα παραθέτει την ανεξάντλητη αρχαιολογική δεξαμενή (κεφ. IV, V, VI), από την οποία αντλεί τα επιχειρήματά του για να τεκμηριώσει τις δικές του θέσεις.

Πιστεύω ότι με το βιβλίο αυτό η ελληνική βιβλιογραφία απόκτησε ένα πολύτιμο εργαλείο για την αντικειμενική μελέτη του απώτατου ελληνικού παρελθόντος, χωρίς προκαταλήψεις και ιδεοληψίες. Το βιβλίο αυτό θα πρέπει να αποτελέσει πρότυπο για μίμηση αλλά και πυξίδα για την πιο υπεύθυνη συγγραφή των σχολικών βιβλίων αρχαίας ιστορίας.

Η εκτενής περίληψη σε αγγλική γλώσσα καθιστά προσιτά τα δεδομένα της έρευνας στην διεθνή επιστημονική κοινότητα, η οποία, κατά κανόνα, αγνοεί την ελληνόφωνη βιβλιογραφία, επιβεβαιώνοντας το “graeca sunt non leguntur”

Οφείλεται έπαινος και στις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, γιατί με την άψογη και μνημειώδη αυτή έκδοση κάνουν μια μεγάλη προσφορά όχι μόνο στην επιστημονική κοινότητα αλλά και στο ευρύτερο κοινό που ενδιαφέρεται για την ιστορία.

Το βιβλίο «Πόθεν και Πότε οι Έλληνες» είναι ένας άθλος που ο Θόδωρος Γιαννόπουλος με κόστος σε χρόνο, κόπο και χρήμα που εμείς απλώς υποψιαζόμαστε, ενώ μόνο εκείνος πραγματικά γνωρίζει. Με την αφιέρωσή του δε στον άνεργο αρχαιολόγο περνάει ένα βαρύγδουπο μήνυμα σε εκείνους που βλέπουν τους επιστήμονες μονάχα ως αριθμούς για βόλεμα δημοσιονομικών ταχυδακτυλουργιών.

Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία:
H δύναμη επιβίωσης του μοντέρνου

1 σχολιο

  • O XΡ. ΝΤΟΥΜΑΣ ΟΠΩΣ ΠΑΝΤΑ, ΥΠΕΡΟΧΟΣ! ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΡΘΡΟ ΤΟΥ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΔΩΡΙΕΙΣ.

    Συνδεσμος σχολιου
    ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΚΑΤΡΙΣΙΩΣΗ ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΚΑΤΡΙΣΙΩΣΗ Παρασκευή, 05 Φεβρουαρίου 2016 11:23

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά