Κυριακή, 01 Δεκεμβρίου 2013

Διαλύοντας τους μύθους για την ΑΟΖ

Κατηγορία Πολιτική
Γράφτηκε από  Δημοσιεύθηκε στο Τεύχος 37
Ο καθηγητής Χρήστος Ροζάκης. Ο καθηγητής Χρήστος Ροζάκης.

Στα νερά της ΑΟΖ δεν είναι σωστό να εμπιστεύεται κανείς την πλοήγησή του στους λογής φωνασκούντες των καναλιών, τους προχειρογράφους του Ίντερνετ και, γενικώς, όσους υπερθεματίζουν σε δήθεν πατριωτισμό. Ένας επαΐων, ο καθηγητής Χρήστος Ροζάκης,  αποδεικνύει στο σχετικό βιβλίο του, που μόλις κυκλοφόρησε, ότι για την εκμετάλλευση ενδεχόμενων κοιτασμάτων πετρελαίου στο Αιγαίο αρκεί η διευθέτηση της διαφοράς Ελλάδας - Τουρκίας για την υφαλοκρηπίδα. Αλλά τότε, σε τι χρησιμεύει η ΑΟΖ – και πώς είναι δυνατόν να οριοθετηθεί ειρηνικά και δίκαια; [ΤΒJ]

Χρήστος Λ. Ροζάκης, Η αποκλειστική οικονομική ζώνη και το διεθνές δίκαιο, Παπαζήση, Αθήνα 2013, 143 σελ.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη (ΑΟΖ) έχει ιδιαίτερη σημασία στο σύγχρονο δίκαιο της θάλασσας. Αν και η πρόβλεψή της, μόλις το 1982 (Σύμβαση του MontegoBay), οφείλεται στο... ταπεινό ελατήριο προστασίας των λατινοαμερικανών ψαράδων έναντι της βιομηχανικά οργανωμένης αλιείας της ΗΠΑ, σήμερα αναγνωρίζεται στην ΑΟΖ συγκεκριμένη προστιθέμενη αξία δικαιωμάτων και διαδικασιών. Ως προς τα δικαιώματα, στην προ πολλού αναγνωρισμένη δυνατότητα του παράκτιου κράτους να εκμεταλλεύεται τον θαλάσσιο πλούτο των βυθών και του υπεδάφους («υφαλοκρηπίδα»), προστίθενται με την ΑΟΖ η θαλάσσια στήλη και η επιφάνεια της θάλασσας σε απόσταση 200 ναυτικών μιλίων από την ακτή: στη μεν θαλάσσια στήλη το παράκτιο κράτος αποκτά κυριαρχικά δικαιώματα εκμετάλλευσης των θαλάσσιων πόρων (αλιεία), στη δε επιφάνεια, των ήπιων μορφών ενέργειας. Στην ίδια ζώνη, επίσης, το παράκτιο κράτος αποκτά δικαιοδοσία επιστημονικής έρευνας και, το κυριότερο, προστασίας του θαλάσσιου περιβάλλοντος. Ως προς τις διαδικασίες, η ΑΟΖ επιτρέπει την «οικονομία των διαπραγματεύσεων»: με μία, κατ’ ουσίαν, πράξη (κήρυξη-οριοθέτηση), το παράκτιο κράτος ρυθμίζει όλες τις εκκρεμότητές του με παρακείμενα ή αντικείμενα κράτη, αποφεύγοντας πολλαπλές ρυθμίσεις για τις επιμέρους θαλάσσιες ζώνες του (υφαλοκρηπίδα, συνορεύουσα ζώνη και ζώνη αλιείας).

Η επιτυχία της ΑΟΖ (πάνω από 100 παράκτια κράτη μέχρι σήμερα την έχουν αποκτήσει) έχει, ορθά, οδηγήσει και την ελληνική πλευρά σε σκέψεις και ενέργειες για την απόκτησή της σε ορισμένα από τα θαλάσσια μέτωπα. Ήδη, από την ειδησειογραφία των τελευταίων ημερών, προκύπτει ότι επανενεργοποιείται η προ επταετίας περίπου εμφανισθείσα ελληνική πρωτοβουλία για ρύθμιση της ΑΟΖ με Αίγυπτο (2006) και Αλβανία (2009), αντίστοιχα. Αντιθέτως, η αντίστοιχη πρωτοβουλία με τη Λιβύη ατονεί, όχι μόνο λόγω της πολιτικής ρευστότητας στην χώρα αυτή: η Τρίπολη έχει διαφορετική άποψη για τον τρόπο οριοθέτησης της ΑΟΖ. Στα υπόλοιπα μέτωπα (Ιταλία και Τουρκία), η χώρα κινείται στο πλαίσιο της υφαλοκρηπίδας: με τη μεν Ιταλία έχει συναφθεί και εφαρμόζεται ήδη από το 1977 συμφωνία οριοθέτησης της υφαλοκρηπίδας, με την δε Τουρκία έχουν, προ πολλού, εκκινήσει διερευνητικές συνομιλίες. Οι συνομιλίες αυτές αποσκοπούν στην επίλυση εκείνων των προκαταρκτικών ζητημάτων που θα επιτρέψουν την έναρξη των επίσημων διμερών διαπραγματεύσεων για την υφαλοκρηπίδα.

ΤΙ ΜΑΣ ΧΡΗΣΙΜΕΥΕΙ Η ΑΟΖ

Επιχειρώντας να φωτίσει, τόσο τα νομικά, όσο και τα πραγματικά ζητήματα που ανακύπτουν κατά την ανωτέρω περιγραφόμενη προσπάθεια της χώρας να αποκτήσει ΑΟΖ, ο καθηγητής του δημοσίου διεθνούς δικαίου Χρήστος Ροζάκης προχώρησε στην έκδοση ενός «μικρού», όπως ο ίδιος γράφει στον πρόλογό του, βιβλίου. Το βιβλίο αυτό, όμως, προκαλεί στον αναγνώστη «μεγάλες» σκέψεις για την ακολουθούμενη πολιτική, τις οποίες θα προσπαθήσω να συνοψίσω από αυτή την θέση με τρεις μείζονες διαπιστώσεις, χωρίς να προδίδω το νηφάλιο ύφος του συγγραφέα.

Πρώτη μείζων διαπίστωση: η εκμετάλλευση του υποθαλάσσιου ενεργειακού πλούτου (φυσικό αέριο, πετρέλαιο, κ.λπ.) δεν προϋποθέτει την απόκτηση ΑΟΖ. Αρκεί η οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας. Με άλλα λόγια, αν οριοθετηθεί η ελληνο-τουρκική υφαλοκρηπίδα, τότε η Ελλάδα μπορεί νόμιμα, εντός της δικής της θαλάσσιας ζώνης, να διεξάγει όποια έρευνα και εκμετάλλευση επιθυμεί του ενεργειακού πλούτου του υπεδάφους. Ακόμη πιο συγκεκριμένα, επειδή έχει, ήδη, οριοθετήσει την υφαλοκρηπίδα της με την Ιταλία, η Ελλάδα μπορεί άμεσα (και νόμιμα) στο κεντρο-δυτικό Ιόνιο (στην δική της υφαλοκρηπίδα) να αντλήσει τα τυχόν αποθέματα φυσικού αερίου. Επομένως, η εμμονή στην κήρυξη της ΑΟΖ έναντι της Τουρκίας, όταν ελευθέρως διεξάγονται εδώ και πολλά χρόνια ελληνο-τουρκικές συνομιλίες για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας, ηχεί ανησυχητικά διότι θα σημάνει τον άδοξο τορπιλισμό αυτών των συνομιλιών, χωρίς, ωστόσο, όπως θα τονισθεί ευθύς αμέσως, να επιτυγχάνεται, ως αντιστάθμισμα, ο στόχος της ΑΟΖ.

Δεύτερη μείζων διαπίστωση: στις θαλάσσιες περιοχές που παρουσιάζουν στενότητα, όπως η ανατολική Μεσόγειος, τα παράκτια κράτη δεν μπορούν ανεμπόδιστα να αποκτήσουν το πλήρες ανώτατο όριο του δικαιώματος στην ΑΟΖ (200 ναυτικά μίλια). Επομένως, σύμφωνα πάντοτε με το διεθνές δίκαιο, η Ελλάδα είναι υποχρεωμένη να συνομιλήσει με τα παρακείμενα και αντικείμενά της κράτη για την ΑΟΖ. Αν οι συνομιλίες αυτές δεν φέρουν αποτέλεσμα, τότε, πάλι κατά το διεθνές δίκαιο, οι συνομιλητές της Ελλάδας πρέπει να συμφωνήσουν να παραπεμφθεί η διαφορά αυτή στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης. Κοντολογίς, μονομερείς ελληνικές ενέργειες περί την ΑΟΖ δεν γίνονται δεκτές από τη διεθνή έννομη τάξη. Αν, λοιπόν, η χώρα θέλει να επικεντρώσει τις προσπάθειές της στην απόκτηση της ΑΟΖ, η Ελλάδα οφείλει να πράξει με την Τουρκία ό,τι, ακριβώς, πράττει σήμερα με την Αλβανία και την Αίγυπτο.

Τελευταία μείζων διαπίστωση, σε λογική συνέχεια των δύο προηγουμένων: αν τελικά η ελληνο-τουρκική διαφορά για το Αιγαίο φθάσει στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, πράγμα που εξαρτάται από την τουρκική βούληση να πορευθεί σύμφωνα με τη διεθνή νομιμότητα, η οριοθέτηση της ΑΟΖ ή της υφαλοκρηπίδας δεν θα γίνει με αυτόματο τρόπο, με χάρακες και μοιρογνωμόνια. Βεβαίως, η Ελλάδα δηλώνει, συνεχώς, ότι επιθυμεί τη μέθοδο της ίσης (γεωγραφικής) απόστασης, αποκλείοντας εκείνη της ευθυδικίας. Εν τούτοις, όπως αναλύει πειστικά ο καθηγητής Ροζάκης, η μέθοδος αυτή δεν εφαρμόζεται με το... υποδεκάμετρο από το Διεθνές Δικαστήριο. Ακολουθώντας ένα προκριματικό και τρία κύρια στάδια, το Δικαστήριο συνυπολογίζει, τόσο τις γεωγραφικές ιδιαιτερότητες των περιστάσεων (π.χ. ηπειρωτικό/νησιωτικό έδαφος), όσο και το «δίκαιο/εύλογο» αποτέλεσμα της μοιρασιάς.

Όσοι επαΐοντες αναλαμβάνουν την ευθύνη να εξηγήσουν στο πλατύ κοινό τα «μυστικά» του διεθνούς δικαίου, ασφαλώς, δεν διεκδικούν το αλάθητο. Προσφέρουν, ωστόσο, πατριωτική υπηρεσία, επιταχύνοντας την ωρίμανση της αντίληψης των Ελλήνων για τις δυνατότητες του δικαίου στη διεθνή σκηνή. Διότι είναι μεν αλήθεια ότι η χώρα επιδιώκει τη νομιμότητα αλλά το περιεχόμενο της τελευταίας είναι διαστρεβλωμένο στους περισσότερους εξ ημών, εξαιτίας της στεντόρειας κραυγής έξαλλων συμπολιτών μας οι οποίοι, δεκαετίες τώρα, τοποθετούν την Ελλάδα στην θέση του Προμηθέα που αναμένει το διεθνές δίκαιο να την απελευθερώσει από τα δεσμά των ισχυρών. Είναι η ίδια κραυγή που μας θόλωσε τον νομικό και πολιτικό ορίζοντα, με αποτέλεσμα η χώρα να γνωρίσει πρόσφατα, ας μην το ξεχνάμε, δύο διαδοχικές ήττες ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης (προσωρινή συμφωνία με πΓΔ της Μακεδονίας και γερμανικές αποζημιώσεις).

ΕΝΑΣ ΣΠΟΥΔΑΙΟΣ ΑΝΘΡΩΠΟΣ

Η παρούσα βιβλιοκριτική δεν μπορεί παρά να ολοκληρωθεί με λίγα λόγια για τον ίδιο τον συγγραφέα, για όσους αναγνώστες δεν έχουν επαφή με τα νομικά γράμματα. Ο διεθνολόγος καθηγητής Χρήστος Ροζάκης, ένας πολιτικά φιελελεύθερος νομικός, είναι γνωστός στην ευρωπαϊκή ήπειρο (και πέραν από αυτή) για τη σπουδαία –εξίσου πατριωτική με την ενασχόλησή του με την ΑΟΖ– συμβολή του στην ανάπτυξη και στην εξέλιξη της νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου του Στρασβούργου. Αν ανατρέξει κανείς ειδικά στο σύνολο της νομολογίας του Πρώτου Τμήματος του Δικαστηρίου στο οποίο προήδρευε, θα εντυπωσιαστεί με την καθαρότητα των θέσεων και την εμπεριστατωμένη προσπάθεια ενίσχυσης της προστασίας των δικαιωμάτων των αδύναμων, ιδίως δε των μεταναστών και των κρατουμένων/φυλακισμένων.

Η συμβολή του, μέσω των συγκλινουσών ή αποκλινουσών γνωμών του, φθάνει, κατά τη γνώμη μου, στο αποκορύφωμά της στις γνωστές αποφάσεις της Ολομέλειας του Δικαστηρίου Λοϊζίδου κατά Τουρκίας (περιουσίες Ελληνοκυπρίων στα Κατεχόμενα), Al-Adsaniκατά Ηνωμένου Βασιλείου (ετεροδικία κρατών) και M.S.S. κατά Βελγίου και Ελλάδος (Κανονισμός Δουβλίνου για αιτούντες άσυλο). Η συμβολή του αυτή αναγνωρίστηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης και, ευθύς μετά την αφυπηρέτησή του από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το 2011, του εμπιστεύτηκε την προεδρία του Διοικητικού Δικαστηρίου του διεθνούς αυτού οργανισμού, στο οποίο υπηρετεί μέχρι σήμερα.

Σημείωση: το ανά χείρας κείμενο είναι ανεπτυγμένη μορφή μιας πρώτης, συνοπτικής κριτικής που δημοσιεύθηκε στην Καθημερινή.

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά