Κυριακή, 01 Δεκεμβρίου 2013

Η πινακοθήκη του ζόφου

Κατηγορία Πολιτική
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Τεύχος 38

Manès Sperber, Η καμένη βάτος: Δάκρυ στον ωκεανό, μετάφραση από τα γερμανικά:Έμη Βαϊκούση, Καστανιώτη, Αθήνα 2013, 574 σελ.

Η τριλογία Δάκρυ στον ωκεανό του Μάνες Σπέρμπερ δεν είναι τίποτα άλλο παρά η αφήγηση της μεγάλης ουτοπίας που μετατράπηκε σε ζόφο. Άνθρωποι έντιμοι και ειλικρινείς, πίστεψαν στη μεγάλη ιδέα της πανανθρώπινης ευτυχίας και με αγαθή διάθεση, ορμητικά και ανιδιοτελώς, πάλεψαν για την υλοποίησή της. Εντάχθηκαν στον μοναδικό μηχανισμό που, δίκην Αποστόλων της νέας Θείας Οικονομίας, ευαγγελίστηκε τον επί Γης παράδεισο και έδωσαν άλλοι τα καλύτερα χρόνια της ζωής τους κι άλλοι την ίδια τους της ζωή. Το πρώτο βιβλίο της τριλογίας κυκλοφορεί, επιτέλους, με μεγάλη καθυστέρηση στα ελληνικά.

Κάθε επανάσταση εγγίζει το ζενίθ της πριν έρθει η ώρα της νίκης ∙ Η νίκη ωστόσο είναι ήδη η αρχή της αντεπανάστασης, η οποία, βεβαίως, αρχικά, λαμβάνει χώρα υπό τη σημαία της επανάστασης.

Μάνες Σπέρμπερ

Υπάρχουν βιβλία που καταγράφουν τον ζόφο και καταγράφονται ως Διαθήκες για τους συγκαιρινούς και τους απογόνους. Βιβλία που σκιαγραφούν την οδυνηρή διάθλαση της μνήμης της ανθρωπότητας. Βιβλία τα οποία αναδεικνύουν το σπάνιο ήθος των ανθρώπων που πίστεψαν σε μια μεγάλη ουτοπία και κατέβαλαν στο ακέραιο το τίμημα της κατάβασης στον Άδη, της διάψευσης και του ζόφου. Βιβλία που διδάσκουν το ήθος – το ήθος του συγγραφέα, το ήθος των ηρώων του, αλλά και το ήθος των αναγνωστών τους.

Τέτοια βιβλία είναι οι Αναμνήσεις από το σπίτι των πεθαμένων του Φ. Μ. Ντοστογιέφσκι, αλλά και οι Νύχτες της Κολιμά του Βαρλάμ Σαλάμοφ, Το μηδέν και το άπειρο του Άρθουρ Καίσλερ αλλά και το Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ του Αλεξάντερ Σολζενίτσιν ή Οι αναμνήσεις ενός επαναστάτη του Βικτώρ Σερζ, το Κιβώτιο του Άρη Αλεξάνδρου αλλά και οι Ακυβέρνητες πολιτείες του Στρατή Τσίρκα.

Η συνάντηση ενός βιβλίου με τον αναγνώστη, μερικές φορές, καθυστερεί. Μπορεί να περάσει και μισός αιώνας μέχρι το βιβλίο να βρει το δρόμο του προς τους αποδέκτες του. Η συνάντηση όμως πραγματοποιείται πάντα με όρους που θέτει η ίδια η μοίρα: η μοίρα του βιβλίου, η μοίρα της γλώσσας, η μοίρα της κοινωνίας.

Μια τέτοια, ευτυχής, συνάντηση πραγματοποιήθηκε φέτος και στη χώρα μας, η οποία διέρχεται την ύστερη μνημονιακή εποχή, όπου οι υστερίες, οι κραυγές, οι κατάρες και η γενικευμένη δυσανεξία και μισαλλοδοξία, δημιούργησαν ένα ασφυκτικό πλαίσιο για τον δημόσιο διάλογο και μια εχθρική προς κάθε μορφής πνευματικότητα καθημερινότητα.

Βιογραφίας σχεδίασμα

Ο Μάνες Σπέρμπερ γεννήθηκε στις 12 Δεκεμβρίου 1905 στην αυστριακή Γαλικία, στην πόλη Ζμπλότοβ, κοντά στη Κολομέα, η οποία σήμερα ανήκει στην Ουκρανία και ονομάζεται Ζαμπολότιβ.

Γόνος οικογένειας Χασιδιτών, πέρασε τα πρώτα του χρόνια στη γενέθλια πόλη, παρέα με τον μεγαλύτερο αδελφό του Μίλο, ο οποίος, αργότερα, έγινε ηθοποιός στη Μεγάλη Βρετανία και, μετά το θάνατο του αδελφού του, πέρασε τα τελευταία χρόνια της ζωής του ταξιδεύοντας ανά τη χώρα, διαβάζοντας αποσπάσματα από τα βιβλία του Μάνος Σπέρπερ σε διάφορες λογοτεχνικές συγκεντρώσεις. Το 1916, το καλοκαίρι, η οικογένεια μετακόμισε λόγω του πολέμου στη Βιέννη, όπου ο Μάνες Σπρέμπερ, αρνήθηκε να λάβει μέρος στην τελετή του Μπαρ Μιτζβά σε ηλικία 13 ετών και εντάχθηκε στο κίνημα νεολαίας του Χασομέρ Χατζαΐρ. Εκεί συναντήθηκε με τον Άλφτρεντ Άντλερ, τον ιδρυτή της γνωστής σχολής ψυχολογίας και έγινε μαθητής και συνεργάτης του. Η σχέση τους κράτησε αρκετά χρόνια, το 1932 όμως επήλθε ρήξη εξαιτίας των διαφωνιών τους στο ζήτημα της σχέσης της ψυχολογίας με τον μαρξισμό. Λίγα χρόνια νωρίτερα, συγκεκριμένα το 1927, ο Σπέρμπερ είχε ενταχθεί στο Κομμουνιστικό Κόμμα, ενώ παράλληλα δίδασκε στο BerlinerGesellschaftfürIndividualpsychologie στο Βερολίνο. Την ίδια εκείνη χρονιά, μετακόμισε στο Βερολίνο, όπου εργάστηκε ως ψυχοθεραπευτής και εμπειρογνώμων για θέματα κοινωνικής πρόνοιας. Μέσα από την «Κοινότητα των καλλιτεχνών» (Kunstlerkolonie) συναναστράφηκε τον Μπρεχτ, τον Νταίμπλιν και τον Καίστλερ, φίλο έκτοτε, συνοδοιπόρο και συμμαχητή του στον αγώνα κατά του ολοκληρωτισμού.

Η άνοδος του Χίτλερ στην εξουσία οδήγησε τον Σπέρμπερ στη φυλακή, απ’ όπου απελευθερώθηκε ύστερα από λίγες εβδομάδες, λόγω του ότι ήταν πολωνός υπήκοος. Τότε ήταν που αυτοεξορίστηκε για πρώτη φορά πηγαίνοντας στη Γιουγκοσλαβία και, στη συνέχεια, το 1934, στο Παρίσι, όπου έγινε «επαγγελματίας επαναστάτης», επαγγελματικό στέλεχος δηλαδή της Κομμουνιστικής Διεθνούς. Το 1938, όμως, εγκατέλειψε το Κομμουνιστικό Κόμμα και την Κομμουνιστική Διεθνή λόγω της σταλινικής τρομοκρατίας και των επαίσχυντων δικών της Μόσχας του 1936-38. Είναι η εποχή της μεγάλης πνευματικής και ιδεολογικής του στροφής. Βαθύς γνώστης των μηχανισμών και του αμοραλισμού τους, αρχίζει να μάχεται κατά του ολοκληρωτισμού στην κομμουνιστική του ενσάρκωση. Βασικό αντικείμενο των μελετών και των έργων του είναι ο ρόλος του ατόμου μέσα στην κοινωνία, όπως καταγράφηκε στο έργο του ZurAnalysederTyrannis.

Το 1939, ο Σπέρμπερ κατατάχθηκε εθελοντής στον γαλλικό στρατό. Η ήττα της Γαλλίας από τη Γερμανία τον ανάγκασε να καταφύγει αρχικά στην επονομαζόμενη «ελεύθερη ζώνη» της Γαλλίας. Από εκεί, μαζί με την οικογένεια του, κατάφερε να μετακομίσει στην Ελβετία, το 1942, πριν αρχίσει το πογκρόμ κατά των Εβραίων από το καθεστώς του Βισύ.

Μετά τον πόλεμο, το 1945, επέστρεψε στο Παρίσι και άρχισε να δραστηριοποιείται ως συγγραφέας και επιμελητής εκδόσεων στον εκδοτικό οίκο Calmann-Lévy. Ο Μάνες Σπέρμπερ απέκτησε δύο γιους, τον Βλαντίμιρ Σπέρπερ που έγινε ιστορικός και έχει την ιταλική υπηκοότητα και τον Νταν Σπέρπερ, ο οποίος έχει γαλλική υπηκοότητα και είναι ανθρωπολόγος. Η πρώτη του σύζυγος, Μύριαμ Σπέρμπερ, εγκαταστάθηκε στο Ιλινόις των ΗΠΑ, όπου και εργάστηκε ως σύμβουλος σε ένα κέντρο Ψυχολογικής Συμβουλευτικής.

Ο Μανές Σπέρμπερ πέθανε στις 5 Φεβρουαρίου 1984 στο Παρίσι και ο τάφος του βρίσκεται στο νεκροταφείο του Μοντπαρνάς, της πόλης που τον φιλοξένησε για πολλές δεκαετίες.  

Η τριλογία του πένθους

Η τριλογία Δάκρυ στον ωκεανό του Μάνες Σπέρμπερ δεν είναι τίποτα άλλο παρά η αφήγηση της μεγάλης ουτοπίας που μετατράπηκε σε ζόφο. Άνθρωποι έντιμοι και ειλικρινείς, πίστεψαν στη μεγάλη ιδέα της πανανθρώπινης ευτυχίας και με αγαθή διάθεση, ορμητικά και ανιδιοτελώς, πάλεψαν για την υλοποίησή της. Εντάχθηκαν στον μοναδικό μηχανισμό που, δίκην Αποστόλων της νέας Θείας Οικονομίας, ευαγγελίστηκε τον επί Γης παράδεισο και έδωσαν άλλοι τα καλύτερα χρόνια της ζωής τους κι άλλοι την ίδια τους της ζωή.

Ο συνδυασμός Εβραίος και κομμουνιστής αντανακλά όχι μόνο την προσωπική ιστορία του αφηγητή, αλλά και σε μεγάλο μέρος την ίδια την ιστορική αλήθεια, αφού οι γιοι και οι κόρες του εξόριστου στην Ευρώπη λαού του Ισραήλ ήταν στην πρωτοπορία των νέων ιδεών και αγκάλιασαν αμέσως τη νέα «θρησκεία», η οποία, άλλωστε, είχε πολλά κοινά με την ιουδαϊκή παράδοση (μεσσιανισμός, εξαιρετισμός, εσχατολογία κ.λπ.).

Παρακολουθώντας τη ζωή, τις περιπέτειες και το θάνατο των ηρώων του μυθιστορήματος, ο σύγχρονος αναγνώστης έρχεται αντιμέτωπος με τον αδίστακτο και ανελέητο μηχανισμό της Κομμουνιστικής Διεθνούς, ιδέα και υλοποίηση των ρώσων μπολσεβίκων και υποχείριο του Στάλιν, ο οποίος δεν δίστασε να θυσιάσει όλους τους αγνούς γερμανούς σπαρτακιστές προκειμένου να εξυπηρετήσει τα δικά του συμφέροντα, συμπόρευσης με τον Χίτλερ, μέχρι το αποκορύφωμα του Συμφώνου Μόλοτωφ - Ρίμπεντροπ.

Η πλοκή εκτυλίσσεται σε χώρες όπως η Γερμανία, η Αυστρία, η Γιουγκοσλαβία, όπου οι ήρωες περιπλανιούνται με εντολή του «Κέντρου» για να εκτελέσουν τις αποστολές, σύμφωνα με τις οποίες, όπως νόμιζαν οι ίδιοι, θα πραγματοποιηθεί η παγκόσμια επανάσταση που θα εξαλείψει την εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο ώστε η ανθρωπότητα να ξεφύγει από το βασίλειο της αναγκαιότητας και να εισέλθει στο βασίλειο της ελευθερίας.

Η ιστορία των ηρώων είναι πολύ γνώριμη και οικεία στον ενημερωμένο και υποψιασμένο έλληνα αναγνώστη. Είναι γνωστή η περιπέτεια πολλών ελλήνων κομμουνιστών, οι οποίοι, αφού θήτευσαν στο Κομμουνιστικό Πανεπιστήμιο των Λαών της Ανατολής της Κομμουνιστικής Διεθνούς στη Μόσχα, την περιβόητη KUTV, επέστρεψαν στην πατρίδα για να προετοιμάσουν την επανάσταση, με επικεφαλής τον Νίκο Ζαχαριάδη. Η ομάδα αυτή είχε περίεργη τύχη: κάποιοι ανήλθαν στα ανώτατα κομματικά κλιμάκια, αλλά εκκαθαρίστηκαν από τον Ζαχαριάδη είτε στο Μπούλγκες είτε αργότερα στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης, άλλοι υπηρέτησαν πιστά όλες τις ηγεσίες ανταλλάσσοντας τα κομματικά οφίτσια με την άνετη και εξασφαλισμένη ζωή του επαγγελματικού στελέχους και άλλοι, απλά, χάθηκαν ανώνυμα και μυστηριωδώς στη δίνη της ιστορίας.

Τόσο η προσωπική όσο και συλλογική ιστορία των ηρώων του Μάνες Σπέρμπερ δεν είναι τίποτα άλλο παρά η ιστορία της Μεγάλης Διάψευσης του 20ού αιώνα. Νεαροί ιδεαλιστές αναλαμβάνουν το ρόλο του Αποστόλου της νέας θρησκείας αλλά, σύντομα, ανακαλύπτουν πως ο μηχανισμός και το ιερατείο εξυπηρετούν τους δικούς τους, αλλότριους ως προς την ιδεολογία σκοπούς και τους μεταχειρίζονται ως πιόνια σε ένα θανάσιμο παιχνίδι επιβουλής, διαβολής και εξόντωσης.

Όσο οι ήρωες παραμένουν άβουλοι, δεν αναρωτιούνται και, κυρίως, δεν φέρνουν αντιρρήσεις, παραμένουν ασφαλείς στον κομματικό μικρόκοσμο. Από τη στιγμή που θα εκφράσουν και την παραμικρή αμφιβολία για την ορθότητα ή όχι της κομματικής πολιτικής, αμέσως τίθενται στο περιθώριο, συκοφαντούνται και, μερικές φορές εκτελούνται, είτε προδίδοντας τους στις μυστικές υπηρεσίες των αντιπάλων είτε αναθέτοντας την αποστολή αυτή σε εντεταλμένα στελέχη των τοπικών κομμάτων – παραρτημάτων της Κομμουνιστικής Διεθνούς.

Ο ανελέητος αμοραλισμός της ηγεσίας της Κομμουνιστικής Διεθνούς αλλά και των ηγεσιών των τοπικών Κομμουνιστικών Κομμάτων διατρέχει το πολυσέλιδο αυτό μυθιστόρημα και αποτελεί μια προσωπική, αυθεντική μαρτυρία ενός αυτόπτη πρωταγωνιστή των γεγονότων.

Σπέρμπερ και Καίσλερ: δύο αποσυνάγωγοι

Φίλοι, σύντροφοι, συνοδοιπόροι και συμμαχητές, ο Μάνες Σπέρμπερ και ο Άρθουρ Καίσλερ τόλμησαν να ορθώσουν το ανάστημα τους σε μια εποχή όπου η παντοδυναμία και η αυθεντία με θεϊκό περίβλημα της Κομμουνιστικής Διεθνούς ήταν ταμπού για το παγκόσμιο κομμουνιστικό κίνημα. Κάθε προσπάθεια αμφισβήτησης των θεσφάτων κατέληγε σε εξοστρακισμό, στην καλύτερη περίπτωση, ή στη δολοφονία, στη χειρότερη.

Μέσα σε αυτόν τον θανάσιμο εναγκαλισμό με την ιστορία, οι δύο διανοητές, ο πρώτος με το Μηδέν και το άπειρο, ο δεύτερος με την τριλογία του Δάκρυ στον ωκεανό, αποκαλύπτουν το ζόφο που κρύβεται πίσω από τις ωραίες λέξεις και τις ιδέες που οι λέξεις αυτές ανακαλούν. Φανερώνουν στον έντιμο αναγνώστη το δηλητηριώδες παρασκήνιο και τα απόκρυφα ενός μηχανισμού που αποσκοπεί στην εξουδετέρωση κάθε έννοιας, σχετικά με την ανθρώπινη αυτοτέλεια και ανεξαρτησία.

Εκπληκτική είναι όμως η ομοιότητα σε ορισμένα σημεία της βιογραφίας τους: γεννημένοι κι οι δύο το 1905, γόνοι εβραϊκών οικογενειών, εντάχθηκαν από νεαρή ηλικία στο σιωνιστικό κίνημα της εποχής, έζησαν και εργάστηκαν στους ίδιους τόπους, εντάχθηκαν και αποχώρησαν από το Κομμουνιστικό Κόμμα. Και οι δύο πολέμησαν τον ολοκληρωτισμό του 20ού αιώνα αποκτώντας παγκόσμια φήμη με τα έργα τους, ο πρώτος με το μυθιστόρημα Το μηδέν και το άπειρο και τη συλλογή δοκιμίων Ο κομισάριος και ο γιόγκι και ο δεύτερος με την τριλογία του Δάκρυ στον ωκεανό. Συνοπτικά θα μπορούσαμε, με όρους εθνικής καταγωγής, να πούμε πως πρόκειται για δυο εμβληματικές, παραδειγματικές φιγούρες της εβραϊκής διανόησης του 20ού αιώνα. Η επίδραση του Καίσλερ ήταν βαθιά στον αγγλοσαξωνικό κόσμο, ενώ του Σπέρμπερ στον γερμανόφωνο. Το «δίδυμο» αυτό, όχι μόνο επηρέασε τους συγκαιρινούς, μα άφησε και μια πολύτιμη παρακαταθήκη για το μέλλον.

Την ίδια στιγμή όμως η στάση τους έναντι του ολοκληρωτισμού διαφοροποιείται σημαντικά. Ο Καίσλερ προχωρεί σε έντονη και εκ βάθρων κριτική του κομμουνιστικού ολοκληρωτισμού, αναδεικνύοντας τις γενεσιουργές αιτίες του στην ίδια τη μαρξιστική - λενινιστική ιδεολογία. Ο Σπέρμπερ, από την άλλη πλευρά, εντοπίζει την κριτική του στην εφαρμογή των ιδεών και όχι στις ιδέες καθαυτές. Στο σημείο αυτό, ταυτίζεται απόλυτα με τους ήρωες της Καμένης βάτου, οι οποίοι, παρά τα δεινά που υφίστανται από τους συντρόφους τους, παραμένουν κομμουνιστές και πιστοί στα ιδανικά που πίστεψαν.

Αντί επιλόγου

Τόσο η απόφαση για το εκδοτικό ρίσκο του Καστανιώτη να εκδώσει στην εποχή μας αυτή τη «Σάγκα της Κομιντέρν» κατά τον Καίσλερ, όσο και η πολύ καλή μετάφραση της Έμης Βαϊκούση, αποτελούν ευτύχημα για το ελληνικό αναγνωστικό κοινό.

Η παρουσίαση ενός τόσο σημαντικού κειμένου, έστω και με μεγάλη χρονική υστέρηση από τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές γλώσσες, αποτελεί, αναμφίβολα, σημαντικό εκδοτικό αλλά και πνευματικό γεγονός.

Σε μια εποχή όπου η συζήτηση διεξάγεται με όρους μυθολογίας και προφητικών υποσχέσεων αποκαλυπτικού και εσχατολογικού χαρακτήρα είναι ωφέλιμο και χρήσιμο να δούμε πρωτογενείς μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων που γύρισαν από το ταξίδι στην κόλαση του ολοκληρωτισμού.

Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης

Δημήτρης Β. Τριανταφυλλίδης. Μεταφραστής και δημοσιογράφος, εκδότης της επιθεώρησης ρωσικού πολιτισμού Στέππα.

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά