Κυριακή, 26 Ιουνίου 2016

Σαίξπηρ: ο ντόπιος, ο διεθνής, ο οικουμενικός

Κατηγορία Λογοτεχνία
Γράφτηκε από την  Δημοσιεύθηκε στο Παρεμβάσεις Πρόσωπα Λογοτεχνία Θέατρο Τεύχος 66
4 Φεβρουαρίου 2016, Καλαί, Γαλλία. Το θέατρο Globe ανεβάζει Άμλετ στον καταυλισμό των προσφύγων. 4 Φεβρουαρίου 2016, Καλαί, Γαλλία. Το θέατρο Globe ανεβάζει Άμλετ στον καταυλισμό των προσφύγων. AP

Σε ποιον ανήκει σήμερα ο Σαίξπηρ; Αν και η Βρετανία διεκδικεί τον σπουδαίο βάρδο ως ατραξιόν μιας ταυτότητας που όλο και κλείνεται, τα σαιξπηρικά κείμενα –χειραφετημένα, αυτόνομα, απελευθερωμένα από τον «τόπο» και το «χρόνο» του συγγραφέα τους– αποτελούν πολύτιμη πρώτη ύλη, που αποκτά σχήμα και νόημα κυρίως μέσα από τη θεατρική πράξη. Η τάση δεν είναι φυγόκεντρη, αλλά έκκεντρη: ο Σαίξπηρ ταυτίζεται με το σύνολο των πολυπολιτισμικών σκηνικών αναγνώσεων του έργου του, όπως αυτές πραγματώνονται κατά τόπους, ανά την υφήλιο. Αναδημοσίευση από το τεύχος 66 του Books' Journal.

Το 1964, η επέτειος των 400 χρόνων από τη γέννηση του Σαίξπηρ γιορτάστηκε στη Βρετανία –ας το πούμε κάπως φλεγματικά– «χωρίς αχρείαστες υπερβολές»: με μια παράσταση-αφιέρωμα από τον νεοϊδρυθέντα τότε Βασιλικό Σαιξπηρικό Θίασο, με την κυκλοφορία μιας νέας βιογραφικής μελέτης από τον Α.Λ. Ράουζ, την έκδοση του περίφημου βιβλίου του Άντονι Μπέρτζες Η ερωτική ζωή του Σαίξπηρ και με μια σειρά γραμματοσήμων που εξέδωσαν τα Βασιλικά Ταχυδρομεία. Εκείνη τη χρονιά, σχολιάζει άρθρο της Telegraph, οι Beatles και η Τζούλι Άντριους ως Μαίρη Πόπινς στην ομώνυμη ταινία, απασχολούσαν το βρετανικό και το διεθνές κοινό περισσότερο απ’ ό,τι ο «διασημότερος συγγραφέας όλων των εποχών».

Εν τούτοις, πενήντα χρόνια αργότερα, ο Σαίξπηρ απολαμβάνει φήμη ανάλογη των μεγαλύτερων ροκ σταρ και κινηματογραφικών αστέρων. Η φετινή επέτειος των 400 χρόνων από το θάνατό του έρχεται να συμπληρώσει μια αφιερωματική εξτραβαγκάντζα που άρχισε από τους Ολυμπιακούς του Λονδίνου, το 2012, συνεχίστηκε το 2014 με τους εορτασμούς των 450 ετών από τη γέννησή του και ολοκληρώνεται (;) το 2016, με μια σειρά εκδηλώσεων σε όλο τον κόσμο, που θα διαρκέσουν μέχρι το τέλος του χρόνου. Στο μεταξύ, κάποιοι έχουν ήδη αρχίσει να ετοιμάζονται για το 2023, οπότε και συμπληρώνονται 400 χρόνια από την έκδοση της πρώτης συλλογής έργων του Σαίξπηρ, γνωστής ως Folio…

Σε κάθε περίπτωση, οι πολιτιστικές εκδηλώσεις που πλαισίωσαν τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2012 στο Λονδίνο ήταν απολύτως αναμενόμενο να περιλαμβάνουν ένα μεγάλο αφιέρωμα στον Σαίξπηρ και, εν τέλει, αποδείχτηκαν μια πρώτης τάξης ευκαιρία για να επιβεβαιωθεί εκ νέου η παγκόσμια εμβέλεια του έργου του. Ο Βασιλικός Σαιξπηρικός Θίασος, ex officio θα έλεγε κανείς, ανέλαβε την υλοποίηση του WorldShakespeareFestival, στη διάρκεια του οποίου οργανώθηκε μεταξύ άλλων το φεστιβάλ GlobetoGlobe, στο πλαίσιο του οποίου 37 θίασοι από κάθε γωνιά της Γης προσκλήθηκαν και παρουσίασαν στο Λονδίνο και τα 37 έργα του σαιξπηρικού κανόνα, σε 37 διαφορετικές γλώσσες, με μια πολυχρωμία αισθητικών και ερμηνευτικών προσεγγίσεων, αλλά και πολιτισμικών αναφορών.

Δύο μόλις χρόνια μετά, το 2014, τα 450 χρόνια από τη γέννηση του Σαίξπηρ γιορτάστηκαν διεθνώς, ιδιαίτερα βέβαια στη Βρετανία, με πιο ενδιαφέρουσα την πρωτοβουλία του GlobeTheatre, από όπου ξεκίνησε ένα σπάνιο θεατρικό εγχείρημα: στις 23 Απριλίου (γενέθλια ημέρα του Σαίξπηρ), ο Άμλετ, μια παράσταση σε σκηνοθεσία του Ντόμινικ Ντρόμγκουλ, ξεκίνησε παγκόσμια περιοδεία με τη φιλοδοξία να επισκεφτεί όλες τις χώρες του κόσμου. Δύο χρόνια αργότερα, έχοντας ταξιδέψει 290.000 χιλιόμετρα, και έχοντας επισκεφτεί 196 χώρες, ο θίασος του Άμλετ επέστρεψε στο Λονδίνο, κλείνοντας την περιοδεία του με τέσσερις τελευταίες παραστάσεις, στο θέατρο Globe, στις 23 και 24 Απριλίου 2016.

 

ΚΑΡΑΟΚΕ ΣΑΙΞΠΗΡ!

Αν η διεθνής κινητοποίηση σε σχέση με την επέτειο του 2014 ήταν αυθόρμητη, φέτος η Βρετανία δημιούργησε εγκαίρως ένα παγκόσμιο πλαίσιο για τους εορτασμούς, ένα πρότζεκτ με τίτλο ShakespeareLives (Ο Σαίξπηρ Ζει), το οποίο προτρέπει φορείς, καλλιτέχνες και οργανισμούς σε όλο τον κόσμο να συμμετάσχουν στις εκδηλώσεις – ακόμη και μέσω προσωπικής επιστολής του βρετανού πρωθυπουργού Ντέιβιντ Κάμερον, που δημοσιεύτηκε εν είδει ανοιχτής πρόσκλησης σε πολλές χώρες.

Παράλληλα, το Διεθνές Συνέδριο Σαίξπηρ, που θα πραγματοποιηθεί το καλοκαίρι στο Στράτφορντ ον Έιβον και στο Λονδίνο, δεν θα αφήσει παραπονεμένους τους απανταχού σαιξπηρολόγους, καθώς προσφέρει ένα εξοντωτικό σχεδόν πρόγραμμα σεμιναρίων, που απευθύνονται σε όλα τα γούστα, με θέματα όπως: «Ουράνια σώματα στο έργο του Σαίξπηρ», «Ο Σαίξπηρ στην ψηφιακή εποχή», «Η εμπειρία του χρόνου στα σαιξπηρικά κείμενα», «Τα έργα του Σαίξπηρ και η ιστορία των Μέσων», «Ιστορική αναδρομή στις διασκευές του σαιξπηρικού κανόνα», «Ο Σαίξπηρ και η Κεντρική/Ανατολική Ευρώπη: το τότε και το τώρα», «Σαιξπηρικές μεταμφιέσεις», «Ο Σαίξπηρ στην τηλεόραση», αλλά και «Σεμινάριο αυθεντικής ελισαβετιανής προφοράς» ή «Καραόκε-Σαίξπηρ»…

Στη φετινή εορταστική ατζέντα περιλαμβάνονται, φυσικά, δεκάδες εκδηλώσεις στο Στράτφορντ, αφιερώματα από το Εθνικό Θέατρο του Λονδίνου, τον Βασιλικό Σαιξπηρικό Θίασο, το Θέατρο Globe, το Φεστιβάλ του Γκλάιντενμπορν, οργανωμένοι περίπατοι στο Λονδίνο του Σαίξπηρ, περιοδεύουσες εκθέσεις σπάνιων σαιξπηρικών εκδόσεων, αλλά και ένας ποιητικός μαραθώνιος, όπου θα παρουσιαστούν όλα τα σαιξπηρικά σονέτα σε ραπ εκδοχή. Για τους φανατικούς έχει δημιουργηθεί το hashtag #Shakespeare400, ενώ οι τυχεροί που θα επισκεφθούν το Στράτφορντ μετά τον Ιούλιο θα έχουν την ευκαιρία να δουν το ανασκευασμένο σπίτι του Σαίξπηρ (μια επένδυση 5 εκατομμυρίων λιρών), που ανοίγει τις πόρτες του στο κοινό, έπειτα από χρόνια ανασκαφών και εργασιών αποκατάστασης, αυτό το καλοκαίρι.

Υπάρχουν ιστορικοί, πολιτικοί, διπλωματικοί, αλλά και ψυχολογικοί λόγοι που μπορούν να εξηγήσουν την ολοένα μεγαλύτερη, ολοένα πιο οργανωμένη επένδυση των Βρετανών στον Σαίξπηρ ως «εθνικό asset» (σημείωση: με την πρωτότυπη έννοια του όρου, δηλαδή στα αγγλικά) και ως διεθνές brand name. Βέβαια, με τη βρετανική αυτοκρατορία να ανήκει εν πολλοίς στο παρελθόν και το Ηνωμένο Βασίλειο να δείχνει τάσεις αποσυγκόλλησης, θα ήταν πιο χρήσιμο, σε ένα πρώτο επίπεδο, να βγάλει κανείς τα συμπεράσματά του με βάση τη γνωστή (και σίγουρα μη κατακριτέα από τον αγγλικό πραγματισμό) αποστροφή: it’s the economy, stupid.

Το 2013, σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα επίσημα στοιχεία (που προηγούνται, μάλιστα, των επετειακών ετών), η ευρύτερη περιοχή του Στράτφορντ –γνωστή στην τουριστική ορολογία και ως Shakespeare’sEngland– είχε 10 εκατομμύρια επισκέπτες, οι οποίοι ξόδεψαν κατά το διάστημα της παραμονής τους εκεί περίπου 500 εκατομμύρια λίρες. Πιο συγκεκριμένα, στο ίδιο το Στράτφορντ, οι επισκέπτες έφτασαν τα 6,3 εκατομμύρια, πράγμα που μεταφράζεται σε 1,4 εκατομμύρια διανυκτερεύσεις και 300 εκατομμύρια λίρες έσοδα για το κράτος και τις επιχειρήσεις της περιοχής. Υπολογίζεται ότι η μικρή σχετικά πόλη του Στράτφορντ, με περίπου 120.000 κατοίκους, έχει έσοδα από τον σαιξπηρικό τουρισμό κατά μέσον όρο 13 εκατομμύρια λίρες τον μήνα.

Με αυτά τα δεδομένα, δεν είναι να απορεί κανείς που το αγγλικό υπουργείο Πολιτισμού χορήγησε 1,5 εκατομμύριο λίρες στον Βασιλικό Σαιξπηρικό Θίασο, προκειμένου να συντονίσει τη μετάφραση όλων των έργων του Σαίξπηρ στα κινεζικά (στη μανδαρινική διάλεκτο), και επιπλέον 300.000 λίρες για να περιοδεύσει στην Κίνα με παραστάσεις του. Η σχετική ανακοίνωση του υπουργείου επισημαίνει ότι η κίνηση αυτή αποσκοπεί «στη βελτίωση των οικονομικών μας δεσμών με την Κίνα και την ενίσχυση του τουρισμού στη γενέτειρα του Σαίξπηρ» και στοχεύει «στην τόνωση της επιχειρηματικής δραστηριότητας μεταξύ των δύο χωρών και την περαιτέρω καλλιέργεια των πολιτιστικών μας δεσμών» (με αυτή τη σειρά). Είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι ο Σαίξπηρ, «husband, fatherandsonofStratford», εθνικός ποιητής της Αγγλίας, αντιμετωπίζεται, πλέον, λιγότερο με όρους κατοχύρωσης πνευματικής ιδιοκτησίας ή  επιβεβαίωσης μιας εθνικής ταυτότητας, και περισσότερο στο πλαίσιο ενός πιο μετρημένου, πιο ρεαλιστικού εθνικού αφηγήματος.

 

ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΚΟΙΝΟΚΤΗΜΟΣΥΝΗ

Σε ποιον ανήκει, τελικά, ο Σαίξπηρ; Το 1986, σε ένα συνέδριο με τίτλο «Είναι ακόμη σύγχρονός μας ο Σαίξπηρ;», που διοργανώθηκε στο Λονδίνο προς τιμή του Γιαν Κοτ, με αφορμή τη συμπλήρωση 25 χρόνων από την έκδοση της περίφημης μελέτης του, Σαίξπηρ, ο σύγχρονός μας (ελληνική μετάφραση: Αλέξανδρος Κοτζιάς, Ηριδανός, Αθήνα 1970), ένας εκ των συνέδρων αφηγήθηκε την εξής ιστορία: στα τέλη της δεκαετίας του 1940, γνωστός ούγγρος σκηνοθέτης προσκλήθηκε στο Λονδίνο, προκειμένου να σκηνοθετήσει ένα έργο του Σαίξπηρ για κάποιον αγγλικό θίασο. Όταν το BBC έσπευσε να του πάρει συνέντευξη, ο σκηνοθέτης ρωτήθηκε πώς αισθανόταν σε σχέση με μια τέτοια πρόκληση και εκείνος απάντησε: «Φυσικά και είναι πρόκληση, και μεγάλη μου τιμή – αλλά για να σας πω την αλήθεια, μου φαίνεται κάπως περίεργο να ακούω το έργο στα αγγλικά, διότι εγώ είμαι συνηθισμένος να ακούω το πρωτότυπο κείμενο, στη μετάφραση του Γιάνος Αράνι».

Αυτή η αίσθηση της παγκόσμιας κοινοκτημοσύνης ενισχύεται σήμερα από τη γενική παραδοχή ότι, ακόμη και η ιδέα του διεθνούς συγγραφέα Σαίξπηρ, όπως «εξάγεται» από την Αγγλία στο πλαίσιο μιας ήπιας πολιτιστικής διπλωματίας, φαίνεται πλέον λιγότερο ελκυστική από την πραγματικότητα του οικουμενικού Σαίξπηρ, που μεταμορφώνεται και επανεφευρίσκει διαρκώς την εικόνα του, μέσα από τη συνάντηση του σαιξπηρικού έργου με τους καλλιτέχνες και το κοινό του θεάτρου σε ολόκληρο τον κόσμο. Όλο και περισσότερο, όλο και περισσότεροι, θεωρούν αδιάφορη ή υπό αίρεση την αγγλική ταυτότητα του Σαίξπηρ – η ανθρωπότητα επικαλείται ένα είδος καλλιτεχνικής  χρησικτησίας για να τον διεκδικήσει ως (και) δικό της.

Αυτή η μετατόπιση του Σαίξπηρ από το τοπικό, στο διεθνές, και από εκεί στο οικουμενικό, συνδέεται με ορισμένες παράδοξες διαπιστώσεις. Πρώτα πρώτα, στην περίπτωση του Σαίξπηρ, η οικουμενικότητα συνυπάρχει αρμονικά με την εντοπιότητα: μια εντοπιότητα που δεν αμφισβητήθηκε ποτέ. Το γενέθλιο Στράτφορντ είναι τόσο απολύτως και αποκλειστικά ταυτισμένο με τον ποιητή, που αναρωτιέται κανείς αν οι κάτοικοι της μικρής ετούτης πόλης, διαχρονικά, αποφεύγουν να διακριθούν, προκειμένου να αποσοβείται ο κίνδυνος να επισκιαστεί το διασημότερο τέκνο της. Από την άλλη, πολλές φορές έχει επισημανθεί το γεγονός ότι αυτός ο συγγραφέας, του οποίου το έργο έχει «ταξιδέψει» και έχει ριζώσει σε τόσες διαφορετικές χώρες και κουλτούρες, δεν είχε, στη διάρκεια της ζωής του, γνωρίσει άλλα μέρη πέρα από την πόλη της καταγωγής του και το Λονδίνο.

Ωστόσο, η οικουμενική ποιότητα της ιδιοφυΐας του αποτυπώνεται στη γεωγραφία των έργων του (από τα ευρωπαϊκά βασίλεια της εποχής του στην αρχαία Ελλάδα, στην Ιταλία, την Κύπρο, την Αίγυπτο, μέχρι τα εξωτικά και φανταστικά νησιά όπου διαδραματίζονται οι ιστορίες του) και είναι προϊόν, ως φαίνεται, της μοναδικής του ικανότητας να οικειοποιείται και να μετασχηματίζει το πνεύμα της εποχής, στο ελισαβετιανό Λονδίνο, που εμφανίζει σημάδια μιας πρώιμης παγκοσμιοποίησης, γεμάτο ξένους εμπόρους, αλλόθρησκους πρεσβευτές, ταξιδιώτες, θαλασσοπόρους – και τις αφηγήσεις του έξω κόσμου που όλοι εκείνοι έφερναν μαζί τους. Με αυτή την έννοια, ο Σαίξπηρ ήταν οικουμενικός πριν να γίνει διεθνής. 

Πλέον, τα σαιξπηρικά κείμενα –χειραφετημένα, αυτόνομα, απελευθερωμένα από τον «τόπο» και το «χρόνο» του συγγραφέα τους– αποτελούν πολύτιμη πρώτη ύλη, που αποκτά σχήμα και νόημα κυρίως μέσα από τη θεατρική πράξη. Η τάση δεν είναι φυγόκεντρη, αλλά έκκεντρη: ο Σαίξπηρ ταυτίζεται με το σύνολο των πολυπολιτισμικών σκηνικών αναγνώσεων του έργου του, όπως αυτές πραγματώνονται κατά τόπους, ανά την υφήλιο. Από το Στράτφορντ του Οντάριο, μέχρι τη Νότια Αφρική, από τις σκηνές του γερμανικού θεάτρου μέχρι τις αυτοσχέδιες παραστάσεις σε προσφυγικά στρατόπεδα, ο Σαίξπηρ αναβαπτίζεται μέσα από τις πολλαπλές τοπικότητες προς μία συνθήκη νέας οικουμενικότητας, που αποκαθιστά διά της τέχνης τη βαλλόμενη υπόληψη της παγκοσμιοποίησης.

 

 

 

 

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά