Τετάρτη, 20 Ιανουαρίου 2016

Ο πολιτικός Ουελμπέκ

Κατηγορία Λογοτεχνία
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Κριτικές Λογοτεχνία Τεύχος 61
Ο Μισέλ Ουελμπέκ στο εξώφυλλο του CharlieHebdo, που κυκλοφορούσε όταν εισέβαλαν στα γραφεία του οι ισλαμιστές δολοφόνοι. Ο Μισέλ Ουελμπέκ στο εξώφυλλο του CharlieHebdo, που κυκλοφορούσε όταν εισέβαλαν στα γραφεία του οι ισλαμιστές δολοφόνοι. Charlie Hebdo

Michel Houellebecq, Υποταγή. Μυθιστόρημα, μετάφραση από τα γαλλικά: Λίνα Σιπητάνου, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2015, 308 σελ.

Bernard Maris, Ο Ουελμπέκ ως oικονομολόγος, μετάφραση από τα γαλλικά: Γιώργος Καράμπελας, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2014, 141 σελ.

 

Η ποιητική της λογοτεχνικής απόγνωσης του Ουελμπέκ απηχεί κοινοτιστικές αντιλήψεις και ρομαντικές ιδέες του 19ου αιώνα. Ο συγγραφέας, κατ’ ουσίαν, είναι πολιτικά συντηρητικός. Ακριβώς όπως ο συντηρητικοί παραδοσιοκράτες στοχαστές, δυσφορεί για το γεγονός πως ο οικονομικός ατομικισμός καταστρέφει ανεπανόρθωτα κάθε μορφή αυθεντίας και υπονομεύει διαρκώς τους ζωντανούς δεσμούς των συλλογικοτήτων.

 

«Ο Διαφωτισμός είναι νεκρός, ας αναπαυτεί εν ειρήνη.»

Μισέλ Ουελμπέκ

Τίποτε δεν περιγράφει το κοινωνικο-πολιτικό περιβάλλον με τον τρόπο της καλής λογοτεχνίας. Έχοντας την ικανότητα να εισχωρεί στον πυρήνα των κοινωνικών σχέσεων, είναι σε θέση να ανασυνθέσει την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα με μεγαλύτερη ακρίβεια από την τεχνική γλώσσα των οικονομολόγων και το αποστειρωμένο λεξιλόγιο των πολιτικών. Αναφερόμενος στην «υπέροχη αδελφότητα των βρετανών συγγραφέων» της εποχής του, ο Καρλ Μαρξ έγραψε ότι «οι εύγλωττες σελίδες τους έχουν πει περισσότερες πολιτικές και κοινωνικές αλήθειες από όσες έχουν ειπωθεί από όλους τους επαγγελματίες πολιτικούς, αρθρογράφους και ηθικολόγους μαζί».[1] Πραγματικά, ποιός άλλος περιέγραψε τις κοινωνικές συνθήκες του επελαύνοντος καπιταλισμού στη βικτωριανή Αγγλία με τη διεισδυτική δύναμη του Κάρολου Ντίκενς;

Μια τέτοια περίπτωση μοναδικής απεικόνισης της σύνθετης πραγματικότητας είναι και αυτή του γάλλου μυθιστοριογράφου Μισέλ Ουελμπέκ, ο οποίος περιγράφει την αδιαχώριστη σύνδεση του ατομικού με το πολιτικό. Ο ίδιος άλλωστε σε παλαιότερη συνέντευξή του στην επιθεώρηση TheParisReview, αποδέχεται τον όρο «πολιτική μυθιστορία» για το έργο του.[2]

Στην Υποταγή, ο αναγνώστης συναντά όλη τη γνώριμη θεματολογία του Ουελμπέκ – την ανταλλακτική αξία του σεξ, τον ρηχό καταναλωτισμό, τη διάρρηξη των κοινωνικών δεσμών. Κοινός παρονομαστής τους, η αποξένωση του σύγχρονου δυτικού ανθρώπου από το περιβάλλον του. Και αιτία της αναπόφευκτης δυσφορίας του σύγχρονου ανθρώπου είναι η αποτυχία του «προγράμματος του Διαφωτισμού». Η ιδέα της συνεχούς κοινωνικής προόδου (η «υπόσχεση του μέλλοντος») που βρίσκεται στον πυρήνα της ιδεολογίας του Διαφωτισμού μοιάζει να έχει ναυαγήσει. Η απουσία ν(ο)ήματος στον σύγχρονο κόσμο έχει οδηγήσει στην απόγνωση των πνευμάτων.

Ο Ουελμπέκ όμως σε καμία περίπτωση δεν θρηνεί για την κρίση του προγράμματος του Διαφωτισμού. Αντίθετα, φαίνεται να επιχαίρει καθώς πλέον οι ιδέες του Διαφωτισμού «δεν μπορούν να παράγουν τίποτε, μόνο κενότητα και δυστυχία».[3]

 

Υπάρχει μια ιδέα, μία μόνο, που διατρέχει όλα μου τα μυθιστορήματα, σε σημείο εμμονής καμιά φορά, και είναι η ιδέα της απόλυτης μη αναστρεψιμότητας κάθε διαδικασίας κατάπτωσης, άπαξ και ξεκινήσει.[4]

 

Για τον Ουελμπέκ είναι φανερό πως η πορεία κατάπτωσης των σύγχρονων δυτικών κοινωνιών είναι μη αναστρέψιμη.  

Ο οικονομικός φιλελευθερισμός, ως η πολιτική έκφραση της καπιταλιστικής δημοκρατίας, εύλογα βρίσκεται στο στόχαστρο της πολεμικής του Ουελμπέκ. Ο οικονομολόγος και δημοσιογράφος Μισέλ Μαρίς, ο οποίος είχε τραγικό τέλος στη δολοφονική επίθεση των ισλαμοφασιστών στο περιοδικό CharlieHebdoτον περασμένο Ιανουάριο, επιχειρεί με εξαιρετικό τρόπο να συνδέσει το έργο του Ουελμπέκ με τη σκέψητων κλασικών της πολιτικής οικονομίας (Μάλθους, Σουμπέτερ, Μαρξ, Κέυνς).Με τις λέξεις του Μαρίς:

 

Τα πάντα στην οικονομία είναι φτιαγμένα για να διαλύουν τους δεσμούς που ένωναν άλλοτε τα άτομα με την οικογένειά τους, τους γονείς τους, τους οικείους τους. Ο Ουελμπέκ αφηγείται αυτή τη διαδικασία εξατομίκευσης της κοινωνίας που είχε ήδη συνεπάρει τον Μαρξ. Η φιλελεύθερη οικονομία διαλύει καθετί συλλογικό: την εργασιακή ομάδα, την οικογένεια, το ζευγάρι. Μ’ αυτή την έννοια, η σεξουαλική απελευθέρωση σηματοδοτεί μιαν έκρηξη του ατομισμού και «είχε ως αποτέλεσμα την καταστροφή αυτών των ενδιάμεσων κοινοτήτων, των τελευταίων που ξεχώριζαν το άτομο από την αγορά». Στα Στοιχειώδη Σωματίδια, ιδίως, περιγράφεται –ποιητικοποιείται θα ήταν ακριβέστερο– αυτή η «απεχθής  τάση προς την κοινωνική εξατομίκευση». (σελ. 38)

 

ΕΝΑΝΤΙΟΝ ΤΟΥ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΙΣΜΟΥ

Η κοινωνική κριτική του Ουελμπέκ είναι, κυρίως, μία αντι-φιλελεύθερη πολεμική. Βάλλει ενάντια στο αξιακό πλαίσιο του φιλελευθερισμού: ανεκτικότητα και πλουραλισμός, διάκριση ιδιωτικής και δημόσιας σφαίρας, κατοχύρωση των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων, όλα βρίσκονται στο σκόπευτρό του. Η ποιητική της λογοτεχνικής απόγνωσής του απηχεί κοινοτιστικές αντιλήψεις και ρομαντικές ιδέες του 19ου αιώνα. Ο Ουελμπέκ, κατ’ ουσίαν, είναι πολιτικά συντηρητικός. Ακριβώς όπως ο συντηρητικοί παραδοσιοκράτες στοχαστές, δυσφορεί για το γεγονός πως ο οικονομικός ατομικισμός καταστρέφει ανεπανόρθωτα κάθε μορφή αυθεντίας και υπονομεύει διαρκώς τους ζωντανούς δεσμούς των συλλογικοτήτων.

Στην Υποταγή, περιγράφει ένα «δυστοπικό» σενάριο όπου η Γαλλία παραβιάζει δημοκρατικά το κοινωνικό της συμβόλαιο και, τελικά, αντικαθιστά το  κοσμικό κράτος της με μια ισλαμική θεοκρατία στην καρδιά της Ευρώπης. Ωστόσο, ο συγγραφέας δεν προστρέχει στην ισλαμοφοβία των ημερών, αλλά περισσότερο αποστρέφεται την αδιαφορία της Δύσης για την αποσάθρωση των καταστατικών αρχών των σύγχρονων φιλελεύθερων δημοκρατιών και την πρόθυμη εγκατάλειψή τους αφού όπως λέει ο ίδιος,

 

οι κοινωνίες μας έχουν φτάσει τώρα σ’ εκείνο το τερματικό στάδιο όπου αρνούνται ν’ αναγνωρίσουν τη δυσανεξία τους.[5]

 

Στο φιλοσοφικό επίπεδο, η παραίτηση του ήρωα που τελικά υποτάσσεται στη νέα πραγματικότητα, συνειδητοποιώντας τη ματαιότητα των πράξεών του, κάτι που εγγράφει τον Ουελμπέκ στη μακρά παράδοση του γαλλικού υπαρξισμού.

 

Το ένιωθα έντονα, πλησίαζα στην αυτοκτονία, χωρίς να νιώθω απελπισία ούτε καν ιδιαίτερη θλίψη, απλώς λόγω της αργής υποβάθμισης του «συνόλου των λειτουργιών που ανθίστανται στον θάνατο», όπως το θέτει ο Μπισά. Η απλή θέληση να ζήσω δεν μου αρκούσε προφανώς πια για να αντισταθώ στο σύνολο των πόνων και των βασάνων που οροθετούν τη ζωή ενός μέσου Δυτικού, ήμουν ανίκανος να ζήσω για τον εαυτό μου, αλλά για ποιον άλλο θα μπορούσα να ζήσω; (σελ. 214)

 

Και φυσικά, η κόλαση για τον ήρωα είναι οι άλλοι, καθώς,

 

[η] ανθρωπότητα δεν μ’ ενδιέφερε, μάλιστα μ’ αηδίαζε, δεν θεωρούσα καθόλου αδέλφια μου τα ανθρώπινα όντα, κι αυτό ίσχυε ακόμα περισσότερο αν λάμβανα υπόψη μια πιο περιορισμένη μερίδα της ανθρωπότητας, αυτή που αποτελείται, για παράδειγμα, από τους συμπατριώτες μου ή τους πρώην συναδέλφους μου. (σελ. 214)

 

Συμπερασματικά, η Υποταγή είναι ένα βιβλίο άβολο και ανησυχαστικό, όπως καθετί που παρουσιάζει μία ενοχλητική οικειότητα με τις προσωπικές μας εμπειρίες. Έργο σκοτεινό και συνάμα αστείο, επιφανειακά μισάνθρωπο μα βαθιά ανθρώπινο, καθώς ο συγγραφέας δείχνει να συμμερίζεται τον πόνο και τις αγωνίες του ήρωά του. Και τελικά, έργο πεσιμιστικό, καθώς δεν διαφαίνεται καμία λύτρωση. «Δεν θα μετάνιωνα για τίποτα», λέει ο κεντρικός χαρακτήρας του βιβλίου, Φρανσουά, στην καταληκτική πρόταση του βιβλίου, έχοντας αποφασίσει να ασπαστεί το Ισλάμ, και εμείς ξέρουμε μαζί με τον αφοριστικό Ουελμπέκ ότι ο δυτικός πολιτισμός έφτασε στο έσχατο σημείο του.

 

 


[1] New York Tribune, August 1/8/1854.

[2] “Scare Tactics: Michel Houellebecq Defends His Controversial New Book”, The Paris Review blog,  www.theparisreview.org, 2/1/2015.

[3] ό.π.

[4] Μισέλ Ουελμπέκ, Μπερνάρ-Ανρί Λεβύ, Δημόσιος Κίνδυνος, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2011, σ. 107.

[5]Ibid., σελ. 78.

Δημήτρης Σκάλκος

Πολιτικός επιστήμονας - διεθνολόγος. Τελευταίο του βιβλίο: Αλήθειες για το φιλελευθερισμό (2008).

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά