Τετάρτη, 06 Ιανουαρίου 2016

Ένα ευρωπαϊκό μυθιστόρημα

Κατηγορία Λογοτεχνία
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Κριτικές Λογοτεχνία Τεύχος 60
Ο Άκης Παπαντώνης. Ο Άκης Παπαντώνης. Κίχλη

Άκης Παπαντώνης, Καρυότυπος, Κίχλη, Αθήνα 2014, 120 σελ.

 

Υπήρξε μια τάση, έλληνες συγγραφείς να τοποθετούν τη δράση των βιβλίων τους σε πόλεις του εξωτερικού. Το ίδιο κανει και ο Άκης Παπαντώνης, με το πρώτο βιβλίο του. Ο συγγραφέας δεν ανήκει σε αυτή την τάση, κι ας μη διαδραματίζεται η πλοκή του στην Ελλάδα. Το πρώτο βιβλίο του δεν είναι κοσμοπολίτικο, επειδή δεν είναι στη βάση του ελληνικό. Είναι ευρωπαϊκό. Ο Παπαντώνης γράφει για τη βρετανική εμπειρία του χωρίς να παρεμβάλει το φίλτρο της καταγωγής του, ως κάποιος που έχει απολέσει την ελληνική του ταυτότητα. Ο ήρωάς του δεν συγκρίνει το εκεί με το εδώ, υπάρχει μόνο το εκεί. Αναδημοσίευση από το τεύχος 60 του Books' Journal (Νοέμβριος 2015).

Στην Ελλάδα ως πρώτη εμφάνιση ενός συγγραφέα μετράει ο χρόνος έκδοσης του πρώτου βιβλίου, άσχετα από την προηγούμενη παρουσία του με διηγήματα, τη σημασία ή την ποιότητά τους. Αντίθετη είναι η συνήθεια στο εξωτερικό, όπου η δημοσίευση διηγημάτων σε περιοδικά αρκεί για να τραβήξει το ενδιαφέρον ένας συγγραφέας και να προκαλέσει την έντονη αναμονή του πρώτου του βιβλίου. Έτσι, ενώ ο Άκης Παπαντώνης είναι τυπικά πρωτοεμφανιζόμενος συγγραφέας και νέος ηλικιακά (γεννημένος το 1978), Καρυότυπος που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Κίχλη δεν είναι σε καμία περίπτωση πρωτόλειο κείμενο. Αντίθετα αποτελεί συνέχεια μιας μαθητείας σε ελληνικά και διεθνή έντυπα.

Παρατηρώντας την προσωπική και πεζογραφική διαδρομή του συγγραφέα μπορούμε να καταλάβουμε καλύτερα το ίδιο το βιβλίο. Είναι η πρώτη αυτόνομη δημοσίευση που κάνει, αλλά ο Παπαντώνης είχε ήδη χτίσει τη φήμη του σε όσους παρακολουθούν το λογοτεχνικό τοπίο. Εμφανίστηκε πρώτη φορά με το διήγημα «Αλμυρά μουστάκια» το 2007, στον συλλογικό τόμο Είμαστε όλοι μετανάστες από τις εκδόσεις Πατάκη. Χρησιμοποιώντας ως αφηγητή ένα σκύλο, αποτύπωσε τις ιστορίες των προσφύγων που προσπαθούν να περάσουν το Αιγαίο. Πέρα από το εύρημα της πρωτότυπης οπτικής γωνίας, το διήγημα ξεχωρίζει για τον λιτό λυρισμό του, ίχνη του οποίου μπορούμε να βρούμε και στον Καρυότυπο. Το 2007 δημοσίευσε στα (δε)κατά το διήγημα «Πρώτο χιόνι», όπου ξανά πειραματίστηκε με τα όρια του ποιητικού ρεαλισμού στην αφήγηση. Είναι η ιστορία ενός κονγκολέζου ψαρά που έρχεται πρώτη φορά σε επαφή με χιόνι. Γραμμένο το 2006 το διήγημα αναδεικνύει οικολογικά ζητήματα και ζητήματα επαφής ανάμεσα σε δύο διαφορετικούς πολιτισμούς, μέσα από τη σχέση ιθαγενών και ανθρωπιστικής βοήθειας του ΟΗΕ. Στο ίδιο περιοδικό, το 2009, ο Παπαντώνης δημοσιεύει τις «Ημέρες Οξφόρδης», που αποτελεί την πρώτη προδημοσίευση του Καρυότυπου. Εδώ παρουσιάζεται και η μεγάλη αλλαγή στην μέθοδό του. Οι «Ημέρες Οξφόρδης» είναι το πέρασμα από το «αυτός» στο «εγώ». Δηλαδή, ο Παπαντώνης παύει να αναζητά τις ιστορίες στους άλλους και τις αντλεί από τον εαυτό του. Ακριβέστερα, ψάχνει να βρει τη θέση του μέσα στις μικρές ιστορίες που συμβαίνουν γύρω του και στο περιβάλλον του. Όμως περισσότερα για αυτό πιο κάτω.

Ακολουθούν μια σειρά ακόμα από δημοσιεύσεις στα ελληνικά και τα αγγλικά. Η τακτική συνεργασία του ως δοκιμιογράφος με το περιοδικό Εντευκτήριο και η συμμετοχή με φωτογραφίες και μικρά σχόλια στο Intellectum. Τα διηγήματά του (και οι φωτογραφίες του) έχουν όλο και συχνότερα ως θέμα την απουσία, την απουσία του ίδιου του εαυτού, τις σχέσεις ανάμεσα στα ζευγάρια, την αναζήτηση της οικειότητας στους ξένους και την απόσταση από τους οικείους. Ξεχωρίζουν τρία από τα αρκετά κείμενα αυτής της περιόδου, την ίδια στην οποία ολοκληρώνεται και ο Καρυότυπος. Το «He, She», που δημοσιεύθηκε στο VestalReview, μια σπουδή πάνω στο «Herewearent, soquickly», του Τζόναθαν Σάφραν Φόερ που έχει θέμα του τη ζωή ενός ζευγαριού. Εδώ, ο Παπαντώνης πειραματίζεται πάνω σε τρόπους δόμησης της δράσης και κατάτμησης της αφήγησης σε τέτοιο βαθμό, ώστε να μην είναι άμεσα διακριτή η ιστορία. Το «Spirit us Asper» από τον διαγωνισμό του Βήματος για την κρίση το 2012, στο οποίο ο Παπαντώνης καταγράφει το περιβάλλον της κρίσης μέσα από την αλληλεπίδραση οικονομικών και ερωτικών περιπετειών μιας νεαρής κοπέλας καθώς και τη σχέση της με τον μεσήλικα ψυχαναλυτή της – μια ιστορία μοναχικής ενηλικίωσης. Η «Μαγειρική της μνήμης», δημοσιευμένη στο BooksJournal, που πραγματεύεται το τέλος της ζωής ενός ηλικιωμένου ζευγαριού υπό το βάρος της διπλής αρρώστιας: εκείνη σε παρατεταμένη νοσηλεία, ο σύζυγός της ασθενής με Αλτσχάιμερ. O Παπαντώνης περιστρέφεται γύρω από το ζήτημα της απουσίας, χρησιμοποιώντας σταθερά ένα ύφος ψυχρό, αποστασιοποιημένο, σχεδόν εργαστηριακό.

 

Η ΟΞΦΟΡΔΗ ΩΣ ΠΕΡΑΣΜΑ

Όλα τα παραπάνω διηγήματα είναι σπουδές πάνω στη ίδια θεματική της οποίας το κύριο έργο είναι ο Καρυότυπος που ολοκληρώνεται το 2012 στην Οξφόρδη. Εκεί ζούσε ο Παπαντώνης ήδη από το 2008, ως μεταδιδακτορικός ερευνητής Βιολογίας. Είναι ένα βιβλίο για έναν μεταδιδακτορικό φοιτητή στην Οξφόρδη, τον Νίκο Οικονομόπουλο. Μεταναστεύει από την Ελλάδα στην Αγγλία, αλλά είχε γεννηθεί ως Νικουλάε και ήταν ένα από τα χιλιάδες παιδιά των ορφανοτροφείων του Τσαουσέτσκου. Μετά την πτώση του καθεστώτος, υιοθετήθηκε από μια οικογένεια στην Ελλάδα. Ο Οικονομόπουλος «περπατά τριάντα χρόνια χωρς πατημασιές, χωρὶς σκιά, χωρὶς ἴχνος ἑαυτοῦ, τριάντα χρόνια σπαταλημένα σὲ ἕνα ἀναλώσιμο τίποτα» (σελ. 53). Ο αναγνώστης παρακολουθεί τη ζωή του στην Αγγλία σε 24 κεφάλαια, τις εκούσια μοναχικές μέρες του, τα πειράματα και τις περιπλανήσεις του στην πόλη. Ανάμεσα στα κεφάλαια παρεμβάλλεται η αλληλογραφία με τον καθηγητή του όπου καταγράφει τα αποτελέσματα από τα πειράματα για τη γονιδιακή εξήγηση της στοργής. Ο ίδιος ο Οικονομόπουλος ζει σαν να δοκιμάζει ενναλλακτικές καταστάσεις ύπαρξης. Τα συμπεράσματα των πειραμάτων από τη ζωή του τα δημοσιεύει σε σύντομες ενημερώσεις κατάστασης στο facebook, παραμένουν όμως αναπάντητες και ασχολίαστες από τους σαράντα επτά συνολικά διαδικτυακούς φίλους του. Αν ο Οικονομόπουλος είναι το αντικείμενο κάποιου πειράματος, απουσιάζει ο ερευνητής.

Η Οξφόρδη, τόπος όπου ζει και γράφει ο Παπαντώνης και διαδραματίζεται ο Καρυότυπος, δεν είναι καθόλου τυχαία. Όπως υπονόησα νωρίτερα, υπήρξε κομβική για την εξέλιξή του ως συγγραφέα. Ο Καρυότυπος είναι ένα βιβλίο ευρωπαϊκό με μια σειρά από τρόπους. Πρώτα απ’ όλα, εξ αιτίας του χώρου του. Η δράση όλη ξετυλίγεται μέσα σε ένα περιβάλλον μακριά από την Ελλάδα, με σκηνές που δεν θα μπορούσαν να συμβαίνουν στην Ελλάδα. Η Οξφόρδη χαρακτηρίζει το βιβλίο. Για όσα είναι και όσα δεν είναι. Εξηγούμαι: Είναι μια πανεπιστημιακή πόλη της Βρετανίας με τον μουντό καιρό της, τα πάρκα και το ποτάμι. Είναι ένας τόπος transit από τον οποίο οι νεαροί ερευνητές θα περάσουν πριν αναζητήσουν μονιμότερη διαμονή σε άλλες πόλεις και άλλα πανεπιστήμια. Και όσα δεν είναι: Πατρίδα, ένας τόπος από τον οποίο έχουν μνήμες, στον οποίο αισθάνονται οικεία, έχουν κοντινούς ανθρώπους και ένα γνώριμο τρόπο ζωής. Αυτό περνάει στην λιτή ψυχρότητα του ύφους, στις κλινικές περιγραφές και στις ιδιαίτερες επιλογές της στήξης που εντείνουν την αίσθηση του ανοίκειου. Οι περιγραφές του βιβλίου γίνονται από απόσταση, χωρίς συμμετοχή του αφηγητή, σαν να τα κοιτάζει όλα πίσω από το τζάμι του εργαστηρίου και να καταγράφει τις παρατηρήσεις ενός πειράματος στο οποίο έχει μηδενική συμμετοχή.

Στα χρόνια της οικονομικής ευημερίας δεν ήταν λίγα τα βιβλία που διαδραματίζονταν στο εξωτερικό. Οι αιτίες γι’ αυτό ήταν πολλές: τα εύκολα ταξίδια, η φιλοδοξία για μεταφράσεις και διεθνείς πωλήσεις, η ψυχική και χιλιομετρική εγγύτητα που αισθάνονταν όλοι για την Ευρώπη. Ήταν η εποχή που η Αθήνα ήταν πιο κοντά στο Παρίσι από την Τρίπολη. Τα βιβλία ήταν εσκεμμένα, ή και καμιά φορά επιτηδευμένα, κοσμοπολίτικα, για να κολακέψουν μια Ελλάδα που έβλεπε τον εαυτό της αναπόσπαστο κομμάτι της Ευρώπης. Ακούγοντας κανείς για τον Καρυότυπο ίσως να φανταστεί ότι αποτελεί συνέχεια αυτή της τάσης. Όμως, αν τον διαβάσει προσεκτικά θα δει ότι ο Παπαντώνης κάνει κάτι εντελώς άλλο. Το βιβλίο δεν είναι κοσμοπολίτικο επειδή δεν είναι στη βάση του ελληνικό. Είναι ευρωπαϊκό. Ο Παπαντώνης γράφει για τη βρετανική εμπειρία του χωρίς να παρεμβάλει το φίλτρο της καταγωγής του, ως κάποιος που έχει απολέσει την ελληνική του ταυτότητα. Ο ήρωάς του δεν συγκρίνει το εκεί με το εδώ, υπάρχει μόνο το εκεί. Ακόμα και όταν επιστρέφει για ένα διήμερο ταξίδι στην Αθήνα, αντιμετωπίζει την πόλη με την ίδια απόσταση του ξένου. Κι αυτό είναι κάτι που το κάνει εξαιρετκά επίκαιρο.

 

ΔΙΧΩΣ ΠΑΤΡΙΔΑ, ΔΙΧΩΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ

Ο Καρυότυπος καταφέρνει να εκφράσει τη θλίψη που αισθάνεται η σημερινή γενιά των μεταναστών οι οποίοι φεύγουν στο εξωτερικό για να ολοκληρώσουν τις επαγγελματικές τους φιλοδοξίες. Μιας γενιάς που δεν έχει καμία σχέση με τους ανειδίκευτους εργάτες οι οποίοι πλημμύρισαν τη Γερμανία, την Αμερική και την Αυστραλία τον 20ό αιώνα. Το κενό του ήρωα προέρχεται εξ αιτίας της απόστασής του από το περιβάλλον γύρω του. Αν χρησιμοποιήσουμε μια βιολογική παρομοίωση, μοιάζει σαν οι υποδοχείς του να αδυνατούν να προσαρμοστούν στο περιβάλλον. Για τον Οικονομόπουλο, βέβαια, αυτό έχει αιτία συγκεκριμένη και προσωπική. Την αποκοπή από τη βιολογική του οικογένεια. Έχει καταστραφεί κάθε δυνατότητα μέσα του να χτίσει δεσμούς, οικειότητα, αγάπη και στοργή αφού –επιμένοντας στις βιολογικές παρομοιώσεις– και η πατρίδα δεν είναι παρά ένας οργανισμός που βασίζεται σε κύτταρα οικογενειών.

 

 

Ιάκωβος Ανυφαντάκης

Υποψήφιος διδάκτορας Σύγχρονης Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, γράφει κριτική βιβλίου για την Εφημερίδα των Συντακτών. Κυκλοφορεί η νουβέλα του Αλεπούδες στην πλαγιά (2013).

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά