Δευτέρα, 26 Οκτωβρίου 2015

ΔΗΜΑΚ, Συμμαχία, Θούριος, Δημοκρατικός Αγώνας...

Κατηγορία Λογοτεχνία
Γράφτηκε από  Δημήτρης Ψυχογιός Δημοσιεύθηκε στο Κριτική Λογοτεχνία Ιστορία Τε'υχος 58
Χαλαρό πνεύμα σε τραπέζι που παρέθεσε το ΚΚΕ εσωτερικού και ο Ρήγας Φεραίος σε μέλη της Επιτροπής Περιφερειακής Ανάπτυξης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, τέλη της δεκαετίας του 1970 ή αρχές της δεκαετίας του 1980, στη Θεσσαλονίκη. Δεσπόζει ο ιστορικός ηγέτης του χώρου, Λεωνίδας Κύρκος, που περιστοιχίζεται από νεολαίους του κόμματος. Δεξιά, ο Μιχάλης Τριανταφυλλίδης, λαμπρό στέλεχος την εποχή εκείνη και ψυχή της νεολαιίστικης οργάνωσης. Δεξιά του Λεωνίδα Κύρκου, διακρίνετι το μισό κεφάλι του δημοσιογράφου Χρήστου Τελίδη, που ήδη είχε αρχίσει να δημοσιεύει στην Αυγή. Χαλαρό πνεύμα σε τραπέζι που παρέθεσε το ΚΚΕ εσωτερικού και ο Ρήγας Φεραίος σε μέλη της Επιτροπής Περιφερειακής Ανάπτυξης του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, τέλη της δεκαετίας του 1970 ή αρχές της δεκαετίας του 1980, στη Θεσσαλονίκη. Δεσπόζει ο ιστορικός ηγέτης του χώρου, Λεωνίδας Κύρκος, που περιστοιχίζεται από νεολαίους του κόμματος. Δεξιά, ο Μιχάλης Τριανταφυλλίδης, λαμπρό στέλεχος την εποχή εκείνη και ψυχή της νεολαιίστικης οργάνωσης. Δεξιά του Λεωνίδα Κύρκου, διακρίνετι το μισό κεφάλι του δημοσιογράφου Χρήστου Τελίδη, που ήδη είχε αρχίσει να δημοσιεύει στην Αυγή. Αρχείο Μιχάλη Τριανταφυλλίδη

Αγγέλα Καστρινάκη, Και βέβαια αλλάζει! Αφήγημα για τη Μεταπολίτευση, Κίχλη, Αθήνα 2014, 264 σελ.

Είναι ένα μυθιστόρημα μαθητείας, που στηρίζεται στην προσωπική εμπειρία της συγγραφέως, μιας νεαρής μαθήτριας και, στη συνέχεια, φοιτήτριας, που πολιτικοποιείται την εποχή του Πολυτεχνείου και, γι’ αυτήν, η μεταπολίτευση δεν είναι η πομπώδης στράτευση σε μια Αριστερά «του χρέους» αλλά ένα ταξίδι μύησης στη ζωή – χαρούμενο, κεφάτο, δημιουργικό. Η Αγγέλα Καστρινάκη μετατρέπει σε λογοτεχνία τη μαρτυρία της για μια εποχή και για μια ιδιαίτερη πολιτική «νησίδα» της Αριστεράς, του Ρήγα Φεραίου, που έδωσε τη δυνατότητα στα μέλη του που δεν ασκούνταν στις ίντριγκες εξουσίας, να μεγαλώσουν και να ωριμάσουν σε μια συνθήκη χαρούμενης γνώσης. [TBJ]

 

Διάβασα μονορούφι το Και βέβαια αλλάζει! ξεκινώντας την ανάγνωση απόγευμα και τελειώνοντας την άλλη ημέρα το πρωί, πρωτίστως επειδή η Αγγέλα Καστρινάκη ξέρει την τέχνη να σε κρατάει δεμένο με τα κείμενά της – αλλά, επιπλέον, επειδή η αφήγηση έχει ως καμβά καταστάσεις και γεγονότα που τα είχα ζήσει και εγώ στους ίδιους τόπους, τις ίδιες ημέρες και ώρες με την Ειρήνη, την ηρωίδα της αφήγησης. Τις γιορτές της Αυγής, ας πούμε, ή τις μεγάλες διαδηλώσεις της δεκαετίας του 1970 ή τις εκλογές του 1977 με τη «Συμμαχία».

«Ήμουν και εγώ εκεί», αλλά όχι με τον ίδιο τρόπο, γιατί η Ειρήνη είναι μαθήτρια του γυμνασίου σε όλο το χρόνο της αφήγησης, ενώ εγώ είχα ξεσκολίσει προ πολλού.  Είναι στην πρώτη τάξη, μόλις 12 χρονών, όταν συμβαίνει το Πολυτεχνείο, στις αρχές της πέμπτης τάξης Γυμνασίου (Β΄ Λυκείου) στις εκλογές του 1977 και μας αφήνει σύξυλους, ενώ έχει ξεκινήσει τις εισαγωγικές εξετάσεις για το πανεπιστήμιο το καλοκαίρι του 1979.

Το βιβλίο είναι λοιπόν δομημένο αυστηρά χρονολογικά, ένα κεφάλαιο για κάθε σχολική χρονιά, με ένα ιντερμέδιο για το προεκλογικό καλοκαίρι του 1977. Η Ειρήνη προχωρά μία μία τις τάξεις και, ταυτόχρονα, εμπλέκεται όλο και περισσότερο στην πολιτική: γίνεται μέλος της ΔΗΜΑΚ (μαθητική οργάνωση του Ρήγα Φεραίου), μέλος της συντακτικής επιτροπής της Μαθητικής Πορείας (όργανο της ΔΗΜΑΚ, μαθητικής οργάνωσης του ΚΚΕ εσωτερικού), μέλος του Ρήγα Φεραίου – και, τελικά, φθάνει στην κορυφή: μέλος της συντακτικής επιτροπής του Θούριου, της εφημερίδας του Ρήγα Φεραίου, χωρίς καν να είναι ακόμη φοιτήτρια.

Η κομματική ανέλιξή της είναι και σωματική, ψυχολογική, συναισθηματική, διανοητική: βλέπει με τρόμο να αλλάζουν τα κορμιά των συμμαθητών/τριών της (και το δικό της, προφανώς, αλλά δεν μας το λέει). Μετά τις πρώτες, αμήχανες έως αηδιαστικές, επαφές με το αρσενικό φύλο, έρχονται άλλες που δίνουν όλο και περισσότερη ευχαρίστηση. Από τον Σαμαράκη περνάει στον Χάκκα και στον Αναγνωστάκη. Η μαθήτρια που είχε στόχο να διαβάζει χίλιες σελίδες την ημέρα (αλλά κατάφερνε μόνο 300) γίνεται η ίδια συγγραφέας, πολιτική αρθρογράφος και ποιήτρια – η μαθήτρια Ειρήνη θα γίνει φοιτήτρια και, ελπίζω σύντομα, να απολαύσουμε τα βιώματά της και από τα πανεπιστημιακά χρόνια. Με τη φόρα που έχει πάρει η κομματική γραφίδα της, μπορεί να τη δούμε, πρωτοετή ακόμα, μέλος της συντακτικής επιτροπής της ΚΟΜΘΕΠ (Κομμουνιστική Θεωρία και Πολιτική), του θεωρητικού οργάνου του ΚΚΕ εσωτερικού.

Η Ειρήνη, φυσικά, κρατάει ημερολόγιο, «ενώ τα αγόρια κρατούν αρχεία». Θέλει να σπουδάσει ψυχιατρική, ώσπου μαθαίνει πως «η ψυχιατρική είναι επιστήμη του φθίνοντος καπιταλισμού». Της λένε πως «το προσωπικό είναι και πολιτικό». Πιστεύει στο «σοσιαλισμό με ανθρώπινο πρόσωπο», διακηρύσσει πως «ο σοσιαλισμός ή θα είναι δημοκρατικός ή δεν θα υπάρξει». Αγαπά και θαυμάζει τους καθοδηγητές της που τυχαίνει να είναι όλοι άντρες (φοιτητές με αγωνιστικές αντιστασιακές περγαμηνές για την ακρίβεια), πουλάει Δημοκρατικό Αγώνα και Αυγή, κολλάει αφίσες, μυείται στους -ισμούς και στην κομματική ορολογία που γίνεται όλο και πιο πολύπλοκη, ώσπου φθάνει τελικά στις επώδυνες έννοιες της «κοοπτάτσιας» και της «φράξιας», όταν αρχίζει η εσωκομματική σύγκρουση μετά την εκλογική ήττα του ΚΚΕ εσωτερικού και των Συμμάχων του στις εκλογές του 1977.

Αλλά μη νομίσουμε πως πρόκειται για πολιτικό ημερολόγιο  – έχουμε να κάνουμε με σύνθετο κείμενο, πολύπλευρη αφήγηση: η Ειρήνη μεγαλώνει σαν δέντρο των βορείων προαστίων που θέλει να φθάσουν τα κλαδιά του στα δυτικά. Ο κόσμος της μπλέκεται με τους κόσμους συντρόφων και αντιπάλων, συγγενών, φίλων, εραστών. Και συνεχώς εντάσσονται στα τεκταινόμενα αναδρομικές, σημερινές, αναμνήσεις και κρίσεις των δρώντων προσώπων για τότε, ανασυνθέτοντας το παρελθόν με τη δική τους οπτική.

 

Η ΑΡΙΣΤΕΡΑ ΩΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΗ ΓΝΩΣΗ

Εκείνο όμως που ήταν για μένα έκπληξη και χαρά μεγάλη, πέρα από τις αρετές της γραφής και τη μέθεξη στα πάθη που γεννά, είναι πως η Αγγέλα Καστρινάκη μιλά για τη μαθητεία της Ειρήνης στην Αριστερά με τρόπο που δεν είναι συνηθισμένος. Δεν έχουμε να κάνουμε με λογοτεχνία του καθήκοντος, περιγραφής αγώνων για τα δίκαια του λαού, σύγκρουσης ανάμεσα στο πολιτικό καθήκον και στις πραγματικότητες της ζωής ή ανάμεσα στους στόχους και τα μέσα – ούτε με λογοτεχνία της ήττας, για κόπους και θυσίες που δεν φέρνουν αποτέλεσμα. Τίποτα από τα γνωστά πένθιμα, αγωνιστικά, κριτικά, τα τόσο συνηθισμένα στον αριστερό λόγο, δεν υπάρχει στο βιβλίο, αυτό το κάνει σπουδαίο και πρωτότυπο. Καμιά σχέση με τα «δεν είμαι εγώ σπορά  της τύχης», «ερχόμαστε από μακριά και πάμε μακριά» και άλλες φανφάρες που ακούμε ακόμη και σήμερα από το ΚΚΕ και τον ΣΥΡΙΖΑ. Η σχέση με την Αριστερά πάει παρέα με τη χαρά της ζωής, η μαθητεία στην Αριστερά πάει παράλληλα με τη μαθητεία στον έρωτα, στη λογοτεχνία, στη μουσική.

Θέλω να πω, η τομή που κάνει η Αγγέλα Καστρινάκη με την αφήγησή της είναι πως η Ειρήνη δεν είναι «ελληνίδα αριστερή ηρωίδα», δεν νιώθει πως υπηρετεί κάποια υψηλή αποστολή, δεν εντάσσεται στη μεγάλη στρατιά που προελαύνει για να εγκαθιδρύσει το σοσιαλισμό. Και αν κάποιες στιγμές το νομίζει, γιατί γύρω της βρίσκονται πλήθος ήρωες και ηρωίδες, είτε της αντίστασης κατά των Γερμανών είτε της αντίστασης κατά των συνταγματαρχών, κάποια σκέψη, κάποιο περιστατικό την προσγειώνει στην ζωή, στα συγκεκριμένα εφηβικά θέματα. Η πολιτική ένταξη είναι παιγνιώδης, είναι χαρά, συμβαίνει τελικά το αντίθετο από αυτό που δίδασκε η καθοδήγηση της ΔΗΜΑΚ: δεν γίνεται το προσωπικό πολιτικό, το πολιτικό γίνεται προσωπικό.

Βέβαια, οι περισσότεροι σύντροφοι της Ειρήνης στο κόμμα δεν είχαν την  παιγνιώδη αντίληψη που αναδεικνύει το βιβλίο, για τούτο η εμμονή για τον τίτλο ΚΚΕ και οι συγκρούσεις «με τους συντρόφους της άλλης πλευράς», για τούτο η διάσπαση του Ρήγα Φεραίου και η δημιουργία της Β΄Πανελλαδικής. Και ο Λεωνίδας Κύρκος πάντα παρέμεινε κομμουνιστής, με τις καταθλιπτικές συνδηλώσεις που έχει ο όρος. Αλλά η Ειρήνη προτιμά να δει στον Κύρκο τον ευγενικό ηγέτη που μαγεύει, που εμπνέει, επινοώντας ρητορικές τεχνικές μοναδικές, που τον διαφοροποιούν από οποιονδήποτε άλλον. Υπάρχει στο βιβλίο η καταπληκτική περιγραφή ομιλίας του στις Σέρρες με αφορμή τη Συμμαχία. Όσοι είχαν την τύχη να τον ακούσουν, θα τον βρουν ολοζώντανο μπροστά τους. Πρόκειται για σελίδες γραμμένες με μεγάλη μαεστρία, η Αγγέλα Καστρινάκη αναπαριστά τον Κύρκο με τρόπο που κανένα βίντεο δεν μπορεί να κάνει. Γιατί θα έπρεπε εμείς μετά να βάλουμε σε λέξεις τα συναισθήματα και τις σκέψεις που δημιουργεί η ομιλία – και δεν έχουμε την τέχνη της για να το καταφέρουμε. Θα ξέραμε απλώς ότι «ήταν συγκλονιστική ομιλία» - το γιατί ήταν και τι την έκανε απαιτεί, για να δηλωθεί, μολύβι, χαρτί, ταλέντο.

Γλυκός ο Λεωνίδας Κύρκος, γοητευτικοί οι σύντροφοι καθοδηγητές, χαρούμενη γνώση η κομματική εμπειρία – αλλά αυτά είναι αφηγηματικές (και ιδεολογικές) επιλογές της Αγγέλας Καστρινάκη: η Ειρήνη δεν ζει σε ακίνδυνο κόσμο. Τα κόμματα είναι κόμματα, εξουσιαστικές μηχανές – τα ΚΚ ίσως να είναι και πολεμικές μηχανές με βάση τις παραδόσεις της Γ΄ Διεθνούς. Έχουμε όμως ενδείξεις στο βιβλίο για τη θέληση για δύναμη που ενδημεί στην πολιτική, για εκείνη τη σκοτεινή πλευρά του «πολιτικού εγώ»  που δεν έχει σχέση με τις αξίες ή την ιδεολογία την οποία προβάλλουν τα κόμματα. Το βλέπουμε όταν εξηγεί στην Ειρήνη παλιός σύντροφος γιατί η ήττα στις εκλογές του 1977 ήταν τόσο οδυνηρή ώστε να γίνουν οι συγκρούσεις που έγιναν και να φθάσει ο Ρήγας Φεραίος στη διάσπαση:

 

Είχαμε συνηθίσει ώς τότε σε ένα κλίμα παντοδυναμίας. Η Αριστερά στα πανεπιστήμια ήταν απόλυτη πλειοψηφία. Σε συνέλευση φοιτήτών είχε έρθει τον πρώτο χρόνο της Μεταπολίτευσης ένας κακομοίρης καθηγητής πενηντάρης, με κοστουμάκι, γραβατούλα και μας παρακαλούσε να δείξουμε επιείκεια. Να μην τον πάρει η μπάλα της αποχουντοποίησης […] εγώ ο ίδιος πήγαινα στον πρύτανη και βάραγα, να φανταστείς, το χέρι μου στο τραπέζι. Με μια τέτοια αίσθηση παντοδυναμίας ήταν πολύ δύσκολο να χωνέψουμε την ήττα.

 

Αλλά η Ειρήνη ήταν ακόμη μαθήτρια την «εποχή της παντοδυναμίας» στα  πανεπιστήμια, δεν μπήκε στον πειρασμό να κάνει χρήση της δύναμής της απέναντι σε κακομοίρηδες με γραβατούλες. Ο «σύντροφος Σταμάτης», που τα αφηγείται αυτά,  ξέκοψε από την πολιτική, γλίτωσε από τον πειρασμό να είναι παντοδύναμος. Δεν είναι όμως καλό σημάδι, σκέπτομαι, η περιφρόνηση των συριζαίων προς τις γραβάτες, γιατί είναι δημιουργήματα αυτών των καταστάσεων και παραμένουν πολιτικοί.

Ούτε για αυτήν την πλευρά της Αριστεράς (και της Δεξιάς, φυσικά) μας μιλούν τα κείμενα που εξυμνούν τους αγώνες – με εξαίρεση ποιήματα του Τίτου Πατρίκιου, από όσο ξέρω εγώ τουλάχιστον. Ακόμα και το «Ανθρωπάκι» του Στρατή Τσίρκα, ένας από τους πιο γνωστούς «κακούς» της αριστερής λογοτεχνίας, απλώς χρησιμοποιεί κατακριτέα μέσα για τον ευγενή σκοπό. Δεν τον καθοδηγεί η μέθη της εξουσίας, η ευχαρίστηση να μπορείς να χρησιμοποιήσεις την εξουσία σου, να εκμηδενίσεις τον «εχθρό».

 

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΧΩΡΙΣ ΗΡΩΕΣ

Μακριά και από τα ένδοξα και από τα σκοτεινά, σφύζει από ζωή, υγεία και χιούμορ το βιβλίο – και αυτά είναι αριστερά πράγματα, όπως μας δίδαξαν οι αδικοχαμένοι του CharlieHebdo. Άλλωστε και όλη η ευρωπαϊκή Αριστερά με τη ζωή ασχολείται, όχι με θυσίες και ήρωες, όπως η δική μας. Από αυτά, ούτε το ΠαΣοΚ γλίτωσε, βαριά η κληρονομιά του εμφύλιου και της καταθλιπτικής ηρωογενούς κουλτούρας μας. Αυτοσαρκαστικό ώρες ώρες, όπως και οι δικές μου Στιγμές της Μεταπολίτευσης που αναφέρονται στην ίδια εποχή. Αλλά, στις Στιγμές, πέφτει βαριά η σκιά του καθήκοντος. Ίσως επειδή στην ηλικία που εκείνη μαθήτευε στη ΔΗΜΑΚ εγώ ήμουν στους προσκόπους και όφειλα να κάνω μια καλή πράξη κάθε ημέρα. Μου έμεινε μετά το προσκοπικό χούι και στην Αριστερά.

Τη χάρηκα λοιπόν και τη ζήλεψα την αντιηρωική και παιγνιώδη αφήγησή της Αγγέλας Καστρινάκη – και τη γραφή και τα μεταπολιτευτικά βιώματα. Τώρα, πόσα από όσα διάβασα είναι βιώματα και πόσα μυθοπλασία (μια που η ίδια μάς λέει πως το μυθιστόρημά της «κινείται στα όρια μεταξύ αυτοβιογραφίας, μαρτυρίας και μυθοπλασίας») δεν έχω ιδέα. Δεν έχει σημασία, άλλωστε. Σημασία έχει να μάθουμε τη συνέχεια, πώς έζησε, πώς σπούδασε, πώς έκανε έρωτα και πολιτική η Ειρήνη στα φοιτητικά της χρόνια. Και βάζω στοίχημα πως η χαρά της ζωής δεν την άφησε να γίνει μέλος της σύνταξης της ΚΟΜΘΕΠ. Μάλλον πολιτιστικό φοιτητικό περιοδικό της ταιριάζε να εκδώσει, κάτι σαν την Πάροδο της Θεσσαλονίκης.  

*Επεξεργασμένη μορφή της εισήγησης που διαβάστηκε κατά την παρουσίαση των βιβλίων Και βέβαια αλλάζει! και Στιγμές της Μεταπολίτευσης, στις 20/4/2015

 

 

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά