Πέμπτη, 18 Ιουνίου 2015

Ποια είναι τελικά η Αλίκη;

Κατηγορία Λογοτεχνία
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Κριτική Λογοτεχνία Βιογραφία Τεύχος 55
Το κορίτσι που ποτέ δεν μεγάλωσε. Η Αλίκη Λίντελ σε φωτογραφία που είχε τραβήξει ο Λιούις Κάρολ το 1858. Το κορίτσι που ποτέ δεν μεγάλωσε. Η Αλίκη Λίντελ σε φωτογραφία που είχε τραβήξει ο Λιούις Κάρολ το 1858.

Robert Douglas-Fairhurst,  The Story of Alice: Lewis Carroll and the Secret History of Wonderland, Harvill Secker, 2015, 496 σελ.

Η Ιστορία της Αλίκης από τον καθηγητή Ρόμπερτ Ντάγκλας - Φέρχερστ, η νέα βιογραφία δηλαδή του Λιούις Κάρολ που κυκλοφόρησε στη Βρετανία, βλέπει με άλλο μάτι τη δημιουργία και την εξέλιξη της κλασικής Αλίκης στη χώρα των θαυμάτων. Και μας δίνει τον μίτο για να λύσουμε τα μάγια.

 

Ως μαθηματικός μάγος, ο Λιούις Κάρολ εισήλθε στον κόσμο του ορατού και του αοράτου, του λογικού και του παράλογου. Με την Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων, εναρμόνισε τον ηρωισμό με τους χαμηλούς τόνους της εσωτερικής περιπέτειας και το καθημερινό με το μυθικό και το μαγικό. Το κλασικό του παραμύθι, που φέτος κλείνει τα 150 χρόνια ζωής, θα μπορούσε να ιδωθεί ως μία αέναη αναζήτηση του νοήματος της ύπαρξης. Και όμως, όσο προσπαθεί κανείς να το προσδιορίσει, τόσο αισθάνεται ότι του διαφεύγει. Ίσως διότι, όπως σημείωσε η Βιρτζίνια Γουλφ, «αυτά τα βιβλία δεν είναι για παιδιά. Είναι απλώς βιβλία μέσα από το οποία γινόμαστε παιδιά» (έξι χρόνια μετά την Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων εκδόθηκε και το Πίσω από τον καθρέφτη, που ο Κάρολ αποκαλούσε Αλίκη II).

 

150 ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ

Με αφορμή τα 150 χρόνια από την πρώτη έκδοση της Αλίκης στη χώρα των θαυμάτων, στη Μεγάλη Βρετανία έχουν προγραμματιστεί τιμητικοί εορτασμοί: εκθέσεις στη Βρετανική Βιβλιοθήκη και στο Μουσείο Βικτώρια και Αλβέρτος, θεατρικές παραστάσεις και μια σειρά γραμματοσήμων από τη Royal Mail, μεταξύ πολλών άλλων. Δικαίως έχει ξεσηκωθεί η Γηραιά Αλβιών εφ’ όσον –μετά τη Βίβλο και τον Σαίξπηρ–, η Αλίκη... είναι το έργο που έχει καθιερώσει τα περισσότερα τσιτάτα στην αγγλική γλώσσα.

Όσο για την καθ’ ύλην αρμόδια λογοτεχνική κοινότητα, σύσσωμη η κριτική ενθουσιάστηκε με τη νέα μελέτη του καθηγητή της Οξφόρδης Ρόμπερτ Ντάγκλας - Φέρχερστ με τίτλο The Story of Alice. Η ιστορία της Αλίκης αποτελεί μια ιδιότυπη βιογραφία, μία απόπειρα να κατανοήσει τον Τσαρλς Ντόντγκσον (το κανονικό όνομα του Λιούις Κάρολ) αλλά και την ανήλικη μούσα του, Αλίκη Λίντελ – τους πραγματικούς ήρωες, που αμφότεροι αποδείχθηκαν εξ ίσου γριφώδεις και εκκεντρικοί, όσο και το γνωστό παραμύθι που σχεδόν από κοινού εξύφαναν. Κατ’ επέκταση, ο Φέρχερστ αναλύει και την πολλαπλή σημασία και διείσδυση της Αλίκης στη χώρα των θαυμάτων στη λογοτεχνία, στον κινηματογράφο, στην ποίηση και στο θέατρο.

Γνωστός από το Becoming Dickens (που θεωρείται η κορυφαία βιογραφία του Καρόλου Ντίκενς), ο Φέρχερστ αφηγείται μια πραγματική ιστορία με εξαίσια ζωντάνια, με αεράτη γραφή γεμάτη στυλιστικά πετάγματα, με εξαιρετική ακρίβεια αλλά και με φλεγόμενο πάθος για το αντικείμενο που ολοφάνερα έχει μελετήσει με επίμονη σχολαστικότητα. Ο Φέρχερστ, έτσι, αναβιώνει το κλίμα μιας ολόκληρης εποχής, αλλά και το ίδιο το παραμύθι στο οποίο θαρρείς ρίχνει επιτέλους άπλετο ερμηνευτικό φως. Πόρρω απέχει από παλιότερες μελέτες που προσπάθησαν να το αποκρυπτογραφήσουν με στεγνό, πανεπιστημιακό τρόπο. Το εγχείρημα χρειαζόταν μια παιδική ματιά, και ο Φέρχερστ τη διαθέτει. Βεβαίως, όσον αφορά τα οξφορδιανά μυστικά, διέθετε ένα προνόμιο, εφ’ όσον και οι δύο συγγραφείς φοίτησαν και δίδαξαν στο κορυφαίο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Μάλιστα, η αφιέρωση στο τέλος της Ιστορίας της Αλίκης φανερώνει ακόμη ένα πανεπιστημιακό ρομάντζο.

Γιος κληρικού και παιδί που τραύλιζε, εθισμένος στα μαθηματικά, στο νούμερο σαράντα δύο και στην αριθμητική μαγεία, ο Τσαρλς Ντόντγκσον έγινε σύντομα δεκτός στο Κολέγιο Christ Church του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Αποφοίτησε με άριστα και παρέμεινε σε αυτό ως καθηγητής μαθηματικών ώς το τέλος της ζωής του. Σύμφωνα με τον Φέρχερστ, αλλά και με άλλους μελετητές, ο Ντόντγκσον δεν κατάφερε ποτέ να γεφυρώσει την ανήλικη ζωή με τη συναισθηματική ενηλικίωση και ωριμότητα. Η Βιρτζίνια Γουλφ θεωρούσε ότι αυτή η νεύρωση βρισκόταν στο κέντρο της ύπαρξής του και τον εμπόδιζε να εξελιχθεί. Σίγουρα πάντως βρήκε εκφραστική διέξοδο μέσα από το πάθος του για την παιδική ηλικία, την Αλίκη και τις παιδικόμορφες ιδέες. Κάποτε τον είχαν ρωτήσει εάν βαριόταν τα παιδιά, για να δώσει την απάντηση ότι αποτελούσαν τα τρία τέταρτα της ύπαρξής του.

Η φωτογραφία προσέφερε στον Ντόντγκσον την ψευδαίσθηση ότι μπορούσε να αιχμαλωτίσει το χρόνο και, ως πρωτοετής, αμέσως, έγινε μέλος του Φωτογραφικού Ομίλου. Στην Οξφόρδη είχε τη δυνατότητα να συναναστρέφεται τις τρεις κόρες του πρύτανη του Christ Church, γνωστού κλασικιστή, Χένρυ Τζορτζ Λίντελ. Ειδικά η Αλίκη, με τα χαρακτηριστικά του ξωτικού και την πνευματική της τόλμη, προσέφερε ένα γόνιμο πεδίο αισθητικής δράσης. «Ένα κορίτσι δώδεκα ετών διαθέτει για μένα την ιδανική φόρμα ομορφιάς», έγραφε στο τέλος της ζωής του, και  αναρωτιόταν: «γιατί πρέπει να ντύνονται;» Τη φωτογράφιζε μανιωδώς. Σε μία από τις φωτογραφίες της, στην οποία είχε δώσει τίτλο «Η μικρή ζητιάνα», το ρούχο που πέφτει αφήνοντας τον ένα ώμο γυμνό εκλύει έντονη ερωτική ενέργεια.

 

Η ΓΕΝΝΗΣΗ ΤΗΣ ΑΛΙΚΗΣ

Το απόγευμα στις 4 Ιουλίου 1862, οι Λίντελ επέτρεψαν στον Ντόντγκσον και το φίλο του, Ρόμπινσον Ντάκγουορθ, να πάρουν τις τρεις κόρες τους μια κωπηλατική βόλτα στην αγγλική εξοχή. Εκεί, στην ακροποταμιά, η οχτάχρονη Αλίκη ζήτησε από το μαθηματικό και ποιητή (είχε ήδη εκδώσει ένα ποίημα με το ψευδώνυμο Κάρολ) να του αφηγηθεί μια ιστορία. Εκείνος τότε έπλασε μία εκδοχή της παραμυθοχώρας. Μέσα από αυτή την αυθόρμητη ονειροφαντασία του, γεννήθηκε η πιο διάσημη ηρωίδα της αγγλικής παιδικής λογοτεχνίας. Εκδόθηκε το 1865 από τον Macmillan και κοσμήθηκε με τα απαράμιλλα σκίτσα του σερ Τζον Τέννιελ.

Τον Ιούνιο του 1863, όμως, οι σχέσεις με τους Λίντελ ξαφνικά διακόπηκαν. Στις 25 Ιουνίου, ο Ντόντγκσον καταγράφει ακόμη «ένα ευχάριστο ταξίδι με ευχάριστη κατάληξη». Να αφορούσε άραγε ένα φιλί; Ουδείς γνωρίζει τα ακριβή αίτια της ρήξης, πάντως η κυρία Λίντελ έγινε έξαλλη με κάτι. Οι αντίστοιχες σελίδες σκίστηκαν από το ημερολόγιο του Ντόντγκσον. Οι σχέσεις τους δεν αποκαταστάθηκαν ποτέ και εκείνος πάντα διατηρούσε αποστάσεις ασφαλείας από την οικογένεια. Υπήρχε οπωσδήποτε μια υπόνοια σκανδάλου, που απασχόλησε ώς και τους ελίτ κύκλους της Οξφόρδης και του Λονδίνου. Μερικά χρόνια αργότερα, ο Λόρδος Σόλσμπουρι (προκάτοχος της αλυσίδας των αγγλικών σουπερμάρκετ) ψιθύριζε χαιρέκακα πως «ο Ντόντγκσον λέγεται ότι τρελάθηκε ύστερα από την άρνηση της πραγματικής Αλίκης Λίντελ να τον παντρευτεί».

Πάντως, έως τη βικτωριανή εποχή (στα μέσα στης οποίας τα ήθη θα άλλαζαν), το παιδικό κορμί θεωρείτο πρότυπο αθωότητας και λατρείας. Οι ημίγυμνες φωτογραφίες ανήλικων κοριτσιών δεν αποτελούσαν σεξουαλική παραβίαση και πρόκληση, σύμφωνα με τα ρομαντικά ιδεώδη.

Ο Ντόντγκσον έβαλε απότομα τέλος στο φωτογραφικό του χόμπι το 1880 (όταν το age of consent ανέβηκε από το 13 στα 16). Μέσα σε είκοσι τέσσερα χρόνια είχε τραβήξει τρεις χιλιάδες φωτογραφίες, από τις οποίες μόνο το 1% απεικόνιζε ημίγυμνα κορίτσια – και πάντα ύστερα από γονική συναίνεση. Μετά το θάνατό του, το 1898, σε ηλικία 65 ετών, αυτό το πακέτο βρέθηκε σφραγισμένο σε κλειστό φάκελο και με την επιγραφή Honni Soit, δηλαδή «το Κακό είναι με εκείνον που το σκέφτεται».

Ο Φέρχερστ υπερασπίζεται τον ήρωά του. Υποστηρίζει ότι τα γούστα του έκλιναν προς τους άνδρες και ότι είχε αθώες βλέψεις απέναντι στις αγνές κορασίδες. Ο Κάρολ υπέγραφε κάποια γράμματά του με μοβ μελάνι ως «η φίλη σου η νεράιδα Συλβί» και φερόταν με τόση θηλυπρέπεια που, στη σχολή, ορισμένοι μαθητές τον αποκαλούσαν Λουίζα Κάρολαιν.

Στην τελευταία φωτογραφία της, η δεκαοχτάχρονη Αλίκη αφήνει το κεφάλι να ξαπλώσει στην πλάτη μιας πολυθρόνας, ενώ το μπλαζέ της ύφος εκπέμπει από πλήξη μέχρι και έχθρα. Εξ άλλου, η εξέλιξή της έδειξε ότι πλήρωσε τη λογοτεχνική της φήμη. Έπειτα από διάφορους μνηστήρες που δεν παρουσιάστηκαν επίσημα (υπάρχει μια φήμη για τον Λεοπόλδο, γιο του πρίγκιπα της Ουαλλίας), παντρεύτηκε αργά για την εποχή, στα 28 της, έναν πλούσιο απόφοιτο του Ήτον, ονόματι Ρίτσαρντ Χάργκρεϊβς. Έζησε σε ένα μεγάλο σπίτι με οχτώ υπηρέτες και τρεις γιους, δύο εκ των οποίων πέθαναν στον Πόλεμο. Στον επιζήσαντα Κάριλ (τι ενδιαφέρουσα επιλογή ονόματος!), έγραψε: «Έχω κουραστεί να είμαι η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων». Η λογοτεχνική της φήμη, πράγματι, τον επισκίασε. Όπως σημειώνει και ο Φέρχερστ, πλάγιες αναφορές βρίσκονται στην Αγρύπνια των Φίνεγκαν του Τζέιμς Τζόυς («Wonderlawn’s lost us for ever», αναφωνεί ο ήρωας σε παραλήρημα), στον Χάμπερτ Χάμπερτ, κεντρικό ήρωα στη Λολίτα του Ναμπόκοφ, στο θεατρικό Το τέλος του ταξιδιού του Ρόμπερτ Σέριφ, στο έργο του Γουόλτ Ντίσνεϋ (που έφτασε στο Λος Άντζελες με λίγα δολάρια και σκίτσα της Αλίκης στη βαλίτσα), μέχρι και σε έργα του γάλλου ζωγράφου Μπαλτύς, μεταξύ πολλών άλλων.

 

ΘΑΥΜΑΣΤΟΣ ΚΟΣΜΟΣ

Στα μέσα του 19ου αιώνα, όταν έγραφε ο Κάρολ, υπήρχαν ήδη ποικίλες λογοτεχνικές επιρροές για να αντλήσει το περιεχόμενο της ιστορίας του. Ο γερμανικός ρομαντισμός αποτέλεσε μία αφετηρία, με τον Φρήντριχ Σίλλερ (μεταξύ άλλων) να γράφει για τις μακρινές θαυμαστές χώρες όπου τα πάντα μπορούσαν να συμβούν. Εξ ίσου πλούσιες πηγές για το υλικό του προσέφερε ο παραδοσιακός κόσμος των ξωτικών που βρισκόταν κάτω από την επιφάνεια της γης. Το ίδιο και η Κόλαση του Δάντη εφ’ όσον ο Χάτερ και οι φίλοι του προσιδιάζουν κωμικές καρικατούρες των ψυχών που καταδικάστηκαν να μηρυκάζουν αιωνίως την ίδια συμπεριφορά. Σύμφωνα με τον Φέρχερστ, κύρια έμπνευση αποτέλεσε το ποίημα «The Age of Innocence» («Η εποχή της αθωότητας») του Φ.Τ. Πάλγκρεϊβ από το 1854. Ξεκινάει εκφράζοντας θαυμασμό για ένα μικρό παιδί που ονομάζεται Αλίκη και έχει μόλις ξυπνήσει. Ενα κορίτσι ζητάει από τον ποιητή ένα παραμύθι και εκείνος της ζητάει ένα φιλί: «There’s nothing gain’d on earth for nought» («Τίποτα σε αυτή τη ζωή δεν κερδίζεται δωρεάν»).

Ωστόσο, γιατί εκείνο το ειδυλλιακό απόγευμα αποφάσισε να τη στείλει κάτω από τη γη; Εγκαινιαζόταν βεβαίως, ο υπόγειος σιδηρόδρομος του Λονδίνου (1862), αλλά ο Κάρολ κάτι άλλο είχε στο νου του. Η Αλίκη διαρκώς αναρωτιέται «ποια είμαι;» και μιλάει στον δεύτερο εαυτό της. «Τουλάχιστον ξέρω μόνο ποια ήμουν όταν ξύπνησα το πρωί, αλλά, θαρρώ, από τότε μέχρι τώρα έχω αλλάξει μερικές φορές», απαντάει στην κάμπια που καπνίζει ναργιλέ. Ολόκληρη η περιπέτεια μοιάζει περισσότερο με υπαρξιακή καταβύθιση, παρά με αλληγορία. Πάντως, ύστερα από 150 χρόνια, ο Φέρχερστ πέτυχε την πιο συναρπαστική ανασύνθεση της χώρας των θαυμάτων. Ο συγγραφέας της Ιστορίας της Αλίκης, αναφέρεται και σε ένα διάσημο διάλογο, όταν ο Γουίλλιαμ Επσον δήλωσε στον Ι.Α. Ρίτσαρντς (αμφότεροι θεωρητικοί της Νέας Κριτικής και καθηγητές στο Καίμπριτζ) ότι υπάρχουν στοιχεία στο παραμύθι «που θα έκαναν τον Φρόυντ να φρικάρει».

 

ΟΝΕΙΡΟ ΚΑΙ ΕΦΙΑΛΤΗΣ

Το όνειρο της Αλίκης αισθάνεται κανείς ότι ανά πάσα στιγμή θα μετατραπεί σε εφιάλτη. Η γάτα του Τσεσάιρ με τα γαμψά νύχια και τα πολλά δόντια (που αν κλαψουρίζει ή αν γρυλίζει δεν μπορείς να ξεχωρίσεις) μοιάζει αρκούντως απειλητική. Οι συνεχείς αυξομειώσεις στο χρόνο και στο μέγεθος της Αλίκης προκαλούν στον αναγνώστη αλλεπάλληλες εσωτερικές ανατροπές, αγωνία αλλά και ηδονική απελευθέρωση. Τίποτα μέσα στην παραμυθοχώρα δεν μοιάζει αρκετά αξιόπιστο και δεδομένο («τρώνε οι γάτες νυχτερίδες;» ή «τρώνε οι νυχτερίδες γάτες;»). Φαίνεται ειδυλλιακή αλλά και φοβερή μαζί, όπως οι δυνάμεις του Καλού και του Κακού που ενυπάρχουν στον άνθρωπο σε ισόποσες δόσεις και βρίσκονται διαρκώς σε πάλη. Με τον πρώιμο σουρεαλισμό του, ο Κάρολ αναπλάθει τον τρομακτικό και θαυμαστό κόσμο γύρω μας, τον αιώνια αντιφατικό και διφορούμενο.

Ήσυχα ήσυχα, σηκώνει την αυλαία του ασυνειδήτου μας και αντιπαραθέτει το απέραντο βάθος των ενστίκτων, των πόθων και των φόβων μας στο ασήμαντο νησάκι της λογικής και της οργανωμένης ζωής. Ετσι, γκρεμίζει τις ιεραρχίες και τις καταπιεστικές δομές αλλά χωρίς σπουδαιοφάνεια. Με παραδοξολογία, χιούμορ, κέφι και με απίστευτη ελευθερία μέσα στον ασφυκτικό κοινωνικό και ψυχολογικό κορσέ της εποχής. Ελευθερία, που μόνο η πρωτογενής παιδική υπόσταση μπορεί να εκπέμπει. Πώς κατόρθωσε ο Κάρολ να διατυπώσει αυτό το απόλυτο πνεύμα του παιχνιδιού; Με φαντασία, που ανταγωνίζεται το παράλογο και το μυστήριο του κόσμου.

Τα μεταφυσικά του πλάσματα βρίσκουν το αντίστοιχό τους στα ανθρώπινα ένστικτα και συναισθήματα, στο ευρύ πεδίο του ασυνειδήτου. Όλα μπορούν να ερμηνευτούν υπερβατικά, αλλά και ιστορικά - ψυχαναλυτικά, τελικά και πάνω απ' όλα ποιητικά. Η ηρωίδα μοιάζει με ένα δεσμευμένο πλάσμα που ξεσηκώνεται, με ένα ερωτικό ένστικτο που λουλουδίζει εναντίον όλων αλλά, ταυτόχρονα, υπόκειται και στον σκοτεινό φόβο της παράβασης των κανόνων και της αμαρτίας. Περνώντας όμως από το τούνελ, η αθωότητα και η πίστη οδηγούν πάλι στο ξαναγέννημα στη ζωή, οδηγούν στο θαύμα. Έτσι η φαντασία μας αποδεσμεύεται, γιατί δεν κλείνεται σε μάταια σχήματα. Και η ζωή γίνεται όνειρο που το διασχίζουμε ξύπνιοι.

 

*Σημείωση: Η Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων έχει εκδοθεί στην Ελλάδα σε πολλές εκδόσεις από πολλούς μεταφραστές, και συνεχίζει να επανεκδίδεται. Πατάκη (2014), Μεταίχμιο (2013), Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη (2013),  Polaris (2012), Ελληνικά Γράμματα, Ερατώ και Καινό (2010), Παπαδόπουλος (2009), Άγκυρα (2007), Printa και Ιδεόγραμμα (2003), Αύρα (2000), Ερατώ (1999), Λιβάνης - Μύθος (1997), Κέδρος και Ύψιλον (1993), Μίνωας και Ρώσση (1992), Νεφέλη και Ερμείας (1991), Παπαδημητρίου (1983) και πολλές άλλες. Έκδοση αναφοράς είναι και ένα από τα πρώτα βιβλία του καταλόγου των εκδόσεων Άγρα, Γράμματα στα κοριτσάκια και φωτογραφίες (1982).

 

 

Κατερίνα Δαφέρμου. Δημοσιογράφος, έχει διατελέσει κριτικός λογοτεχνίας στο Βήμα

 

The Books' Journal

Το Books' Journal είναι μια απολύτως ανεξάρτητη επιθεώρηση με κείμενα παρεμβάσεων, αναλύσεις, κριτικές και ιστορίες, γραμμένα από τους κατά τεκμήριον ειδικούς. Πανεπιστημιακούς, δημοσιογράφους, συγγραφείς και επιστήμονες με αρμοδιότητα το θέμα με το οποίο καταπιάνονται.

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά