Παρασκευή, 11 Ιουλίου 2014

Λίνκολν: ο πρώτος πρόεδρος του αμερικανικού κράτους

Κατηγορία Ιστορία
Γράφτηκε από  Γιώργος Σαρηγιαννίδης Δημοσιεύθηκε στο Τεύχος 28
3 Οκτωβρίου 1862. Λίγες μέρες μετά το νικηφόρο πέρας της πρώτης μεγάλης μάχης του αμερικανικού εμφυλίου στο Εντιέταμ του Μέρυλαντ, η οποία είχε διεξαχθεί στις 17 Σεπτεμβρίου με καταμετρημένους 22.717 νεκρούς, ο νικητής Αβραάμ Λίνκολν (στο κέντρο) φωτογραφίζεται με δύο επιτελείς του μπροστά από τη σκηνή εκστρατείας. Αριστερά, ο Άλλεν Πίνκερτον, επικεφαλής της προσωπικής ασφάλειας του προέδρου, δεξιά ο στρατηγός Τζορτζ ΜακΚλέρναντ. Τη φωτογραφία είχε τραβήξει, μαζί με πολλές ακόμα παρόμοιες, ο Αλεξάντερ Γκάρντνερ. 3 Οκτωβρίου 1862. Λίγες μέρες μετά το νικηφόρο πέρας της πρώτης μεγάλης μάχης του αμερικανικού εμφυλίου στο Εντιέταμ του Μέρυλαντ, η οποία είχε διεξαχθεί στις 17 Σεπτεμβρίου με καταμετρημένους 22.717 νεκρούς, ο νικητής Αβραάμ Λίνκολν (στο κέντρο) φωτογραφίζεται με δύο επιτελείς του μπροστά από τη σκηνή εκστρατείας. Αριστερά, ο Άλλεν Πίνκερτον, επικεφαλής της προσωπικής ασφάλειας του προέδρου, δεξιά ο στρατηγός Τζορτζ ΜακΚλέρναντ. Τη φωτογραφία είχε τραβήξει, μαζί με πολλές ακόμα παρόμοιες, ο Αλεξάντερ Γκάρντνερ. Alexander Gardner/United States Library of Congress

Λίνκολν. Έγχρωμη αμερικανική παραγωγή, σε σκηνοθεσία Στήβεν Σπίλμπεργκ. Σενάριο: Tony Kushner. Παίζουν: Daniel Day-Lewis, Sally Field, David Strathairn. Διάρκεια: 150’. Παραγωγή: Dreamworks

Ο Στήβεν Σπίλμπεργκ ξέρει να εκπλήσσει. Η νέα ταινία του ασχολείται με τον πρόεδρο Αβραάμ Λίνκολν (τον υποδύεται ο Ντάνιελ Νταίη Λιούις). Αν και κινηματογραφική υπερπαραγωγή, ωστόσο, η ταινία υιοθετεί την οπτική ενός θεάτρου δωματίου. Κι η αφήγηση περιορίζεται μονάχα στις τελευταίες εβδομάδες της πρώτης θητείας του Λίνκολν στην προεδρία των ΗΠΑ και στην προσπάθειά του να εγκριθεί από το Κογκρέσο το Δέκατο Τρίτο τροποποιητικό άρθρο του Αμερικανικού Συντάγματος, το άρθρο που απαγορεύει τη δουλεία. Είναι πειστική; [ΤΒJ [ αναδημοσίευση από το Books' Journal 28, Φεβρουάριος 2013]

 

 

Η πολιτική νοσταλγία είναι ιστορική ανάμνηση σε δύο χρώματα: άσπρο και μαύρο. Όσο πιο πίσω στο παρελθόν ανατρέχουμε, τόσο χάνονται τα χρώματα, οι αποχρώσεις του γκρίζου, οι θολές διαχωριστικές γραμμές, η προοπτική, ο πολυεπίπεδος φωτισμός. Όσο πιο παλιά η εικόνα, τόσο πιο ξεκάθαρη γίνεται στο μυαλό μας. Οι αντιθέσεις αποκτούν μια απόλυτη διάσταση και η περιπλοκότητα του πραγματικού κόσμου μετατρέπεται σε μια ασπρόμαυρη διαμάχη μεταξύ του Καλού και του Κακού. Είναι εντυπωσιακή η αντίστασή μας σε κάθε χρωματισμό, η άρνησή μας να αποδεχτούμε την οποιαδήποτε σκιά στην αφήγηση.

 

Η ασπρόμαυρη αφαίρεση

Στην εμφύλια διαμάχη μεταξύ Βορά και Νότου, ο Αβραάμ Λίνκολν είναι ο εκπρόσωπος του Καλού. Είναι ο ηγέτης που, με τα ίδια του τα χέρια, ξερίζωσε τη δουλεία από τις Ηνωμένες Πολιτείες και απάλλαξε, μια και καλή, τον πλανήτη από το βδέλυγμα της σκλαβιάς ανθρώπου από άνθρωπο. Οι χιλιάδες των νεκρών, η γιγάντωση της κρατικής μηχανής, η ουσιαστική κατάργηση της ελευθεροτυπίας, η αναστολή του habeas corpus δεν είναι παρά ασήμαντες λεπτομέρειες που έχουν πια σβηστεί τελείως από το ιστορικό πλάνο. Και παραμένει μόνος ο Αβραάμ Λίνκολν, νικητής, απελευθερωτής. Δίκαιος. Η εικόνα του Λίνκολν βρίσκεται έξω από πολιτικές διαμάχες, μικροκομματικές αψιμαχίες, εκλογικά τεχνάσματα. Δεν χωρά αμφισβητήσεις, αμφιβολίες, ενστάσεις. (Πολύ βολικά, κάθε φορά που κάποιος πρόεδρος των ΗΠΑ τοποθετεί τον αμερικανό πολίτη μπροστά σε κάποιο πολιτικό δίλλημα, η επίκληση του δίκαιου Αβραάμ είναι το πιο συνηθισμένο τέχνασμα.)

Ωστόσο, αν και η ασπρόμαυρη αφαίρεση μπορεί να είναι χρήσιμη ως εργαλείο ερμηνείας και οικονομίας της μνήμης, είναι και αφόρητα βαρετή. Η Ιστορία που εξελίσσεται έξω από το χρόνο, χωρίς χρωματισμούς και διαφορές τονικότητας, δεν έχει κανένα ενδιαφέρον. Είναι απλά μια χολιγουντιανή καρικατούρα της αδυναμίας μας να αντιληφθούμε την πραγματικότητα. Ο μόνος τρόπος να αποκτήσει η ιστορική αφήγηση κάποιο ενδιαφέρον είναι ο περιορισμός της κλίμακας: εκεί όπου η αφήγηση εστιάζεται στο μικρόκοσμο κάποιου προσώπου ή μεμονωμένου επεισοδίου, κι ο χώρος και ο χρόνος είναι πλήρως κάτω από τον έλεγχο του συγγραφέα ή του σκηνοθέτη.

 

Λίνκολν, ο πολιτικός

Ο Λίνκολν του Σπίλμπεργκ αποφεύγει, ευτυχώς, την παγίδα της μεγάλης κλίμακας. Δεν ξεφεύγει στην εξιστόρηση όλης της ζωής του Λίνκολν, ούτε χάνεται στα πεδία μάχης του εμφύλιου πολέμου. (Με αυτή την έννοια, ο τίτλος είναι μάλλον λιγάκι παραπλανητικός.) Στα 150 λεπτά της κινηματογραφικής ταινίας, ο φακός περιορίζεται μονάχα στις τελευταίες εβδομάδες της πρώτης του θητείας ως προέδρου των ΗΠΑ και στην προσπάθειά του να εγκριθεί από το Κογκρέσο το Δέκατο Τρίτο τροποποιητικό άρθρο του Αμερικανικού Συντάγματος, το άρθρο που απαγορεύει τη δουλεία εντός των Ηνωμένων Πολιτειών. Η όλη ιστορία διαδραματίζεται στα δωμάτια του Λευκού Οίκου και στην αίθουσα του Κογκρέσου – ακόμη και στα λιγοστά εξωτερικά πλάνα, ο φακός βρίσκεται σχεδόν πάντα εστιασμένος στο πρόσωπο του Λίνκολν. Αν και κινηματογραφική υπερπαραγωγή, το ύφος και τα εργαλεία της ανήκουν περισσότερο στο μέγεθος του θεάτρου, παρά στα μεγέθη των ταινιών που θα περιμέναμε από το εργαστήριο του Στήβεν Σπίλμπεργκ.

Σίγουρα, η ταινία μπορεί να είναι γεμάτη από ιστορικά λάθη και ανακρίβειες (για αναλυτική κριτική της, βλ. στο περιοδικό The New Yorker, 17/12/2012), αλλά δεν έχει πολλή σημασία. Αυτά που έχουν ενδιαφέρον είναι η αφήγηση και η εικόνα. Βλέπουμε να απλώνεται μπροστά στα μάτια μας μια από τις σημαντικότερες πολιτικές στιγμές της σύγχρονης ιστορίας μας, σε όλες της τις αποχρώσεις. Η κατάργηση της δουλείας δεν ήταν μόνο προϊόν ηθικών επιλογών, πολιτικών αρχών και υψηλής ρητορικής. Ο Λίνκολν, δεξιοτέχνης της μικροπολιτικής, κατάφερε να αλλάξει την ιστορία χρησιμοποιώντας κάθε εργαλείο που είχε στη διάθεσή του. Και δεν θα έπρεπε μάλλον να μας ξαφνιάζει το γεγονός ότι η συνταγματική απαγόρευση της δουλείας ήταν προϊόν χρηματισμού πολιτικών, γκρίζων συναλλαγών, ρουσφετιών, πολιτικών ελιγμών. Φαίνεται ότι τίποτα δεν μπορεί να γίνει στην πολιτική έξω από το χώρο του συμβιβασμού και της ίντριγκας.

Μετά τη μάχη στο Γκέτυσμπουργκ, σε μια από τις σημαντικότερες πολιτικές ομιλίες που έχουν ποτέ γραφτεί (και μόνο με 271 λέξεις), ο Λίνκολν σχεδιάζει το ρεπουμπλικανικό όραμα του σύγχρονου αμερικανικού κράτους (την παραθέτουμε σε μετάφραση Π. Φ. Κωνσταντινίδη):

 

Ο κόσμος θα ασχοληθεί λίγο και δεν θα θυμάται για πολύ τα όσα πούμε εδώ, αλλά ποτέ δεν μπορεί να λησμονήσει τι έπραξαν εδώ. Εναπόκειται σε εμάς τους ζωντανούς, όμως, να αφιερωθούμε στο έργο που έχουν φέρει, με τόση αριστεία, εις ατελές πέρας, μέχρι σήμερα, αυτοί που έπεσαν εδώ. Εναπόκειται σε εμάς, όμως, να αφιερωθούμε, εδώ, στο μεγάλο καθήκον που στέκει ενώπιόν μας - να εντείνουμε την αφοσίωσή μας στον αγώνα για τον οποίο έδωσαν το τελευταίο μέτρο αφοσίωσης αυτοί οι τιμημένοι νεκροί, να διακηρύξουμε ξεκάθαρα εδώ ότι οι νεκροί αυτοί δεν πέθαναν μάταια, ότι αυτό το έθνος, υπό την σκέπη του Θεού, θα βιώσει μια αναγέννηση της ελευθερίας, και ότι η διακυβέρνηση του λαού, από τον λαό, για τον λαό δεν θα εκλείψει από τη γη.

 

Στο Λίνκολν, ο Σπίλμπεργκ εμφανίζει τον πρόεδρο της Ένωσης να κάθεται κάτω από ένα υπόστεγο, ενώ τρεις νεαροί στρατιώτες μέσα στις λάσπες (ο ένας από αυτούς μαύρος) του υπενθυμίζουν τα λόγια του. Το μήνυμα είναι ξεκάθαρο: ο Λίνκολν δεν μπορεί πια να κάνει πίσω. Η πορεία της Ένωσης είναι συνδεδεμένη πλέον με το ζήτημα της απελευθέρωσης των σκλάβων.

 

Λίνκολν – ο πρώτος πρόεδρος

Με την προεδρία του Λίνκολν, οι Ηνωμένες Πολιτείες αφήνουν πίσω τους το παρελθόν της εποχής της δουλείας και μετατρέπονται σε σύγχρονο κράτος. Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι το οικονομικό σύστημα που βασιζόταν στη δουλεία βρισκόταν ήδη σε πορεία φθοράς κι ότι, αργά ή γρήγορα, πιθανότατα αρκετά γρήγορα, θα έβρισκε το τέλος του. Ο Λίνκολν ήταν μάλλον διατεθειμένος να αφήσει το καθεστώς της δουλείας να φθαρεί και να χαθεί από μόνο του. Και σε πιο ομαλές συνθήκες, αυτό είναι που πιθανότατα θα είχε επιλέξει ως πολιτική. Αυτό που δεν μπορούσε όμως με τίποτα να ανεχθεί ήταν ο κίνδυνος διάλυσης της Ένωσης. Κάπως έτσι ξεκινά η σύγχρονη ιστορία των Ηνωμένων Πολιτειών, και η ταινία του Σπίλμπεργκ καταφέρνει, με εξαιρετική μαεστρία, να τη ζωντανέψει στην κινηματογραφική οθόνη.

Μόνο στο τέλος του έργου η εικόνα αρχίζει λιγάκι να θολώνει. Η δολοφονία του Λίνκολν και η εναρκτήρια ομιλία της δεύτερης θητείας του μπλέκονται σε ένα χρονικό κολάζ που κλείνει την ιστορία χωρίς την ξεκάθαρη ματιά της υπόλοιπης ταινίας. Δεν είναι φυσικά εύκολο να γράψει κανείς τον επίλογο μιας τέτοιας ιστορίας. Η συνταγματική αναθεώρηση, άλλωστε, δεν ήταν σε καμία περίπτωση το τέλος του ζητήματος της δουλείας. Από την εποχή του Λίνκολν, χρειάστηκαν περίπου 150 χρόνια (και αρκετές δολοφονίες προέδρων και πολιτικών) για να αποκτήσουν οι ΗΠΑ τον πρώτο τους μαύρο πρόεδρο.

Με την Αμερικανική Επανάσταση, οι βρετανικές αποικίες απέκτησαν την ανεξαρτησία τους και με την ψήφιση του Συντάγματος όρισαν το κοινό τους μέλλον. Χρειάστηκαν όμως δεκαέξι πρόεδροι, ένας εμφύλιος πόλεμος και εκατοντάδες χιλιάδες νεκροί για να ιδρυθεί ουσιαστικά το κράτος των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής. Ο Ουάσινγκτον ήταν ο πρώτος πρόεδρος της Ένωσης των Αμερικανικών Πολιτειών. Ο Λίνκολν ήταν ο πρώτος πρόεδρος του αμερικανικού κράτους.

Και, κατά τον Γκορ Βιντάλ, ο πρώτος του αυτοκράτορας.

 

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά