Σάββατο, 01 Φεβρουαρίου 2014

Γιατί χρεοκοπήσαμε και σε τι μπορούμε να ελπίζουμε

Κατηγορία Κριτικές
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Τεύχος 40

Ανδρέας Ανδριανόπουλος, Οι περιπέτειες του φιλελευθερισμού στην Ελλάδα, πρόλογος: Πάσχος Μανδραβέλης, Αρμός, Αθήνα 2013, 272 σελ. 

Στο παρόν βιβλίο, ο Ανδριανόπουλος θίγει πολλά θέματα. Το ένα σημαντικότερο από το άλλο. Αναγκαστικά επέλεξα να  επικεντρώσω σε τρεις θεματικές ενότητες. Η πρώτη αναφέρεται στις εμπειρίες που αποκόμισε από την συμμετοχή του ως υπουργός σε διάφορες κυβερνήσεις της Νέας Δημοκρατίας (ΝΔ). Η δεύτερη σχετίζεται με τα αίτια της οικονομικής κρίση στην χώρα μας και τις προτάσεις που έχει καταθέσει για την έξοδο απ’ αυτήν.  Τέλος, στην τρίτη ενότητα, συνοψίζει και σχολιάζει τις ιδέες και τα επιχειρήματα για τις μεγάλες ιδεολογικές αλλαγές που προκάλεσαν τις τελευταίες δεκαετίες, και συνεχίζουν να καθοδηγούν σε πλείστες όσες χώρες του κόσμου, τις προσπάθειες για οικονομική και κοινωνική πρόοδο, σε συνδυασμό με την διατήρηση των ατομικών ελευθεριών. Θα αρχίσω από την τελευταία ενότητα.

Αναφερόμενος στα βαθύτερα αίτια, ο Ανδριανόπουλος μας λέει ότι η κρίση προήλθε από έναν μολυσματικό υιό, την «κρατικολαγνεία», ο οποίος μετάλλαξε τις σκέψεις και τη συμπεριφορά μας ως ελεύθερων και υπεύθυνων πολιτών με τρεις πονηρούς και  καλυμμένους τρόπους. Πρώτον, μας ξεγέλασε και πιστέψαμε ότι κάπου εκεί στην πλατεία Συντάγματος υπάρχει ένας πατερούλης, το «κράτος», ο οποίος φροντίζει για τις πνευματικές και τις υλικές ανάγκες του καθενός μας, και μάλιστα με δίκαιο τρόπο, αφού παίρνει από τους πλούσιους και δίνει στους φτωχούς. Δεύτερον, μας κατέστησε αδιάφορους στις αλλαγές που συντελούνται στον κόσμο και δεν φροντίσαμε να προσαρμοστούμε έγκαιρα, όπως κάνουν όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί όταν αντιμετωπίζουν αντίξοο και απειλητικό περιβάλλον. Και τρίτον, αύξησε την ανοχή μας στο ροκάνισμα από το σαράκι του «κρατικισμού» των ατομικών μας ελευθεριών και δικαιωμάτων. Θα εξηγήσω γιατί συμφωνώ και ως προς τα τρία σκέλη της διάγνωσής του.

Με επίκεντρο τις ΗΠΑ και τη Μεγάλη Βρετανία, δόθηκε μεταπολεμικά μια κρίσιμη μάχη, Περί τίνος επρόκειτο και πού βρισκόμαστε μπορεί να τεκμηριωθεί εύκολα από τον μεγάλο όγκο της σχετικής βιβλιογραφίας. Σήμερα περισσότεροι πολίτες, διανοούμενοι, και πολιτικοί παρά ποτέ υποστηρίζουν ότι η διακυβέρνηση στις δημοκρατίες πρέπει να στοχεύει πρωτίστως στη διεύρυνση των ατομικών ελευθεριών, στην προώθηση της γενικής ευημερίας, αντί εκείνης των οργανωμένων ομάδων, είτε αυτά εξυπηρετούν επιχειρήσεις είτε εργατικά συνδικάτα, και στην ελαχιστοποίηση των άμεσων διοικητικών παρεμβάσεων στην οικονομία, γιατί προκαλούν μεγαλύτερο κακό παρά καλό. Απ’ αυτή τη διαπίστωση μπορούμε να πούμε με σιγουριά ότι οι κλασικές ιδέες για την ανωτερότητα της οικονομίας της αγοράς στην αύξηση του πλούτου των εθνών, σε συνδυασμό με τη διατήρηση και διεύρυνση των ατομικών ελευθεριών, ανέκοψαν την κυριαρχία της ιδεολογίας του κρατικισμού που επικράτησαν μεταπολεμικά.

Η ανωτέρω εξέλιξη οδήγησε με τη σειρά της στην ανάδυση μιας παγκόσμιας τάσης για φιλελευθεροποίηση, τόσο σε εθνικό όσο και σε υπερεθνικό επίπεδο. Για να επωφεληθούν,  πολλές χώρες, άλλες λιγότερο και άλλες περισσότερο,  άνοιξαν τις οικονομίες τους στον ανταγωνισμό και άρχισαν να δίνουν έμφαση στα διεθνή συγκριτικά τους πλεονεκτήματα. Σ’ αυτή την κατεύθυνση βρήκαν τρόπους να συμβιβαστούν ακόμη και χώρες όπως η Κομμουνιστική Κίνα. Αντίθετα, στη χώρα μας, συνέβη μια μεγάλη και παρατεταμένη οπισθοδρόμηση. Η ιδεολογική κατρακύλα άρχισε με τη θέσπιση, το 1975, του ισχύοντος συντάγματος στο οποίο, για παράδειγμα, πολλά ατομικά δικαιώματα υποκαταστάθηκαν από συλλογικά, τα περιουσιακά δικαιώματα ουσιαστικά καταργήθηκαν, οι αναγκαστικοί συνεταιρισμοί χάριν του αποκαλούμενου «δημόσιου συμφέροντος» μεταμόρφωσαν τις επαγγελματικές τάξεις σε προεκτάσεις των κομμάτων, και, άκουσον άκουσον, την ίδια στιγμή που ζητούσαμε την ένταξη μας στην τότε Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ),  ο συνταγματικός νομοθέτης θέσπισε τον κεντρικό προγραμματισμό της οικονομίας ως υποχρεωτικό. Αυτή η κατρακύλα δεν προκλήθηκε γιατί το ρεύμα των νέων ιδεών από τη Δύση μάς παρέκαμψε ή δεν βρήκε ένθερμους οπαδούς και αποστόλους μεταξύ των ελλήνων διανοουμένων και πολιτικών. Ούτε γιατί έλειψαν από τον δημόσιο διάλογο ιδέες και προτάσεις οι οποίες εάν υλοποιούνταν θα είχαν τη δυνατότητα να βάλουν τη χώρα μας σε ένα μονοπάτι ταχύρρυθμης κοινωνικής και οικονομικής προόδου. Απλά, οι ιδέες και οι προτάσεις που ο Ανδριανόπουλος και  άλλοι καταθέταμε για έναν εκσυγχρονισμό στη φιλελεύθερη κατεύθυνση αγνοήθηκαν, γιατί η καρδιά και ο νους των πολιτών σαγηνεύθηκαν από το μάννα που οι κρατικιστές όλων των κομμάτων μοίραζαν αφειδώς για να διαιωνίζονται στη νομή της εξουσίας.

 Ο Ανδριανόπουλος έχει πλήρη επίγνωση των διαδικασιών μέσα από τις οποίες ο υιός της «κρατικολαγνείας» και το σαράκι του «κρατικισμού» μας οδήγησαν σε πτώχευση και δεν κρύβει την ανησυχία του για το μέλλον. Από τη μια μεριά γνωρίζει ότι οι τάσεις που επικρατούν στον κόσμο κάνουν αναπόδραστο το άνοιγμα της ελληνικής κοινωνίας και οικονομίας στον διεθνή ανταγωνισμό, ενώ, από την άλλη, η επιπολαιότητα που δείξαμε ως λαός να υποθηκευτούμε για μια ακόμη φορά στους δανειστές μας και να χάσουμε σημαντικό μέρος της εθνικής μας κυριαρχίας, τον κάνει να αμφιβάλλει αν θα βρούμε το ψυχικό κουράγιο να ανταποκριθούμε στην τεράστια πρόκληση που αντιμετωπίζουμε. Οι αμφιβολίες του είναι εύλογες και τα ερωτηματικά που διατυπώνει πελώρια, γιατί τίποτε δεν διασφαλίζει ότι στο τέλος δεν θα αποφασίσουμε να αυτοκτονήσουμε, επιλέγοντας κατά πλειοψηφία να παραμείνουμε κολλημένοι στις φαντασιώσεις των κρατικιστών και των λογής λογής παραπλανημένων συνοδοιπόρων τους.

Εν τούτοις, προσωπικά, είμαι ελαφρά πιο αισιόδοξος. Κατά την άποψή μου, το αδιέξοδο που όλοι αισθανόμαστε και η σχετική αδράνεια που δείχνουμε στις κραυγαλέα λανθασμένες επιλογές των κυβερνήσεών μας, ίσως να πηγάζουν από μια διαδικασία αυτογνωσίας. Υπομένουμε τα λάθη και τους άκριτους πειραματισμούς των προγραμμάτων λιτότητας που μας επιβλήθηκαν γιατί, ως πολίτες, αισθανόμαστε υπεύθυνοι για ό,τι συνέβη. Αφήσαμε τους πολιτικούς της χώρας να μας κοροϊδεύουν ασύστολα, και μάλιστα με το αζημίωτο και το ατιμώρητο, και τώρα ήλθε η ώρα του λογαριασμού και της μεταμέλειας. Αλλά η διαδικασία της κάθαρσης του καθενός μας από τους παλαιούς τρόπους σκέψης και συμπεριφοράς, η απεξάρτηση δηλαδή από την κρατικολαγνεία και τις σειρήνες του κρατικισμού, απαιτούν χρόνο και από τη φύση τους έχουν αβέβαιο αποτέλεσμα. Έτσι, στο μόνο στο οποίο μπορούμε να ελπίζουμε είναι το οξύ ένστικτο της επιβίωσης που χαρακτηρίζει την μακραίωνη ιστορία  του έθνους μας. Μ’ αυτό το κριτήριο, η συμφορά που μας βρήκε μου φαίνεται ότι είναι πρόκληση για ένα νέο ξεκίνημα, παρά πρόσκληση σε παράδοση. Γι’ αυτό, συνεχίζω να επιμένω ότι οι υποστηρικτές της ανοικτής κοινωνίας και της ελεύθερης οικονομίας έχουμε υποχρέωση να απευθυνθούμε με νέα ορμή και κουράγιο στην κοινωνία και να απαιτήσουμε από τους συμπολίτες μας να μας ακούσουν.

ΓΙΑΤΙ ΧΡΕΟΚΟΠΗΣΑΜΕ

Όσον αφορά τα πιο άμεσα και ορατά αίτια που μας οδήγησαν στην πτώχευση, η διάγνωση του Ανδριανόπουλου επιβεβαιώνεται πλήρως από τα διαθέσιμα στατιστικά στοιχεία. Ειδικότερα, διαδοχικές κυβερνήσεις της ΝΔ και του ΠΑΣΟΚ, εν γνώσει των συνεπειών στις οποίες θα οδηγούσαν οι πολιτικές τους, μετέφεραν συστηματικά τεράστιους οικονομικούς πόρους από τον πλέον παραγωγικό ιδιωτικό τομέα στον λιγότερο παραγωγικό δημόσιο τομέα και, στη διαδικασία, ακύρωσαν το αναπτυξιακό κλίμα που επικρατούσε στην οικονομία τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες. Εξαιτίας αυτής της απερίσκεπτης μεταφοράς πόρων, η διεθνής ανταγωνιστικότητα της οικονομίας υποχώρησε, τα τρία ελλείμματα (δημοσιονομικά - ασφαλιστικά - εξωτερικών πληρωμών) έγιναν αυτοτροφοδοτούμενα, και η ανάπτυξη από 6,9% την εικοσαετία 1954-1973 έπεσε στο 2,4% την περίοδο 1974-2009. Έτσι, η πτώχευση ήταν προδιαγεγραμμένη και το μόνο που δεν μπορούσε να προβλεφθεί ήταν πότε θα ξεσπούσε. Αυτό συνέβη το 2009, όταν η επανεκτίμηση των δανειακών κινδύνων, στην οποία  υποχρεώθηκαν οι διεθνείς  χρηματοπιστωτικοί οίκοι μετά τη διάρρηξη της φούσκας των ακινήτων στις ΗΠΑ το 2008, αποκάλυψε ότι η χώρα μας βρισκόταν σε αδυναμία να εξοφλήσει τα χρέη της. Και οι διεθνείς αγορές μάς απέκλεισαν.

Από τότε, και πιο συγκεκριμένα από το 2010 που μπήκαμε στο πρώτο μνημόνιο για να αποφύγουμε την ανοικτή πτώχευση, οι εξελίξεις πήγαν προς την εντελώς λάθος κατεύθυνση. Η μόνη ελπίδα που υπήρχε, και συνεχίζει ακόμη και σήμερα να υπάρχει, είναι μια αντίστροφη μεταφορά πόρων, δηλαδή κεφαλαίου και ανθρώπων, από τον δημόσιο στον ιδιωτικό τομέα. Ο Ανδριανόπουλος αφιερώνει πολλές σελίδες του βιβλίου του σ’ αυτό το θέμα. Εξηγεί γιατί η έμφαση της αναδιάρθρωσης στον δημόσιο τομέα έπρεπε να έχει μπει από την αρχή στη μείωση των δημόσιων δαπανών, στην ιδιωτικοποίηση με συνοπτικές αλλά διεθνώς διαφανείς διαδικασίες, στην ταχύτερη δυνατή αναδιάταξη των δημόσιων υπηρεσιών, κ.λπ. Ελπίζω οι υποδείξεις του να μελετηθούν και να εκτιμηθούν από όσους ενδιαφέρονται πραγματικά για την έξοδο από την κρίση. Δεν έχω καμιά αμφιβολία ότι, όσο πιο γρήγορα προχωρήσουμε στη αντίστροφη ανακατανομή των πόρων της οικονομίας μας, δηλαδή από τον δημόσιο στον ιδιωτικό τομέα, τόσο πιο γρήγορα θα ξαναγυρίσουμε σε ένα μονοπάτι ταχύρρυθμης οικονομικής ανάπτυξης, το οποίο θα μας επιτρέψει να αντιμετωπίσουμε τα σοβαρά προβλήματα που αντιμετωπίζουμε. Το πρόβλημά μας δεν είναι ούτε το ευρώ ούτε οι κακοί δανειστές ούτε οι αυταρχικοί Γερμανοί. Το πρόβλημα είμαστε εμείς οι ίδιοι και ανάγεται στους δύο αυτοτροφοδοτούμενους καρκίνους που έχουν αναπτυχθεί στην κοινωνία μας: την «κρατικολαγνεία» και τον «κρατικισμό».

Η ΤΥΠΟΙΣ ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΗ ΝΔ

Τέλος, μερικά σχόλια για όσα εξιστορεί ο Ανδριανόπουλος αναφορικά με τις εμπειρίες τους ως διακεκριμένο στέλεχος και υπουργός διάφορων κυβερνήσεων της ΝΔ. Όταν άρχισα να διαβάζω το βιβλίο του θυμήθηκα ότι αρκετά παλαιότερα είχα διαβάσει ένα βιβλίο γραμμένο από τον χιουμορίστα Πήτερ Ο'Ρουρκ (Peter O’Rourke), το οποίο αναφερόταν στον τρόπο λειτουργίας της κυβέρνησης των ΗΠΑ και είχε τον προκλητικό τίτλο Parliament of Whores (Βουλή των πόρνων). Το ξανακοίταξα για να θυμηθώ τις απόψεις του συγγραφέα που μου είχαν κάνει εντύπωση. Μερικές απ’ όσες είχα επισημάνει είναι οι ακόλουθες:

*Οι Ρεπουμπλικάνοι είναι το κόμμα στο οποίο ισχυρίζονται ότι η κυβέρνηση δεν λειτουργεί και μετά εκλέγονται για να το αποδείξουν.

*Το αμερικανικό πολιτικό σύστημα επιτρέπει σε κάποιον υποψήφιο να έχει πραγματικά αξιόλογες ιδέες μόνο εάν είναι απολύτως σίγουρο ότι δεν μπορεί να εκλεγεί.

*Έχουμε μια επιλογή μεταξύ Δημοκρατικών, οι οποίοι δεν μπορούν να διδαχτούν από το παρελθόν, και Ρεπουμπλικάνων, οι οποίοι δεν μπορούν να σταματήσουν να ζουν σ’ αυτό.

*Οι Δημοκρατικοί σφυρίζουν αδιάφορα ατενίζοντας τη Ρώμη να καίγεται, ενώ οι Ρεπουμπλικάνοι πυρπολούν πρώτα τη Ρώμη και μετά σφυρίζουν αδιάφορα.

*Οι τρεις κλάδοι της κυβέρνησης είναι κάτι περισσότερο από κλάδοι γιατί στηρίζονται στη φιλαυτία αυτών που τους υπηρετούν καθώς και στα πορτοφόλια μας.

Και συνεχίζει ακατάπαυστα να διακωμωδεί την κατάντια στην οποία έχουν περιέλθει τα κόμματα και οι θεσμοί της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας στις ΗΠΑ.

Κατόπιν των ανωτέρω, οι δυσκολίες που αντιμετώπισε ο Ανδριανόπουλος για να προωθήσει φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις από τις κυβερνητικές θέσεις στις οποίες βρέθηκε, δεν με εξέπληξαν. Εξ άλλου, έχοντας συνεργαστεί ο ίδιος μακρόθεν με διάφορους παράγοντες στη ΝΔ, ήμουν αρκετά υποψιασμένος. Γι’ αυτό, κλείνοντας, θέλω να προσθέσω ότι αυτά που με εξέπληξαν είναι τρεις διαπιστώσεις. Πρώτον, ότι οι φιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις που προώθησε μπορεί να ήταν περιορισμένες, αλλά αποδείχθηκαν επιτυχημένες και δεν ανατράπηκαν από τις κυβερνήσεις που ακολούθησαν. Δεύτερον, ότι τουλάχιστον σε δύο περιπτώσεις που μπήκα στον πειρασμό να μεταπηδήσω από την επιστήμη στην πολιτική, οι φόβοι που με απέτρεψαν ήταν αυτές ακριβώς οι δυσκολίες στις οποίες αναφέρεται. Οπότε αισθάνθηκα ανακούφιση που, κατά το κοινώς λεγόμενο, δεν την πάτησα. Και, τρίτον, ότι αποτελεί αίνιγμα πώς ένα φιλελεύθερος πολιτικός άντεξε τόσα χρόνια μέσα σ’ ένα κόμμα το οποίο είναι τύποις φιλελεύθερο αλλά στη ουσία σοσιαλιστικό.

Γ. Κ. Μπήτρος

Καθηγητής οικονομικών στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Έχει εργαστεί στο τμήμα Μελετών της Τράπεζας της Ελλάδος, υπήρξε επιστημονικός ευνεργάτης του Natlonal Bureau of Economic Research, στις ΗΠΑ ενώ είναι εκδότης της ευρωπαϊκής έκδοσης του διεθνούς περιοδικού Journal of Economlc Asymmetries. Πρόσφατο βιβλίο του, Δημιουργική κρίση σε δημοκρατία και οικονομία (με τον Αναστ. Δ. Καραγιάννη, 2012.)

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά