Κυριακή, 13 Δεκεμβρίου 2015

Νίκος Δήμου: ευφυής, πολυσχιδής, φιλελεύθερος και μόνος

Κατηγορία Κριτικές
Γράφτηκε από  Δημήτρης Φύσσας Δημοσιεύθηκε στο Κριτική Αυτοβιογραφία Τεύχος 60
Ο Νίκος Δήμου. Ο Νίκος Δήμου. Carlo Raciti

 Nίκος Δήμου, Οι δρόμοι μου. Μιχαήλ Βόδα, Ρήνου, Γαλήνης, Παράσχου, επιμέλεια: Παναγιώτης Αριστοτελίδης, νέα έκδοση επαυξημένη Πατάκη, Αθήνα 2015, 656 σελ.

 

Νίκος Δήμου, Ο μοναχικός πολυπράγμων, επιμέλεια έκθεσης: Μαρία Δημητριάδη, σχεδιασμός έκθεσης: Παύλος Θανόπουλος, 24/9/2015 - 8/11/2015, Μουσείο Μπενάκη οδού Πειραιώς

 

 Ώς τις 8 Νοεμβρίου οι τυχεροί μπόρεσαν να δουν την έκθεση Ο μοναχικός πολυπράγμων, που αναφέρεται στον Νίκο Δήμου, έχει αφορμή τα 80 χρόνια του, φιλοξενείται στο Μουσείο Μπενάκη (Πειραιώς 138), συντίθεται από φωτογραφίες, γράμματα, χειρόγραφα, εξώφυλλα εκδόσεων, διαφημίσεις, βίντεο και πολλά άλλα,  συνοδεύεται από ομότιτλη έκδοση 200 σελίδων και συμπίπτει με την κυκλοφορία του μνημειώδους αυτοβιογραφικού βιβλίου του Οι δρόμοι μου.

Ο Αθηναίος Νίκος Δήμου είναι ποιητής, πεζογράφος, σκεπτικιστής φιλόσοφος, σατιριστής, δημοσιογράφος (χρονογράφημα, επιφυλλίδα, πολιτική κι όχι μόνο αρθρογραφία- φυσική και ηλεκτρονική), δοκιμιογράφος, φωτογράφος, δηλωμένος γατόφιλος, παθιασμένος γκατζετάκιας, δημοσιολόγος - σχολιογράφος και πρωτοπόρος μπλόγκερ (χρονολογικά ο πρώτος στην Ελλάδα). Υπήρξε επίσης διαφημιστής, ραδιοφωνικός και τηλεοπτικός παραγωγός, δοκιμαστής (και κριτικός) αυτοκινήτων, μεταφραστής, κριτικός τεχνολογίας και ει τι άλλο. 

Ο Νίκος Δήμου, αν και «δημόσιος» σα διανοούμενος, αν και ευρέως γνωστός στο εξωτερικό, είναι σε μεγάλο βαθμό άγνωστος στο ευρύ κοινό της Ελλάδας, παρ’ όλο που γράφει από το 1953. Έχει βγάλει 64 βιβλία, που πούλησαν πάνω από μισό εκατομμύριο αντίτυπα, ενώ πολλά έχουν μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες. Μια επιλογή: Λίστες, Το βιβλίο των Γάτων, Η δυστυχία τού να είσαι Έλληνας, Τολμηρές ιστορίες, Το απόλυτο και το τάβλι, Από την πορνογραφία στα κόμικς, Καπιταλισμού εγκώμιον, Η χαμένη τάξη, Απολογία ενός ανθέλληνα, Ψηφιακή ζωή.

Γράφοντας 10 σημεία, σαν είδος προσωπικού τύπου παρουσίασης –κριτικός δεν είμαι– για το αυτοβιογραφικό βιβλίο  Οι δρόμοι μου (Πατάκη, 2015, επίτομο, συμπληρωμένο μέχρι σήμερα, ξαναδουλεμένο και κατά τόπους επισχολιασμένο), θέλω να πω –αν αυτό έχει οποιαδήποτε σημασία– ότι θεωρώ τον Νικο Δήμου έναν από τους τέσσερις εν ζωή δασκάλους μου στα διαβάσματα, στα γραψίματα και στη διαμόρφωση των απόψεών μου (οι άλλοι τρεις: Θανάσης Βαλτινός, Βασίλης Βασιλικός, Δημοσθένης Κούρτοβικ). Το γιατί, θα φανεί στο τελευταίο από τα 10 αυτά σημεία.

Α. Ευθύτητα. Οι δρόμοι μου. Μιχαήλ Βόδα, Ρήνου, Γαλήνης, Παράσχου, αναφέρονται στην εξέλιξη ενός παιδιού της μικροαστικής τάξης από την προπολεμική Αθήνα στο κολέγιο, στο Μόναχο για φιλοσοφία (σπουδές με οικονομικές στερήσεις),  στην άνδρωση, την επιστροφή, τη θητεία στο ναυτικό, τη συνεχή βιοπάλη, τους έρωτες, την καλλιτεχνική  και επαγγελματική εξέλιξη, τα  εργασιακά σκαμπανεβάσματα,  τους θανάτους γύρω του, την ωρίμανση, τις συγκρούσεις, τις περιπέτειες της υγείας και τα γηρατειά του με τρόπο αφτιασίδωτο: με κρίσεις για άλλους ειλικρινείς, με συγκρίσεις βάθους, με αυτοκριτικές αληθινές, με θεωρήσεις και αναθεωρήσεις που περιδιαβάζουν αχαλίνωτες από το χτες στο σήμερα, κρατώντας ωστόσο μια βασικά γραμμική χρονολογική εξέλιξη και με την επιλογή των λέξεων τέτοια, ώστε  τα πράγματα να λέγονται όπως έχουν σχηματιστεί στο μυαλό του γράφοντος, χωρίς περιφερειακές κινήσεις, καθωσπρεπισμό ή περιφράσεις – και πάντα λιτά.  

Β. Πολυμέρεια. Διαβάζοντας το βιβλίο, (υποθέτω πως) κατάλαβα γιατί ο Νίκος Δήμου ενοχλεί περίπου τους πάντες. Υποθέτω λοιπόν πως οι επιχειρηματίες τον θεωρούν δημοσιογράφο, οι δημοσιογράφοι ποιητή, οι ποιητές γκατζετάκια, οι γκατζετάκηδες διαφημιστή, οι διαφημιστές φωτογράφο, οι φωτογράφοι επιχειρηματία, οι επιχειρηματίες δημοσιογράφο κ.ο.κ. – με όλες τις αποδιδόμενες ιδιότητες σε χολερικό υπερθετικό. Η πολυμέρεια γενικά θεωρείται (και συνήθως είναι) συνταγή αποτυχίας, όταν όμως είναι δημιουργική και πετυχημένη (λόγω μεγάλων ικανοτήτων, επιμονής, δίψας για γνώση, αυξημένης εξυπνάδας κ.λπ.) ξεσηκώνει ζήλεια κι ενοχλεί τους μονομερείς. Φαίνεται πως στην περίπτωση Δήμου παραενοχλεί, αφού απ’ όλα σχεδόν τα παραπάνω σινάφια (κι ίσως κι άλλα) λογίστηκε αποσυνάγωγος. Δεν είναι μόνο ότι δεν τον δέχτηκαν στην ίδρυση της Εταιρείας Συγγραφέων, δεν είναι μόνο ότι δεν είναι μέλος της ΕΣΗΕΑ (δημοσιογράφοι), δεν είναι μόνο ότι τα βιβλία του αντιμετωπίζουν συνήθως σιωπή απ΄ όσους θα ΄πρεπε να τα παρουσιάζουν και να τα κρίνουν. Αν ψάξουμε, θα βρούμε κι άλλες εξώσεις / αρνήσεις εισόδου / αποσιωπήσεις / απορρίψεις και τα συναφή («Η έρημος της απόρριψης», σελ. 609, είναι πολύ χαρακτηριστικό κεφάλαιο).

Γ. Μοναχικότητα. Άλλο σημείο που προφανώς ενοχλεί στην περίπτωση Δήμου είναι η ατομική εξέλιξη, πρόοδος και βελτίωση έξω από οποιαδήποτε «μεγάλα μαγαζιά» (έθνος, κόμματα, θρησκείες, πολιτική, μεγαλοεκδότες κ.λπ.), αλλά η πόρευση με πυξίδες σαν τον ανθρωπισμό, την Ευρώπη, το φιλελευθερισμό, την ατομικότητα, την ευημερία, το σκεπτικισμό. Πώς να γίνουν αυτά δεκτά στην πελατειακή, μικρομέγαλη και ανειλικρινή Ελλάδα,  όπου κυριαρχούν ο Ζαβίνας, ο Γρυπός κι ο Υρκανός, «στη χώρα του Ηρακλείδη και του Βάλλα»; Συμπερασματικά, τα σημεία Β και Γ, συνδυαστικά, αντί να φέρουν τον Δήμου σε κατάσταση απόγνωσης, είναι φανερό ότι –αν και κατά καιρούς, καθώς το γράφει κι ο ίδιος, τον «ρίχνανε»– τελικά  τον δυναμώσανε κι άλλο, δημιουργώντας ένα εσωτερικό τείχος, με αποτέλεσμα την ασταμάτητη δημιουργικότητά του, μοναχική φυσικά, όπως τόσων άλλων σημαντικών προσωπικοτήτων. Κι αυτό είχε αρχίσει από νωρίς, αν κρίνω από την εύλογη ερώτηση που υπέβαλε στον 20άχρονο φοιτητή ένας «βαμμένος εγελιανός» γερμανός συμφοιτητής του: «Μα πώς μπορείς να ζεις χωρίς να ακουμπάς σε κάτι;» (σελ. 248). Μα εδώ είναι όλη η μαγκιά, εγελιανέ μου.

Δ. Ανάμειξη. Το ίδιο το βιβλίο αντανακλά με τον καλύτερο τρόπο τον πολλαπλό  γραφιά Νίκο Δήμου. Θα ήταν πολύ φτωχό να το κατατάξει κανείς στην κοινή  αυτοβιογραφία, αφού ταυτόχρονα πατάει και προσφέρει απλόχερα σελίδες από πολλά άλλα είδη του γραπτού λόγου: όπως είναι η επιστολογραφία, η ποίηση, ο λίβελος, το δοκίμιο, η πεζογραφία, ο φιλοσοφικός στοχασμός, ο πολιτικός λόγος, οι αφορισμοί, το εδικό κείμενο κ.λπ. Ταυτόχρονα, εμπεριέχει έναν τεράστιο όγκο αναφορών από τη λογοτεχνία, τη μουσική, τον κινηματογράφο, τη ζωγραφική, άλλες τέχνες, τη φιλοσοφία, διάφορες επιστήμες, την τεχνολογία, την ιστορία (και την τοπική μικρο-ιστορία),  τη γεωγραφία και πλείστα όσα άλλα.

Ε. Πορτρέτα. Σπάνια βλέπεις μαζεμένα τόσα πολλά, περιεκτικά και ουσιώδη πορτρέτα των πιο διαφορετικών ανθρώπων, όπως αυτά που κατέγραψε  στο διάβα της ζωής του ο Νίκος Δήμου. Γυναίκες και άντρες, συγγενείς και μη, άσημοι και (μετέπειτα ή ήδη από τότε) διάσημοι, γκόμενες, σύζυγοι και πουτάνες, Έλληνες και Γερμανοί (και άλλοι), πολιτικοί και επιχειρηματίες, απαθανατίζονται μια για πάντα με κοφτό τρόπο – πολλές δεκάδες ή ίσως και περισσότεροι από 100 στις χορταστικές 650 σελίδες του βιβλίου. Τελειώνοντάς το, αυτοί που μου μείναν’ πιο πολύ στο μυαλό είναι (ανάκατα) ο αντιναζιστής καθηγητής Joseph Stürmann,  ο χρονογράφος Βασίλης Καζαντζής, η αυστραλέζα γουεμπική επιδειξιμανής Bernadette Taylor, ο επιχειρηματίας Τομ Πάππας, η καθηγήτρια γαλλικών Gisèle Vivier,   η (ανύπαρκτη) κόρη του συγγραφέα Χριστίνα, ο φίλος του Άγγελος Μπουκουβάλας, ο πατέρας του Γρηγόρης Δήμου, η απίστευτη θεία Ιουλία,  η γυναίκα του Μαριάννα Μπενρουμπή και ο γάτος Don.

ΣΤ. Ευρετήριο. Τα παραπάνω σημεία Δ και Ε δείχνουν ότι ένα Ευρετήριο (τουλάχιστον προσώπων, τόπων και δημιουργημάτων) θα συμπλήρωνε ταιριαστά το βιβλίο. Ακόμα και γω, που το μελέτησα δυο φορές για να γράψω αυτό το κειμενάκι, δυσκολευόμουν μετά να βρω σημεία που ήθελα (και μερικά δεν τα ξαναβρήκα). Κατανοώ ότι άλλο 650 σελίδες κι άλλο 680, όπου ίσως θα έφτανε με μια τέτοια προσθήκη, θεωρώ ωστόσο ότι η διαφορά δεν είναι μεγάλη, ενώ θα βοηθούσε πολύ τον/την  απαιτητικό/ή αναγνώστη/ώστρια. Ίσως αξίζει να το σκεφτούν ο συγγραφέας και οι εκδόσεις Πατάκη (στις οποίες αξίζουν συγχαρητήρια για τον τόμο) σε μια ενδεχόμενη συμπληρωμένη επανέκδοση.

Ζ. Παραιτήσεις. Ίσως το πιο χαρακτηριστικό κεφάλαιο για το τι σόι άνθρωπος είναι ο Νίκος Δήμου να βρίσκεται στις σελίδες 515 - 539, όπου ο συγγραφέας αφηγείται τα των υποχρεωτικών παραιτήσεών του εξαιτίας λογοκρισίας: από την ΕΡΤ δυο φορές, απ’ τα Επίκαιρα, τoΒήμα δυο φορές, την ΕΤ 2 , τον Αθήνα 9,84 μετά τον Έβερτ, τον Flash 9,61, την Καθημερινή δυο φορές. Σύνολο, δέκα παραιτήσεις. Πάντα, επειδή ενοχλούνταν κάποιος πολιτικός ή οικονομικός παράγοντας ή «θεσμός», όπως ο στρατός ή η ορθόδοξη εκκλησία. Το ανεξάρτητο πνεύμα του πρώην διαφημιστή δεν γινόταν δεκτό. (Στον αντίποδα, αναφέρονται άλλα ΜΜΕ όπου η συνεργασία σταμάτησε για άλλους λόγους, όπως κούραση, αμοιβαία συμφωνία, παύση λειτουργίας κ.λπ. – ή συνεχίζεται.

Η. Επιλογή. Ιδού μερικά από τα πάμπολλα αξιομνημόνευτα  σημεία του βιβλίου (χρονολογικά):

  • «Με τις γειτονοπούλες […] παίζαμε το “γιατρό”. (Αθάνατο παιχνίδι μύησης!)» (σελ. 35).
  • (Για το θάνατο του πατέρα του) «Ήταν νεκρός, σε ξένο σπίτι, με ξένους γύρω του, ένας ξένος») (σελ. 86).
  •  «Κι εκείνες οι βασανισμένες, μόνο κατ’ όνομα ερωτικές σχέσεις της δεκαετίας του ΄50. Ένα κράτημα χεριού (με ηλεκτρισμό χιλίων βολτ), ένα επιφανειακό φιλί… Για τα υπόλοιπα υπήρχαν οι πουτάνες» (σελ. 155).
  • «Στο Μόναχο δεν έβρισκες ντομάτες… Έγραψα στους δικούς μου και μου έστειλαν μερικές μεγάλες. Το μισό Πανεπιστήμιο πέρασε από το δωμάτιό μου να τις χαζέψει» (σελ. 223).
  • (Για την πόκα) «Ένας άψητος έφηβος υποκρινόταν τον άντρα, ξενυχτώντας, καπνίζοντας το ένα πακέτο πάνω στο άλλο, χάνοντας και ρεφάροντας» (σελ. 267).
  • (Για τη Φιλοσοφία στην Ελλάδα στα χρόνια του 1950 και toy
  • «Για πολλά χρόνια προσπαθούσα να αποσιωπήσω τη διαφημιστική μου προϊστορία, μήπως και αποκτήσω  κάποιο κύρος» (σελ. 405).
  • «Κανείς, ποτέ, δεν ολοκλήρωσε την αυτοβιογραφία του» (σελ. 489).
  • «Πενήντα χρόνια τραβάω συστηματικά φωτογραφίες, αλλά παρά την τεχνολογική μου επάρκεια δε θεωρώ τον εαυτό μου φωτογράφο – τον θεωρώ συγγραφέα που συνεχίζει τα λόγια του με εικόνες» (σελ. 531).
  • (Για τον καρκίνο και τη ριζική προστατεκτομή) «Ποτές δεν ήμουν τόσο ήρεμος, όσο εκείνο τον καιρό… Ήταν η πρώτη φορά στη ζωή μου που δεν είχα άγχος μήπως πάθω κάτι. Το είχα ήδη πάθει» (σελ. 573).
  • «Ανοίγεις αφιερώματα με καταλόγους ονομάτων, ιστορίες της λογοτεχνίας, ανθολογίες παντός καιρού – πουθενά, ποτέ, ένα όνομα: το δικό σου… Εκδίδεται ανθολογία δοκιμίων -  απέξω… Τα βιβλία μου δε φτάνουν ποτέ ούτε στα προημιτελικά των βραβείων και των διακρίσεων... Δε συζητιούνται καν από τις επιτροπές – ούτε για να απορριφτούν» (σελ. 610).
  • «Και γιατί να γράψω; Ήξερα ότι κάθε έργο μου θα συναντούσε την απόλυτη σιωπή… Αυτό που από παιδί ονειρεύτηκα να γίνω, τεχνίτης λόγου, λογοτέχνης, δε μου αποδόθηκε» (σελ. 612-13).

Θ. Διά ταύτα. Για όλους τους παραπάνω λόγους (και για άλλους 100, που δε χωράνε εδώ), θεωρώ το βιβλίο αυτό το σημαντικότερο που διάβασα φέτος. Έργο στοχασμού, και αυτοσαρκασμού μαζί, από ένα ελεύθερο πνεύμα που ψάχνει να βρει και/ή να διαμορφώσει άλλα ελεύθερα πνεύματα. Και δε δίνω δεκάρα αν αυτό που έγραψα μόλις μοιάζει με ηθικολογία, φρονηματισμό ή διδακτισμό. Αφού έτσι το νιώθω, σιγά μην αυτολογοκριθώ.

 

 

ΜΕ ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ ΤΟΥ Δ.Μ.

                                                                     Στο Βασίλη Βασιλικό

Μου ΄ρθαν στο νου, την ώρα που ΄τρεχα,

Ο Βαλτινός, ο Κούρτοβικ, ο Δήμου κι ο Βασιλικός

Τους γνώρισα, τους είδα από κοντά-

Ο πρώτος μου ΄μαθε το ύφος το γυμνό

Ο δεύτερος τη σημασία του καινούργιου

Ο τρίτος τον καημό της δρώσας απομόνωσης

Ο τέταρτος δαιμονική τη μίξη των ειδών

Κι όλοι μαζί: «Γράφω θα πει δεν τα μασάω».

Στίχο το στίχο μού ΄ρχονταν και το ποίημα

Το «΄γραφα» στο κεφάλι αλά Μενίδης καθώς έτρεχα

Ξημέρωμα, με πεύκα και πουλιά, στίβος της Γκράβας

Στο εξωτερικό κουλουάρ των 300 μέτρων.

Διονύσης Μενίδης (1956 – 2014), γκαρδιακός φίλος

 (πρώτη δημοσίευση: oanagnostis.gr)

 

 

Δημήτρης Φύσσας. Συγγραφέας. Βιβλία του: Αγύριστο κεφάλι (2004), Πλατεία Λένιν, πρώην Συντάγματος (2005), Στρατιώτης του Χριστού (2008), Ο αναγνώστης του Σαββατοκύριακου (2012), Ο κηπουρός κι ο καιροσκόπος (2014), Η Νιλουφέρ στα χρόνια της κρίσης (2015).

 

 

 

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά