Τετάρτη, 11 Ιουνίου 2014

Ο Χάμπερμας υποψήφιος;

Κατηγορία Γνώμες
Γράφτηκε από τον 
Ο γερμανός φιλόσοφος Γιούργκεν Χάμπερμας. Ο γερμανός φιλόσοφος Γιούργκεν Χάμπερμας. Wolfram Huke

Μήπως είναι καιρός να δημιουργηθεί ένας νέος ευρωπαϊκός Διαφωτισμός, πριν ακόμη και από την Ενωμένη Ευρώπη; Ή πάλι, μήπως αυτός είναι η προϋπόθεση για τη δημιουργία της; Μήπως ο Χάμπερμας έπρεπε να είναι υποψήφιος πρόεδρος για το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο;

Ένα φάντασμα κινείται πάνω από την Ευρώπη. Ένα κακό φάντασμα. Και, δυστυχώς, δεν είναι απλώς το φάντασμα του ευρωσκεπτικισμού. Είναι κάτι πολύ χειρότερο. Είναι το φάντασμα του αντιδιαφωτισμού που επιστρέφει.

Και επιστρέφει με τη μορφή του εθνικισμού. Οι πρωτιές της Ακροδεξιάς σε χώρες όπως η Γαλλία, η  Δανία, η Μεγάλη Βρετανία, η ισχύς ακόμη και νεοφασιστικών μορφωμάτων σε  Ελλάδα και  Ουγγαρία, η παρά 0,3% επικράτηση του συνομωσιολόγου και εθνολαϊκιστή Γιαρόσλαβ Κατσίνσκι στην Πολωνία (μια χώρα στην οποία επικρατούν οι πιο φιλοευρωπαϊκές τάσεις) δείχνουν ότι στην Ευρώπη δεν φυσάει απλά κάποιο αεράκι ευρωσκεπτικισμού, αλλά ο τυφώνας του ξεχασμένου, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο,  αντιδιαφωτισμού.

Όταν το καλοκαίρι του 2010 οι λεγόμενοι "Αγανακτισμένοι" καλούσαν το φίδι του ναζισμού να γεννήσει τα αυγά του στην Πλατεία Συντάγματος, ελάχιστοι έβλεπαν πού οδηγούνταν τα πράγματα. Εξάλλου ακόμη και σήμερα αποφεύγουμε να παραδεχτούμε ότι η Χρυσή Αυγή γεννήθηκε εκεί και τότε, μέσα στο κλίμα του διάχυτου αντικοινοβουλευτισμού και του, εγκαρσίως διατρέχοντος τα περισσότερα κόμματα, εθνολαϊκισμού. Ακόμα λιγότεροι όμως θα μπορούσαν να φανταστούν ότι, μετά τέσσερα έτη, το πνεύμα του αντιδιαφωτισμού θα έκανε την εμφάνισή του και σε πολλές άλλες ευρωπαϊκές χώρες.

Ο αντιδιαφωτισμός που εξαπλώνεται στην Ευρώπη, όπως σημείωνα και σε σχετικό σημείωμά μου που δημοσιεύθηκε στα "Νέα" ("Ευρωπαίοι εναντίον της Ευρώπης", Τρίτη, 10/6/2014 και http://www.tanea.gr/editors/editorpage/?edid=10619) εκφράζεται από το μίσος προς τον κοινοβουλευτισμό, την αντιπροσωπευτική δημοκρατία, την ατομική ιδιαιτερότητα, τη διαφορετικότητα στις θρησκευτικές πεποιθήσεις ή το δικαίωμα στην αθεΐα. Επικαλέσθηκα και τον φιλόσοφο Ζέεβ Στέρνχελ, ο οποίος υποστηρίζει ότι ο αντιδιαφωτισμός στοιχίζεται πίσω από τρεις αξίες:

Ο ανορθολογισμός, ο σχετικισμός και ο εθνικιστικός κοινοτισμός είναι οι τρεις σταθεροί πυλώνες του πολέμου κατά του Διαφωτισμού […] οι οποίοι μάχονται ενάντια στον ουμανισμό, στις οικουμενικές αξίες που τόσο διακωμωδήθηκαν και εν τέλει στη δημοκρατία (Ο αντι- Διαφωτισμός, μετάφραση: Άννα Καρακατσούλη, Πόλις, 2009).

Αυτές είναι και οι αξίες που αντιμάχεται ο σημερινός ευρωσκεπτικισμός.

Σίγουρα το χεράκι τους στην άνοδο της Ακροδεξιάς και του νεοναζισμού έχουν παίξει οι πολιτικές λιτότητας, η πίεση για αποπνικτική δημοσιονομική πειθαρχία σε περίοδο κρίσης, η μετανάστευση που οφείλεται στην αδυναμία της ίδιας της Ευρώπης να προωθήσει πολιτικές οικονομικής ανάπτυξης στον Τρίτο Κόσμο. Το μεγάλο πρόβλημα όμως ενυπάρχει στο ότι η Ευρώπη σκιάζεται να κάνει το μεγάλο βήμα από το διακυβερνητικό στο ομοσπονδιακό μοντέλο. Το υπό την ηγεμονία του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου διακυβερνητικό πολιτικό μοντέλο, οδηγεί σε μείωση του ρόλου των θεσμών της λαϊκής κυριαρχίας. Αυτό μετατρέπει την κρίση εμπιστοσύνης στα πολιτικά συστήματα σε κρίση της δημοκρατίας και παράγει τον σημερινό χάρτη των ευρωπαϊκών ακροδεξιών τεράτων.

Η αντίληψη του Διαφωτισμού για την Ευρώπη σήμαινε σεβασμό της πολλαπλότητας υπό κάποιες κοινές αξίες, όπως ανθρώπινη ελευθερία, ισότητα, κοινωνική δικαιοσύνη και αναδιανομή. Η πολλαπλότητα αυτή δεν αναγόταν ούτε στην αντιπαράθεση ούτε στην ισοπέδωση πολιτισμών και χαρακτήρων. Ευρώπη του Διαφωτισμού σήμαινε, επίσης, προτεραιότητα της αλληλεγγύης έναντι της οικονομίας.

Το μεγάλο πλεονέκτημα της Ευρώπης, που σήμερα αμφισβητούν ακροδεξιοί και νεοναζιστές, είναι η έννοια εκείνης της διαφορετικότητας, που διαμορφώνει συλλογικές ταυτότητες. Αυτό που σήμερα αμφισβητείται στην Ευρώπη δεν είναι απλώς η ευρωπαϊκή ενοποίηση. Αμφισβητείται ό,τι περιέγραφε ο Βολταίρος στις Φιλοσοφικές Επιστολές του, αναφερόμενος στους Άγγλους, τους Γάλλους και τους Ιταλούς:

Δεν ξέρω ποιο από τα τρία έθνη θα έπρεπε να προτιμήσω, πάντως είναι ευτυχής όποιος γνωρίζει τα διαφορετικά τους προτερήματα.

Στην Ευρώπη των «τεμπέληδων Νοτίων» και των «εργατικών Βορείων» ή των «εκμεταλλευτών Βορείων» και των «αδικημένων Νοτίων» δεν υπάρχει χώρος για την Ευρώπη των προτερημάτων και των Νοτίων και των Βορείων. Στην Ευρώπη όπου δεν αναγνωρίζονται τα ξεχωριστά προτερήματα των λαών της υπάρχει χώρος μόνο για θλιβερές γελοιογραφίες, όπως η πρόσφατη του Γιάννη Καλαϊτζή στην Εφημερίδα των Συντακτών με τον Σόιμπλε που κράδαινε έναν φαλλό και απειλούσε με ονόματα ναζιστικών στρατοπέδων θανάτου.

Στις Φιλοσοφικές Επιστολές,  ο Βολταίρος, έγραφε ακόμα και τα εξής:

Αν υπήρχε στην Αγγλία μια μόνο θρησκεία, ο δεσποτισμός της θα ήταν επίφοβος, αν υπήρχαν δύο θα αλληλοσπαράζονταν. Υπάρχουν όμως τριάντα, και γι’ αυτό οι Άγγλοι ζουν ειρηνικά και ευτυχισμένοι.

Φτάσαμε όμως στο επίπεδο να κερδίζουν το ένα τέταρτο των ψήφων των ευρωπαίων πολιτών αυτοί που θέλουν στην Ευρώπη να υπάρχει μόνο μια θρησκεία. Αυτή του μίσους για κάθε τι το διαφορετικό, είτε αυτό αφορά έθνος είτε θρησκεία, είτε αφορά άτομα είτε φιλοσοφία. Μήπως είναι καιρός να δημιουργηθεί ένας νέος ευρωπαϊκός Διαφωτισμός, πριν ακόμη και από την Ενωμένη Ευρώπη; Ή πάλι, μήπως αυτός είναι η προϋπόθεση για τη δημιουργία της; Μήπως ο Χάμπερμας έπρεπε να είναι υποψήφιος πρόεδρος για το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο;

Γιώργος Σιακαντάρης

Διδάκτωρ Κοινωνιολογίας, διετέλεσε επιστημονικός διευθυντής στο ΙΣΤΑΜΕ. Βιβλία του: Οι μεγάλες απουσίες. Η ελληνική δημοκρατία σε άμυνα (2011), Ζαν-Ζακ Ρουσσώ: Ο φιλόσοφος της πεφωτισμένης δημοκρατίας (2012).

Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία:
Προεδρία χαμηλών πτήσεων H κυρία Μάνια

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά