Τρίτη, 03 Ιουνίου 2014

High Noon: η αρχή του τέλους...

Κατηγορία Γνώμες
Γράφτηκε από την 
Solidarność (Αλληλεγγύη), 1989. Αφίσα για τις εκλογές του Ιουνίου, εκείνη τη χρονιά στην Πολωνία, τις πρώτες ημιελεύθερες εκλογές μετά την κυριαρχία του κομμουνιστικού καθεστώτος, που ήταν και η αρχή του τέλους του κομμουνισμού στη χώρα. Solidarność (Αλληλεγγύη), 1989. Αφίσα για τις εκλογές του Ιουνίου, εκείνη τη χρονιά στην Πολωνία, τις πρώτες ημιελεύθερες εκλογές μετά την κυριαρχία του κομμουνιστικού καθεστώτος, που ήταν και η αρχή του τέλους του κομμουνισμού στη χώρα. The Autry National Center, Los Angeles

Σας μπερδεύει ο τίτλος; Θυμηθείτε το θρυλικό γουέστερν του Φρεντ Τσίνεμαν  με τον Γκάρυ Κούπερ στον καταπληκτικό πρωταγωνιστικό ρόλο του σερίφη. Ο πρωτότυπος τίτλος High Noon μεταφράστηκε στα ελληνικά ως Το τρένο θα σφυρίξει τρεις φορές. Αντίθετα, η μετάφρασή του στα πολωνικά ήταν ακριβής μεταφορά του πρωτότυπου. Η φιγούρα του διάσημου αμερικανού ηθοποιού στο ρόλο του ατρόμητου σερίφη ο οποίος βαδίζει υπερήφανα στο φόντο της επιγραφής «Solidarność» (Αλληλεγγύη), και με το χαρακτηριστικό σήμα της οργάνωσης πάνω από το αστέρι του, έγινε το σύμβολο των εκλογών του 1989 - των πρώτων (σχεδόν) ελεύθερων εκλογών στην Πολωνία και σε όλες τις χώρες του τότε Ανατολικού Μπλοκ.

Η Πολωνία αυτές τις μέρες γιορτάζει τα 25 χρόνια της ελευθερίας της. Με ευκαιρία αυτή την επέτειο, στις 4 Ιουνίου, εκπρόσωποι περίπου 40 χωρών, μεταξύ των οποίων πολλοί ηγέτες, θα παραστούν στην επίσημη τελετή στην Πλατεία του Κάστρου της Βαρσοβίας. Στους εορτασμούς θα λάβει μέρος ο πρόεδρος των ΗΠΑ Μπάρακ Ομπάμα, ο οποίος θα εκφωνήσει και την επίσημη ομιλία του, μαζί με τον πρόεδρο της ΠολωνίαςΜπρονίσλαβ Κομορόφσκι.

25 χρόνια πριν, στις 4 Ιουνίου 1989, στη χώρα όπου το 1980 γεννήθηκε το Ανεξάρτητο Αυτοδιοικούμενο Συνδικάτο «Αλληλεγγύη» (NSZZ Solidarność), φύσηξε ο ιστορικός αέρας της ελευθερίας. Φύσηξε τόσο δυνατά που τάραξε την τότε πολιτική πραγματικότητα, με αποτέλεσμα να προκαλέσει βαθύ ρήγμα στο διαχωρισμό της ελεύθερης και «αιχμάλωτης» Ευρώπης, ρήγμα στο ίδιο το Σιδηρούν Παραπετάσμα, το οποίο τελικά έπεσε άδοξα μερικούς μήνες αργότερα…

Είκοσι χρόνια αργότερα, μέσα σε ένα ζεστό, σχεδόν καλοκαιριάτικο μεσημέρι, με παλιούς πολωνούς φίλους ανεβαίνουμε τα βουνίσια μονοπάτια της όμορφης οροσειράς Μπεσκίντυ, στο Νότο της Πολωνίας. Πλησιάζουμε τα πολωνo-τσεχικά σύνορα... Στοπ, τι λέω, σύνορα δεν υπάρχουν πια! Εκεί όπου κάποτε υπήρχαν τα αδιάβατα για μας σύνορα -στο τέλος της δεκαετίας του 1970 πηγαίναμε σ’ αυτά τα βουνά συχνά- τώρα υπάρχει ένα φιλόξενο καταφύγιο όπου οι Τσέχοι σερβίρουν τα καλύτερά τους τοπικά πιάτα και προϊόντα…

- Θυμάσαι πώς ήταν εδώ τότε, ρωτάει ρητορικά η φίλη μου η Μάγδα.

- Ούτε ποντίκι δεν μπορούσε να περάσει από δω, τόσο στενά το παρακολουθούσαν. Και σήμερα ανέμελα περιπλανιόμαστε μια στην πολωνική, μια στην τσέχικη πλευρά... - Και τι κατάφεραν με όλη αυτή την παρακολούθηση, αφού δεν εμπόδισαν ούτε τους πολωνούς ούτε τους τσέχους αντιφρονούντες να συναντιούνται ακριβώς εδώ κοντά, αναρωτιέται με ειρωνεία ο Γιάνεκ.

- Συνωμότες, ανατρεπτικά στοιχεία!, γελάμε όλοι...

- Αυτές οι συναντήσεις δεν αναφέρονταν τότε πουθενά, θυμίζει η Άλα.

- Από φόβο, σίγουρα, να μην πάρουν θάρρος οι πολίτες, συμπληρώνω εγώ, και όλοι βυθιζόμαστε με μελαγχολία στο ιστορικά τόσο σύντομο, ενώ για εμάς τόσο μακρινό πια παρελθόν...

***

Οι πολίτες της Πολωνίας πήραν όμως θάρρος… Δεν πέρασε πολύς καιρός και μαζί με τη γρήγορα αυξανόμενη δύναμη της «Αλληλεγγύης», του πρώτου στις χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού ελεύθερου εργατικού συνδικάτου, άρχισε η μη αναστρέψιμη πια διαδικασία ανατροπής του συστήματος. Η μαύρη εποχή του στρατιωτικού νόμουεπιβράδυνε αυτή τη διαδικασία, αλλά δεν κατάφερε να τη σταματήσει.

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η διαδικασία της τελικής κατάρρευσης του κομμουνιστικού συστήματος στην πραγματικότητα ήταν αστραπιαία, ωστόσο η βάση της μεγάλωνε χρόνια και χρειάστηκε να περάσει από πολλά στάδια. Ένα από αυτά -αποφασιστικής όμως πια σημασίας- ήταν οι βουλευτικές εκλογές του Ιουνίου 1989 στην Πολωνία, εκλογές ημι-ελεύθερες ακόμα, οι οποίες όμως περιείχαν τη μοιραία για το καθεστώς δόση ελευθερίας. Γι’ αυτό οι Πολωνοί τις ονόμασαν «συμβατικές εκλογές».

Η προετοιμασία των εκλογών του 1989 άρχισε μερικούς μήνες νωρίτερα, τον Φεβρουάριο του 1989, με τις εργασίες της ιστορικής Στρογγυλής Τράπεζας (διαπραγματεύσεις μεταξύ εκπροσώπων της κυβέρνησης, της Αλληλεγγύης και των άλλων ρευμάτων της αντιπολίτευσης, και των Εκκλησιών, της Καθολικής και της Λουθηρανικής σε ρόλο παρατηρητών). Εδώ δεν μπορούμε να μην αναφέρουμε ότι ένας από τους σημαντικούς «αρχιτέκτονες» της πολωνικής Στρογγυλής Τράπεζας ήταν η πιο τραγική ίσως φιγούρα της σύγχρονης πολωνικής ιστορίας, ο πρόσφατα εκλιπών Βόιτσεχ Γιαρουζέλσκι, ο οποίος στις 13 Δεκεμβρίου 1981 κήρυξε στην Πολωνία τον στρατιωτικό νόμο. Ο ίδιος δεν συμμετείχε στις συζητήσεις της Στρογγυλής Τράπεζας, αλλά στις 19 Ιουλίου ανέλαβε τα καθήκοντα του πρόεδρου της Λαϊκής Δημοκρατίας της Πολωνίας (ενώ από την 31 Δεκεμβρίου του 1989 θα γινόταν πρόεδρος της Δημοκρατίας της Πολωνίας, πλέον χωρίς το «Λαϊκή», εκλεγμένος τότε από την Εθνοσυνέλευση με διαφορά μίας ψήφου· η εκλογή αυτή έγινε εφικτή χάρη στη στάση των βουλευτών και των γερουσιαστών από τις λίστες της Αλληλεγγύης). Η εκλογή του Γιαρουζέλσκι στη θέση του προέδρου προκλήθηκε  μετά το περίφημο άρθρο του Άνταμ Μίχνικ, «Δικός σας ο πρόεδρος, δικός μας ο πρωθυπουργός» (Gazeta Wyborcza, 3/7/1989), το οποίο αναφερόταν έμμεσα σε μια συμφωνία της Στρογγυλής Τράπεζας, όπου τα δύο μέρη είχαν καταλήξει στη δημιουργία της προεδρίας. Ο «δικός μας πρωθυπουργός» έγινε αργότερα, βεβαίως, ο Ταντέους Μαζοβιέτσκι, ο οποίος τότε, ως αρχισυντάκτης της εφημερίδας Εβδομαδιαία Αλληλεγγύη (Tygodnik Solidarność), απάντησε στο άρθρο του Άνταμ Μίχνικ με ένα δικό του άρθρο «Σπεύδε βραδέως», στο οποίο επέκρινε τη βιασύνη του Μίχνικ, υποστηρίζοντας ότι η Αλληλεγγύη και η υπόλοιπη αντιπολίτευση δεν έχουν ακόμη οικονομικό πρόγραμμα το οποίο να επιτρέπει τη συμμετοχή τους στην εξουσία.          

***

 

Ας επιστρέψουμε όμως στις 4 Ιουνίου 1989. Οι κανόνες  εκείνων των εκλογών περιγράφονταν στο περίφημο έγγραφο «Εκλογικός Νόμος για το Δέκατο Κοινοβούλιο της Λαϊκής Δημοκρατίας της Πολωνίας». Οι ελεύθερες εκλογές αφορούσαν, στην ουσία, την κατανομή μόνο του 35% των εδρών του Πολωνικού Κοινοβουλίου (Sejm) και το 100% των εδρών της Γερουσίας του (Senat).

Η εκλογική συμφωνία αφορούσε το γεγονός ότι οι έδρες κατανέμονταν προκαταβολικά μεταξύ των υφιστάμενων τότε επίσημων πολιτικών κομμάτων και κινήσεων. Η πολωνική Βουλή (Sejm) έχει 460 έδρες. Βάσει της συμφωνίας, οι 299 ήταν προορισμένες για τα υπάρχοντα ήδη καθεστωτικά κόμματα και πολιτικές κινήσεις (οι 173 από αυτές κατανέμονταν στο κυρίαρχο εργατικό κόμμα, το PZPR, και οι υπόλοιπες στους συμμάχους του). Οι υπόλοιπες 161 έδρες θα εκλέγονταν ελεύθερα. Υποψηφιότητες σ’ αυτές τις «μη κομματικές» έδρες μπορούσαν να υποβάλουν μόνο όσοι προτείνονταν από τους ίδιους τους πολίτες. Προϋπόθεση για τη συμμετοχή στις εκλογές αυτών των υποψηφίων ήταν να μαζέψουν τουλάχιστον 3.000 υπογραφές από τους κάτοικους της συγκεκριμένης εκλογικής περιφέρειας.     

Με αυτές τις προϋποθέσεις, παρά την -όπως φαινόταν- καθαρά εκφραζόμενη κοινωνική διάθεση, η εκλογική νίκη των δυνάμεων της ελευθερίας δεν ήταν εντελώς εξασφαλισμένη. Η αντιπολίτευση είχε τους λόγους της να φοβάται κάποια απρόβλεπτη δράση από την πλευρά των καθεστωτικών. Δικαιολογημένα αναρωτιόταν, εάν είναι δυνατόν οι κυβερνητικές δυνάμεις να ετοιμάζουν μόνες τους την ήττα τους. Απερίσκεπτα και ξέγνοιαστα να πιστεύουν πως η δύναμη της κίνησης της Αλληλεγγύης σ’ αυτές τις εκλογές θα διαλυθεί, θα χαθεί από μόνη της. Φαίνεται απίστευτο, αλλά ναι, μάλλον έτσι ακριβώς πίστευαν. Η αντιπολίτευση εν τω μεταξύ κρατούσε την απαραίτητη επιφύλαξη, γιατί είχε ήδη βαθιά εμπειρία από τους αγώνες των προηγούμενων χρόνων.

Η περιπλοκότητα όμως του εκλογικού νόμου δεν τελείωνε εδώ. Οι 425 βουλευτές εκλέγονταν σε 108 πολυεδρικές εκλογικές περιφέρειες. Οι υπόλοιποι 35 ήσαν στην «εθνική λίστα» της επικρατείας. Σ’ αυτήν συμπεριλαμβάνονταν τα ονόματα των πιο σημαντικών πολιτικών από τις καθεστωτικές πολιτικές παρατάξεις. Η πονηρή σκέψη των καθεστωτικών βασιζόταν στο ότι σ’ αυτές τις εκλογές θα ψηφίζονταν πρόσωπα και όχι ψηφοδέλτια. Επομένως σημασία είχε εδώ η διαγραφή από τη λίστα των ονομάτων όλων των υποψήφιων εκτός ενός. Το πρόβλημα ήταν ότι τα ονόματα των υποψηφίων (στις λίστες υπήρχαν μέχρι και μερικές δεκάδες ονόματα) δεν συνοδεύονταν από καμία πληροφορία η οποία θα μπορούσε να διευκολύνει τους ψηφοφόρους στην κατανόηση της κομματικής ή της ιδεολογικής ιδιότητας του κάθε συγκεκριμένου υποψηφίου. Οι καθεστωτικές αρχές πόνταραν στα λάθη των ψηφοφόρων, στο ότι διαγράφοντας τα ονόματα της λίστας θα μπερδεύονταν και θα χάνονταν. Αυτός ήταν και ο λόγος της μεγάλης σημασίας της περίφημης «ομάδας του Λεχ». Η φωτογραφία των υποψήφιων της Επιτροπής των Πολιτών (Komitet Obywatelski) με τον Λεχ Βαλέσα*, τον θρυλικό ηγέτη της Αλληλεγγύης, έσωσε τους περισσότερους από αυτούς από την ανωνυμία. Τους προετοίμασε για τη νίκη. Δεν το πιστεύετε; Ο μοναδικός αποτυχών υποψήφιος της Επιτροπής των Πολιτών ήταν αυτός που δεν είχε βγει στη φωτογραφία με τον Λεχ Βαλέσα.  

Η «Ομάδα του Λεχ» παρουσίασε τις υποψηφιότητές της και στην Gazeta Wyborcza (Εφημερίδα των εκλογών), μια εντελώς καινούργια τότε εφημερίδα, η οποία ιδρύθηκε το Μάιο του 1989 βάσει των αποφάσεων της Στρογγυλής Τράπεζας, στην αρχή ως όργανο του συνδικάτου «Αλληλεγγύη». Τίποτα άλλο δεν είχε αυτή η ομάδα στη διάθεσή της. Φανταστείτε, πόσο δύσκολη ήταν σ’ αυτές τις συνθήκες η προσέγγιση όλου του εκλογικού σώματος. Και όμως, τα κατάφεραν. Στις 161 εφικτές για τους αντικαθεστωτικούς υποψήφιους έδρες, στον πρώτο γύρο η «Αλληλεγγύη» πήρε 160! Συν 92 έδρες στην Γερουσία, όπου όλες όλες ήσαν 100. Η λίστα επικρατείας, η οποία υποτίθεται ότι θα εξασφάλιζε τις έδρες στους ακτιβιστές του κυβερνώντος κόμματος, χάθηκε εξευτελιστικά. Έβγαλε μόνο 2 βουλευτές. Και όχι μόνο αυτό. Το αποτέλεσμα εξασφάλισε την εκλογή από τον πρώτο γύρο μόνο 165 βουλευτών. Χρειαζόταν ένας δεύτερος γύρος εκλογών, ο οποίος έγινε δυο εβδομάδες αργότερα, στις 18 Ιουνίου.

Χαρακτηριστικό ήταν το ότι στον πρώτο γύρο των εκλογών η συμμετοχή των ψηφοφόρων έφτασε το 62% («έκπληξη» σχετικά με τη συνηθισμένη συμμετοχή που υπερέβαινε το 90% στα καθεστωτικά χρόνια). Στον δεύτερο γύρο η συμμετοχή έπεσε πολύ πιο χαμηλά, στο 25%. Βεβαίως! Διότι ποιος θα πήγαινε τώρα να ψηφίσει; Για τις μη εκλεγμένες στο πρώτο γύρο 295 έδρες έμειναν μόνο οι υποψήφιοι της κρατικής πλευράς, με μία μόνο εξαίρεση. Το ελεύθερο εκλογικό σώμα δεν ενδιαφερόταν πια για ένα τέτοιο παιχνίδι, για μια τέτοια παράσταση. Του έφτανε η σαρωτική νίκη της «Αλληλεγγύης» στον πρώτο γύρο. [Εδώ να αναφέρω παρενθετικά ότι σήμερα αποτελεί έκπληξη η τόσο πια χαμηλή συμμετοχή των Πολωνών στις εκλογές για το Ευρωκοινοβούλιο· στις τελευταίες εκλογές συμμετείχε μόλις το 23,8%…]  

Η ολοκληρωτική νίκη της αντιπολίτευσης σφραγίστηκε στις εντελώς ελεύθερες εκλογές για την Γερουσία, όπου εκεί η Αλληλεγγύη κέρδισε 99 έδρες. Έχασε δηλαδή μόνο μια έδρα. Την έδρα αυτή την έχασε, να το επαναλάβουμε, εκείνος ο υποψήφιος ο οποίος δεν φωτογραφήθηκε με τον Βαλέσα, ενώ την κέρδισε ένας πλούσιος επιχειρηματίας που ξόδεψε αρκετά λεφτά για την προεκλογική του εκστρατεία. Ίσως αξίζει να αναφερθεί ακόμα ότι σ’ εκείνες τις εκλογές δεν εκλέχθηκε ο Αλεξάντερ Κβασνιέφσκι, ο μετέπειτα πρόεδρος της Πολωνίας (1995-2005).  

Στις 4 Ιουνίου 1989, το κυβερνητικό καθεστωτικό επιτελείο υπέστη μια πραγματική συμφορά. Κάτι που ξάφνιασε μάλλον και τις δυο πλευρές, την καθεστωτική η οποία δεν ήταν έτοιμη ακόμα να καταλάβει την δύναμη των αλλαγών και την αντικαθεστωτική η οποία μετά από τόσους αγώνες έμαθε να τα κοιτάει όλα με μεγάλη επιφύλαξη. Μάλλον και οι δυο πλευρές δεν συνειδητοποιούσαν τις πραγματικές κοινωνικές διαθέσεις. Ωστόσο, ανεξάρτητα από τις όποιες αναλύσεις, το αποτέλεσμα των εκλογών του Ιουνίου 1989 στην Πολωνία επιτάχυνε τον πολιτικό μετασχηματισμό του καθεστώτος.          

Στις 4 Ιουνίου 1989, «ακριβώς το μεσημέρι», στην επικράτεια της Πολωνίας πέρασε ένας καουμπόι, χωρίς να βγάλει το περίστροφό του, χωρίς να φυσήξει τη καπνισμένη κάννη του. Απλώς πέρασε. Και μόνο η σκιά του έριξε τη χαριστική βολή στη στηριζόμενη πλέον σε πήλινα πόδια κόκκινη αυτοκρατορία. Την ώρα εκείνη, οι μέρες της πλησίασαν το αναπόφευκτο τέλος.            

 

*Το όνομα του θρυλικού αρχηγού της Αλληλεγγύης στα ελληνικά συνηθίζεται να γράφεται «Βαλέσα», ενώ κατά τη γνώμη της πολωνο-ελληνικής Φιλολογικής Επιτροπής θα έπρεπε να γράφεται «Baγουένσα».       

 

 

Μπεάτα Ζουλκιέβιτς (Beata Żółkiewicz)

Φιλόλογος, μεταφράστρια και δημοσιογράφος, από την Πολωνία, που ζει μόνιμα στην Ελλάδα.

1 σχολιο

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά