Τρίτη, 22 Απριλίου 2014

Πορεία στο σκοτάδι

Κατηγορία Γνώμες
Γράφτηκε από τον 
Ο συγγραφέας Νίκος Δήμου. Στόχος φανατικών, μετά την αναφορά του στην εξάρτηση εκκλησίας-κράτους, εξαιτίας της τελετής μεταφοράς του Αγίου Φωτός με τιμές αρχηγού κράτους. Ο συγγραφέας Νίκος Δήμου. Στόχος φανατικών, μετά την αναφορά του στην εξάρτηση εκκλησίας-κράτους, εξαιτίας της τελετής μεταφοράς του Αγίου Φωτός με τιμές αρχηγού κράτους. Αρχείο The Books' Journal

Ο Ιμμάνουελ Καντ έχει δώσει ίσως τον πιο περιεκτικό και σύντομο ορισμό στον Διαφωτισμό τονίζοντας πως  είναι «η χειραφέτηση της ανθρώπινης συνείδησης  από το ανώριμο καθεστώς της άγνοιας». Ο ορισμός του Καντ έχει τέσσερις λέξεις κλειδιά: χειραφέτηση, συνείδηση, ανώριμο, άγνοια. Η ανωριμότητα και η άγνοια είναι τα δύο χαρακτηριστικά του ανθρώπου πριν από τον Διαφωτισμό. Δογματικές αντιλήψεις,  προλήψεις, απουσία αιτιολογίας, χειραγώγηση συνειδήσεων, έλλειψη αμφισβήτησης και επικράτηση της παράδοσης και της πίστης, έτσι μπορεί να περιγράψει κανείς την εποχή της προ-νεωτερικότητας.

Η χειραφέτηση και η συνειδητοποίηση είναι οι δύο διαδικασίες μήτρες του Διαφωτισμού. Η απελευθέρωση του ανθρώπου από την άγνοια και τον δογματισμό  και η επένδυση στη λογική, στην επιστημονική μέθοδο και στην αμφισβήτηση είναι τα χαρακτηριστικά της νεωτερικότητας, της περιόδου του ορθολογισμού και των αποδείξεων.

Η αμφισβήτηση της αυθεντίας του κράτους και της εκκλησίας, η αρχή της ανεξιθρησκείας και της πνευματικής ελευθερίας και ο σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας είναι οι σημαντικότερες παρακαταθήκες τους Διαφωτισμού.

Στην Ελλάδα ο Διαφωτισμός πήρε μία ιδιάζουσα μορφή, θα μπορούσαμε να πούμε πως τον φέραμε στα μέτρα μας. Η εθνογένεση του νεοελληνικού κράτους  έγινε μέσω ενός υπερτροφικού ομφάλιου λώρου με το κράτος και την εκκλησία.  Αντί το νεοελληνικό κράτος να ενισχύσει την ιδιωτική πρωτοβουλία, την έπνιξε μέσα από τις πελατειακές δομές που αναπτύχθηκαν από τις πρώτες στιγμές του, αντί να διαχωριστεί ο ρόλος του κράτους από την εκκλησία οι δύο αυτοί παραδοσιακοί φορείς εξουσίας οσμώθηκαν μαζί, σε ένα σφιχταγκάλιασμα που δεν βρίσκεις σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες στην εποχή της νεωτερικότητας. 

Η απουσία της αστικής τάξης που έχουν περιγράψει ο Κονδύλης και ο Δήμου, οι πολιτισμικές υστερήσεις του Σιακαντάρη, ο τρόπος με τον οποίο σχηματίστηκε το νεοελληνικό κράτος με τις επιρροές από το Βυζάντιο και την Ανατολή, όπως υποστηρίζει ο Στέλιος Ράμφος, εξηγούν γιατί η Ελλάδα δεν βίωσε τη νεωτερικότητα όπως τη βίωσαν οι άλλες χώρες της Δύσης. Δυστυχώς, και στην περίπτωση του Διαφωτισμού λειτουργήσαμε «αλά Γκρέκα», υιοθετήσαμε ορισμένες ιδέες του, προσπεράσαμε τις περισσότερες και κάποιες τις κόψαμε και τις ράψαμε στα μέτρα μας.

Κάθε φορά που συζητάμε για τον Διαφωτισμό στην Ελλάδα, το κάνουμε συνήθως με αφορμή την εκκλησία και το μη διαχωρισμό της από το κράτος. Ο διαχωρισμός εκκλησίας - κράτους είναι ένα κρίσιμο σημείο, όχι μόνο της παράδοσης του Διαφωτισμού, αλλά και της «κανονικής» λειτουργίας ενός νεωτερικού κράτους, δεν είναι όμως η μοναδική μας υστέρηση, ο μοναδικός εξαιρετισμός μας από το πνεύμα του Διαφωτισμού.

Η πολιτική μας κουλτούρα συνολικά σημειώνει σημαντικές υστερήσεις από το πνεύμα του Διαφωτισμού.  Η λειτουργία μας σε συλλογικό, αλλά και σε ατομικό επίπεδο αναδεικνύει το πολιτισμικό του προβλήματός μας.  Για να επιστρέψω στον ορισμό του Καντ, δεν χειραφετηθήκαμε από την άγνοιά μας. Δογματικές αντιλήψεις,  προλήψεις, απουσία αιτιολογίας, χειραγώγηση συνειδήσεων, έλλειψη αμφισβήτησης και επικράτηση της παράδοσης και της πίστης είναι τα χαρακτηριστικά της κοινωνίας μας, μίας κοινωνίας που έχει αντιπάθεια στη λογική, στον ορθολογισμό, στην αιτιολογία, στην ανάληψη της ατομικής ευθύνης.

Πού βρίσκονταν κρυμμένες λοιπόν οι παθογένειες μας;  Κάτω από την ευμάρειά μας, το υπερτροφικό κράτος φρόντιζε καλά τους πελάτες του και αυτοί δεν είχαν κανένα λόγο να το αμφισβητήσουν και να χειραφετηθούν από αυτό, ιδιαίτερα από ένα κράτος το οποίο, στενά δεμένο με την εκκλησία, είχε την αίσθηση της ιερότητας.  Κάποια στιγμή όμως αυτό το κράτος δεν μπορούσε να ικανοποιήσει τις ανάγκες των πελατών του, τότε οι πελάτες αποφάσισαν να χειραφετηθούν, μία χειραφέτηση αγανακτισμένη, τυφλή, ανορθολογική. 

Μία χειραφέτηση χωρίς πολιτικό πλαίσιο, χωρίς αιτιολογία, αλλά ως απάντηση στην αφορμή της δημοσιονομικής προσαρμογής, του μνημονίου, του στερέματος του πελατειακού κράτους. Μία χειραφέτηση που στηρίχθηκε σε προ-νεωτερικά χαρακτηριστικά: στις δογματικές αντιλήψεις για το κράτος- πατερούλη που έχει υποχρέωση να μας συντηρεί με κάθε τρόπο, στις προλήψεις για τη θέση στο στόχαστρο του περιούσιου λαού από τους ξένους, στην πίστη πως κάποιος μας έκλεψε τις καλές μας ζωές και στην πεποίθηση πως η κρίση είναι μία τεχνητή κατασκευή.

Από την προ-νεωτερικότητα της άγνοιας περάσαμε σε μια ιδιόμορφη μετα-νεωτερικότητα, μια μετα-νεωτερικότητα στην οποία νομίσαμε πως ανακαλύψαμε την αλήθεια, πως συνειδητοποιήσαμε τι μας φταίει… Μόνο που το κάναμε με έναν ιδιόμορφο τρόπο, χωρίς λογική αλληλουχία, χωρίς τη βάσανο της σκέψης, σαν την εκπλήρωση της προ-νεωτερικής μας προφητείας.  Ίσως ξορκίζοντας τη λογική να πιστεύουμε πως ξορκίζουμε και τα προβλήματα, ίσως η λογική να βλάπτει σοβαρά την ιδεοληψία μας και τη μεσσιανική προσέγγιση των ηγετών μας, ίσως η λογική να χαλάει την πολιτική κρίση που εδράζεται σε όρους καλού και κακού.

Μακάρι ο διαχωρισμός εκκλησίας - κράτους να ήταν η μόνη εξαίρεσή μας από την παράδοση του Διαφωτισμού, μακάρι οι πολιτισμικές μας υστερήσεις να άρχιζαν και να τελείωναν στην τελετή του αγίου φωτός. Όμως είναι περισσότερες και πιο σοβαρές. Σχετίζονται συνολικά με την πολιτική μας κουλτούρα και την πολιτισμική μας παράδοση. Η άποψή μας για το κράτος διαμορφώνει την πολιτική μας σκέψη και, αυτή, την εκλογική μας συμπεριφορά…

Τριαντάφυλλος Καρατράντος

Διεθνολόγος με ειδικότητα στα θέματα ασφάλειας και καθηγητής στη Σχολή Εθνικής Ασφάλειας. Πρόσφατα κυκλοφόρησε το βιβλίο του Πριν το Μνημόνιο δεν έβλεπες.

2 σχολια

  • Φυσικά και δεν κοστίζει τίποτα να υποστηρίξουμε και την μετα-νεωτερικότητα και τον Κάντ ιδίως στην Κριτική του Καθαρού Λόγου, και τον διαχωρισμό κράτους - εκκλησίας και το "αυτεξούσιο" του πολίτη και, πάει λέγοντας. Ποιό όμως είναι το αληθινό ζήτημα στον πυρήνα αυτής της προβληματικής; Έρχεται ο κ. Δήμου και σου λέει πολύ δικαιολογημένα "παίρνεις ένα φως, το ονομάζεις Άγιον Φως, το βάζεις στο προεδρικό αεροπλάνο και το θεωρείς αρχηγό κράτους...Πόσα θες να μας τρελάνεις;" Να πω πως έχει άδικο θα ήταν ...άδικο. Όμως εδώ αν και πρόκειται για τελετή...ειδωλολατρείας - όπως ισχυρίζεται - ταυτόχρονα παραγνωρίζει την ανάγκη μερικών εκατομμυρίων πιστών(;) να ικανοποιήσουν μια πολύ βαθιά, θα έλεγα υπαρξιακή τους ανάγκη, να υπηρετήσουν το Μεγάλο Φανταστικό (δες και Καρλ Γιούνγκ, Ο Άνθρωπος Και Τα Σύμβολα Του). Μα καλά γιατί κλείνει τα μάτια σ' αυτό ο κ. Δήμου; Άλλο το επιθυμητό και άλλο η ζέουσα πραγματικότητα. Πάμε παρακάτω: Έρχεται και ο Μπους ο νεώτερος και υποστηρίζει ότι "βρίσκω πολύ λογικό να εγκατασταθεί η Δημοκρατία στις αραβικές χώρες". Μάλιστα. Αποτέλεσμα: Τα Κουλουβάχατα Της Ιστορίας (για να μην αναφερθώ στην ανελέητη σφαγή εκατομμυρίων αθώων ανθρώπων εξ αυτής της "παραγωγικής" ιδέας. Αλλά και στα καθ' ημάς, again, σου λέει ο κ. Δήμου "από τη μια η εθνοκάθαρση του Κολοκοτρώνη - δεν τον απασχολεί φυσικά το γεγονός ότι σε ολόκληρη την ιστορία της ανθρωπότητας όταν βγαίνουν μαχαίρια τα θύματα προέρχονται ένθεν και ένθεν, ένθεν και κακείθεν - από την άλλη οι ειδωλολατρικές εξάρσεις της ορθοδοξίας, πότε επιτέλους θα ορθοποδήσουμε;" Η απορία δικαιολογημένη ούτως ή άλλως, αλλά ειλικρινά σε τι θα ωφελούσε εκεί ακριβώς μία αλλαγή του status όταν ο παρά 2-3 ψήφους παρ' ολίγον πρωθυπουργός τσεπώνει τα δισεκατομμύρια ευρώ για πλάκα, αρνείται ότι δωροδοκήθηκε, υποστηρίζει ότι είναι θύμα πολιτικής σκευωρίας και, για να αποδείξει πόσο δίκιο έχει, κάνει τον κουτό όταν έρχεται ο λογαριασμός στον κ. Νίκο, στον κ. Ηλία, στον κ. Μηνά και σε ολόκληρον τον ελληνικό λαό; Κλείνοντας θα ρωτούσα ευθέως, εξαιτίας και της γνωστής "τρέλας" του κ. Δήμου με την πληροφορική στην οποία εννοείται ότι διαπρέπει, το εξής: Σήμερα σχεδόν ολόκληρη η ανθρωπότης αντιμετωπίζει για πολλές ώρες κάθε ημέρα τα πάσης φύσεως είδωλα των φωταυγών (πάλι το ...φως) οθονών που μας περικυκλώνουν. Κατά ποία λογική λοιπόν δεν συμμετέχουμε (και μάλιστα ανεξαρτήτως θρησκεύματος) σε μία ομαδική ειδωλολατρική παράκρουση - έστω και ελεγχόμενη(;) - διαφορετικής τάξεως βεβαίως με κεντρική όμως επιδίωξη την ικανοποίηση του Μεγάλου Φανταστικού;

    Συνδεσμος σχολιου
    Διασταυρωμένος Διασταυρωμένος Τρίτη, 29 Απριλίου 2014 17:33
  • Δεν του βρίσκω άδικο σ' αυτο το πολύ γενικόλογο άρθρο. Στην τελευταία παράγραφο σωστά λέει ότι "μακάρι οι πολιτισμικές μας υστερήσεις να άρχιζαν και να τελείωναν στην τελετή του αγίου φωτός". Ωραία γιατί γκρίνιαζε δημόσια την περασμένη εβδομάδα για το Άγιο Φώς που δήθεν μας κοστίζει λεφτά?

    Συνδεσμος σχολιου
    Άρης Άρης Τετάρτη, 23 Απριλίου 2014 08:04

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά