Δευτέρα, 14 Απριλίου 2014

Τέλος στα ψευτοδιλήμματα

Κατηγορία Γνώμες
Γράφτηκε από τον 
Τσίπρας εναντίον Μέρκελ, ποιος θα πατήσει το κουμπί της κατάρρευσης. Εικονογράφηση από τον Economist ενός άρθρου με τίτλο «Μy big fat Greek divorce», για την κατάσταση της ελληνικής οικονομίας το καλοκαίρι του 2012, εν μέσω της κρίσης και λίγο πριν τις διπλές εκλογές εκείνης της χρονιάς. Τσίπρας εναντίον Μέρκελ, ποιος θα πατήσει το κουμπί της κατάρρευσης. Εικονογράφηση από τον Economist ενός άρθρου με τίτλο «Μy big fat Greek divorce», για την κατάσταση της ελληνικής οικονομίας το καλοκαίρι του 2012, εν μέσω της κρίσης και λίγο πριν τις διπλές εκλογές εκείνης της χρονιάς.

Με αφορμή το δίλημμα που έθεσε ο Αλέξης Τσίπρας κατά την έλευση της γερμανίδας καγκελαρίου στην Ελλάδα και εν όψει ευρωεκλογών: «Μέρκελ ή ΣΥΡΙΖΑ».

Με το δίλημμα «Μέρκελ ή ΣΥΡΙΖΑ» την περασμένη Παρασκευή, ο κύριος Τσίπρας υιοθέτησε έναν πολιτικό λόγο που μας είναι γνώριμος. Άλλωστε και ο πρωθυπουργός θέτει διλήμματα τύπου «Μιζέρια ή Ελπίδα» και «Εντός Ευρώπης ή Εκτός Ευρώπης». Τέτοια διλήμματα πρέπει να μας φαίνονται όσο αποπροσανατολιστικά φαντάζουν οι φράσεις «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα» του Γιώργου Παπανδρέου και «Ευθύνη ή Ανευθυνότητα» του Κώστα Καραμανλή.

Διλήμματα τέτοιου τύπου θέτουν τον κακό απέναντι ώστε να φαίνεται αβίαστη η σωστή επιλογή. Η επιλογή είναι ανάμεσα στο άσπρο και το μαύρο. Το άσπρο είναι βέβαια το ζητούμενο. Γκρι δεν υπάρχει. Επίσης δεν υπάρχει μπλε, κόκκινο ή πράσινο. Όλες οι πολιτικές αποφάσεις ανάγονται σε μία δυαδική μεταβλητή με δύο τιμές: μία καλή και μία κακή. Θα μπορούσαμε να χαρακτηρίσουμε μία τέτοια πολιτική θέση ως δυαδική πολιτική θέση.

Δυαδικές πολιτικές θέσεις τίθενται συνεχώς: Ή καπιταλιστής ή κομμουνιστής. Ή μνημονιακός ή αντιμνημονιακός. Ή με τον κλέφτη ή με τον νοικοκύρη. Είναι πάντοτε λανθασμένες τέτοιες κατηγοριοποιήσεις; Προφανώς όχι. Υπάρχουν και περιπτώσεις που είναι σωστές. Σε όλους είναι γνωστή η λογική του «Ολίγον έγκυος»: Ή είσαι έγκυος ή δεν είσαι. Ενδιάμεσο στάδιο δεν υπάρχει. Τα πράγματα όμως στην πολιτική σπάνια είναι έτσι.

Το πρόβλημα με την πολιτική είναι ότι κάθε απόφαση είναι εξαιρετικά πολύπλοκη. Έχουμε πολλές μεταβλητές, οι οποίες μάλιστα είναι συνεχείς, όχι δυαδικές – δηλαδή πέρα από το άσπρο και το μαύρο υπάρχουν πολλές αποχρώσεις του γκρίζου.  Οι πολιτικοί δεν έχουν τον τρόπο και συχνά την ικανότητα να καταλάβουν, πρώτα οι ίδιοι, και μετά να μεταφέρουν στο λαό, την πολυπλοκότητα των θεμάτων.

Κι όμως, πολλές αποφάσεις λαμβάνονται στη βάση αυτών των δυαδικών μεταβλητών. Ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας δομήθηκε πάνω στο δόγμα Μπους: «Ή είσαι μαζί μας ή εναντίον μας». Ολόκληρες ιδεολογίες και κομματικοί σχηματισμοί έχουν θεμελιωθεί στη βάση τέτοιων διλημμάτων. Ο κομμουνισμός, για παράδειγμα, είναι χτισμένος σε μία δυαδική μεταβλητή κεφαλαίου-λαού. Ή με το κεφάλαιο θα είσαι ή με τον αγωνιζόμενο εργαζόμενο λαό. Ενδιάμεση θέση δεν υπάρχει. Ο εθνικισμός αντίστοιχα θεμελιώθηκε στη διάκριση μεταξύ των πατριωτών και των αλλοδαπών. Ή με τους συμπατριώτες σου θα είσαι, ή με τους αλλοδαπούς.

Όλες οι ιδεολογίες και οι σχηματισμοί θέτουν στο προσκήνιο τη δυαδική μεταβλητή που τους συμφέρει. Άλλος σε καλεί να σκεφτείς σε όρους της εθνικής σου ταυτότητας, άλλος σε όρους οικονομικής κατάστασης, άλλος σε όρους ανθρωπίνων δικαιωμάτων, άλλος σε όρους περιβάλλοντος. Το χειρότερο βέβαια είναι ότι οι δύο τιμές που δίνουν στη μεταβλητή συχνά δεν έχουν καμία σχέση με την πραγματικότητα.

Τι να πούμε, για παράδειγμα, για το δίλημμα «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα». Φαίνεται ότι το 95% και πλέον των χωρών του κόσμου είναι βάρβαρες, από τη στιγμή που δεν έχουν σοσιαλιστικά καθεστώτα. Τι να πούμε για το εκβιαστικό δίλημμα «Εντός Ευρώπης ή Εκτός Ευρώπης». Συχνά χρησιμοποιείται πονηρά για να υποδειχθεί η πόρτα της εξόδου σε οποιονδήποτε έχει αντιρρήσεις με τη λειτουργία της ΕΕ.

Το νέο δίλημμα «Μέρκελ ή ΣΥΡΙΖΑ» αποτελεί τον τελευταίο κρίκο στην αλυσίδα μίας σειράς ψευτοδιλημμάτων. Έχει τόσα λογικά σφάλματα που δεν μπορώ καν να σκεφτώ από πού να ξεκινήσω την αποδόμηση. Να ρωτήσω αν το πρόβλημα είναι το πρόσωπο Μέρκελ, η Γερμανία, ο ευρωπαϊκός Βορράς, το δίκαιο του ισχυρού; Στο άλλο άκρο, είναι ο ΣΥΡΙΖΑ, ο κομμουνισμός, η αναρχία, ο αρχηγός Τσίπρας, η αλληλεγγύη; Ποια είναι τα δύο άκρα και πώς συγκροτούν ένα δίπολο χωρίς ενδιάμεσες θέσεις; Και πώς καταλήγουν στην επιλογή του ΣΥΡΙΖΑ; Είναι τόσο απροκάλυπτα απλοϊκό και λανθασμένο αυτό το ψευτοδίλημμα που καλύτερα θα ήταν να λέει: «Καλό εναντίον κακού. Αν θέλετε το καλό, ψηφίστε ΣΥΡΙΖΑ».

Για να κάνει σωστή αξιολόγηση των προτάσεων, ο πολίτης δεν πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις δυαδικές μεταβλητές που του πασάρονται. Ούτε τις τιμές που του δίνονται. Ποτέ μία πολιτική απόφαση ή η ψήφος στις εκλογές δεν έχουν να κάνουν με μία μεταβλητή. Μάλιστα, ο πολίτης μπορεί κάλλιστα να βρει ψήγματα δικαίου σε όλες τις μεταβλητές που θέτει αποσπασματικά η κάθε δύναμη: η σύνθεση είναι το ζητούμενο.

Σε επίπεδο ιδεολογιών, για παράδειγμα, ο κομμουνισμός έχει δίκιο να θέτει το ζήτημα της ισότητας και ο καπιταλισμός, από την άλλη, έχει δίκιο να θέτει το ζήτημα της ελευθερίας. Σε επίπεδο κομμάτων, ο ΣΥΡΙΖΑ μπορεί να συνεισφέρει θετικά στη συζήτηση για τα ανθρώπινα δικαιώματα, η Νέα Δημοκρατία στη συζήτηση για τη βελτίωση της ελεύθερης οικονομίας, οι Ανεξάρτητοι Έλληνες στη συζήτηση για την πορεία της συλλογικής μας ταυτότητας, το ΠΑΣΟΚ στην ενδυνάμωση της μεσαίας τάξης, το ΚΚΕ μπορεί να ενισχύσει τις συλλογικές διεκδικήσεις, η ΔΗΜΑΡ να θέσει μία σειρά αρχών, το ΠΟΤΑΜΙ να φέρει νέα πρόσωπα στην πολιτική.

Στην πολιτική δεν υπάρχει μόνο μία μεταβλητή, ούτε αυτή είναι δυαδική. Υπάρχει μία τεράστια έκταση γκρίζου στην οποία καλείται να τοποθετηθεί ο πολίτης και να συνθέσει μία εμπεριστατωμένη άποψη. Η σύνθεση ασφαλώς δεν μπορεί να αποτυπωθεί με ακρίβεια στην ατομική ψήφο του. Εκεί πάλι έχουμε μία διακριτή μεταβλητή. Ή το ένα κόμμα θα ψηφίσει ή το άλλο. Συλλογικά όμως, η εικόνα του εκλογικού αποτελέσματος συντίθεται από όλες τις επιμέρους μεταβλητές και καλεί τις δυνάμεις να αποτυπώσουν τη θέση που εκφράζει το λαό.

Σήμερα, οι πολιτικές δυνάμεις εξαναγκάζονται πια σε συνεργασία. Η σύνθεση επιβάλλεται από το λαό. Σε αυτό το πολιτικό σκηνικό δεν υπάρχει χώρος για ψευτοδιλήμματα. Όποια πολιτική δύναμη θέλει να συνεχίσει να προτάσσει τις δυαδικές μεταβλητές της, πρέπει να αποδοκιμάζεται και να επαναφέρεται στην τάξη. Εναλλακτικά, να αποβάλλεται από το πολιτικό σύστημα.

Αλέξιος Αρβανίτης

Διδάκτωρ κοινωνικής ψυχολογίας. Διδάσκει στο τμήμα ψυχολογίας του Οικονομικού Κολλεγίου Αθηνών (BCA), στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα κατάρτισης στις διαπραγματεύσεις του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών και στο τμήμα ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά