Κυριακή, 19 Ιουνίου 2016

Brexit και ιστορία

Κατηγορία Γνώμες
Γράφτηκε από την  Δημοσιεύθηκε στο Γνώμες web only
O πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Μάρτιν Σουλτς και ο βρετανός πρωθυπουργός Τζαίημς Κάμερον. Μετά τις 23 Ιουνίου, η Ευρώπη πιθανόν να μην είναι η ίδια. O πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Μάρτιν Σουλτς και ο βρετανός πρωθυπουργός Τζαίημς Κάμερον. Μετά τις 23 Ιουνίου, η Ευρώπη πιθανόν να μην είναι η ίδια. Αρχείο Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου

Η εν ψυχρώ δολοφονία – ή  μάλλον η εκτέλεση – της βουλευτού των Εργατικών Τζo Κοξ από ένα φανατικό υποστηρικτή του Brexit  έδειξε με τον πιο ακραίο και τραγικό τρόπο το βάθος και την επιρροή των ρατσιστικών, ακροδεξιών και εθνικιστικών ιδεών και πολιτικών δυνάμεων στη Βρετανία. Έβαψε στο αίμα την εκστρατεία για το βρετανικό δημοψήφισμα η οποία όμως  ήδη είχε σφραγισθεί από ακρότητες και πολωτικές λογικές. 

Στη διαδικασία της πόλωσης, ιστορικά επιχειρήματα και απόψεις κατατέθηκαν σε αφθονία κυρίως από τους υποστηρικτές του Brexit. Η αρχική στόχευση ήταν η ανάδειξη του βρετανικού (και σε πολλές περιπτώσεις αγγλικού)  «εθνικού εξαιρετισμού».  Για παράδειγμα, σύμφωνα με ορισμένους υποστηρικτές του Brexit, η Βρετανία δεν συνδέεται οργανικά με την «Ευρώπη» αλλά ούτε και με την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) που αποτελεί μια  γαλλο-γερμανική μεταπολεμική πρωτοβουλία. Ο πρώην δήμαρχος του Λονδίνου και νυν βουλευτής των Τόρις,  Μπόρις Τζόνσον, υπέρμαχος της «εξόδου», χαρακτήρισε την  ΕΕ μια παραλλαγή των σχεδίων του Χίτλερ για τη δημιουργία ενός «υπερκράτους». Παρά τις  επικρίσεις που δέχθηκε, ο Τζόνσον  φαίνεται ότι γνώριζε πολύ καλά πώς ακούγεται αυτός ο παραλληλισμός  στα αυτιά όσων αντιμετωπίζουν την ΕΕ ως έναν γιγάντιο γραφειοκρατικό μηχανισμό έτοιμο «να στραγγαλίσει τη δημοκρατία και την εθνική κυριαρχία στις χώρες μέλη». Η Βρετανία, «η χώρα που δεν ντρέπεται για την ιστορία της στον 20ό αιώνα»,  όπως ισχυρίζονται ορισμένοι υποστηρικτές του Βrexit, μόνο περήφανη μπορεί να αισθάνεται για το γεγονός ότι πολέμησε το φασισμό και τον εθνικοσοσιαλισμό της ηπειρωτικής Ευρώπης  και κανένα λόγο δεν έχει να παραχωρήσει κυριαρχία σε κείνους που έφτιαξαν την ΕΕ  για να ξεπλύνουν το όνειδος του Β’  Παγκόσμιου Πολέμου.

Αυτή η διάσταση της βρετανικής  ιστορίας είναι βέβαια σχηματική και απλουστευτική.  Αποδείχθηκε όμως μάλλον αβλαβής  σε σύγκριση με τις πολύ βαθύτερες,  συγκεκαλυμμένες αλλά και  επικίνδυνες ιστορικές φαντασιώσεις για το μεγαλείο του (συνήθως Άγγλου) «λευκού ανθρώπου» και της Αυτοκρατορίας του. Είναι γεγονός ότι πολλοί νεότεροι  Βρετανοί δεν έχουν μεγαλώσει και δεν έχουν εκπαιδευθεί σε περιβάλλοντα που καλλιεργούσαν τον βρετανικό αυτοκρατορικό εθνικισμό, όπως συνέβαινε μέχρι και τα μέσα του 20ού αιώνα. Αν όμως η Αυτοκρατορία δεν είναι εκεί, οι μνήμες και οι εικόνες της δεν έχουν σβήσει. Στη διάρκεια της καμπάνιας για το δημοψήφισμα αναζωογονήθηκαν, ενώ αναδείχθηκαν εκείνες  οι πλευρές τους που είναι κυρίως συνδεδεμένες με το ρατσισμό.  Η Βρετανία κυριαρχούσε στον κόσμο κάποτε και, στο μυαλό ορισμένων απο τους υποστηρικτές του Βrexit, αυτή η ιστορική κληρονομιά δεν αναγνωρίζεται σε μια ΕΕ που υπονομεύει την αίγλη της χώρας, αντιμετωπίζοντάς την ως ένα ακόμη μέλος ανάμεσα σε άλλα. Κι αν η Αυτοκρατορία δεν έλθει πίσω, μερικές παραλλαγές της θα μπορούσαν να αναπτυχθούν  αν η Βρετανία ξεφύγει από τον  «κλοιό της ΕΕ».  Αυτή η επιχειρηματολογία συνδέθηκε στενά τόσο με το λόγο κατά της μετανάστευσης από χώρες της ΕΕ αλλά και με τα θέματα της Κοινοπολιτείας.   Στο στρατόπεδο του Βrexit, ορισμένες πρώην αποικίες αποτελούν ελκυστικές «αναδυόμενες οικονομίες»  (όπως η Ινδία ή  χώρες της Αφρικής) με τις οποίες η Μεγάλη Βρετανία μπορεί να επανενεργοποιήσει ισχυρούς δεσμούς προς όφελός της, αν απελευθερωθεί από «τα δεσμά της ΕΕ». Δεν είναι τυχαίο ότι ορισμένοι κάτοικοι της Βρετανίας από χώρες της Κοινοπολιτείας, οι οποίοι ψηφίζουν στο δημοψήφισμα, θεωρούν ότι αν κλείσει ο δρόμος στους Ευρωπαίους που ελεύθερα μετακινούνται και εγκαθίστανται στη Βρετανία, θα μπορέσουν ενδεχομένως οι ίδιοι να επωφεληθούν διασφαλίζοντας καλύτερους όρους παραμονής στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Τρία κρίσιμα ερωτήματα δεν έχουν βέβαια απαντηθεί στο πλαίσιο αυτής της (συνήθως αγγλοκεντρικής) ιστορικής αφήγησης. Τι θα γίνει με το 40% του βρετανικού εξαγωγικού εμπορίου που διεξάγεται με χώρες της ΕΕ;  Για ποιο λόγο, αναδυόμενες οικονομίες, πολλές εκ των οποίων είναι πρώην αποικίες της Βρετανίας με όχι λαμπρές μνήμες από τον καιρό της αποικιοκρατίας,  θα προτιμήσουν τη Βρετανία αντί για μεγάλες αγορές του 21ου αιώνα όπως η Κίνα, η Ιαπωνία, οι ΗΠΑ ή ακόμη και η εναπομείνασα ΕΕ;  Και τι θα γίνει αν η Σκωτία αντιταχθεί στην «κυριαρχία του Γουεστμίνστερ» και επιδιώξει μια απόσχιση που ενδεχομένως θα μετατρέψει τη Μεγάλη Βρετανία σε «Μικρά Αγγλία»; Μια «έξοδος» της Βρετανίας από την ΕΕ αναμφίβολα θα έχει συνέπειες για όλη την Ένωση σε πολιτικό,  οικονομικό και συμβολικό επίπεδο, αλλά δεν θα αφήσει αλώβητη την ίδια τη χώρα. Ωστόσο, οι νοσταλγοί του «αυτοκρατορικού μεγαλείου» και της κυριαρχίας του «λευκού Βρετανού» μάλλον λίγο ασχολούνται με αυτά τα θέματα, απορροφημένοι από την εμβάθυνση σε μια ιστορική αφήγηση διάστικτη από ρατσιστικά στερεότυπα.

Η αναφορά στις χρήσεις της ιστορίας δεν έχει στόχο να υποβαθμίσει την πολιτική κριτική που ασκήθηκε σε τρέχουσες  εξελίξεις και φαινόμενα στην ΕΕ.  Αναμφίβολα, η  κριτική για τα δημοκρατικά ελλείμματα και τις γραφειοκρατικές αγκυλώσεις  της ΕΕ κατέλαβε σημαντική θέση στον δημόσιο διάλογο στη Βρετανία και υποστηρίχθηκε κυρίως από τους οπαδούς του Βrexit – χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι υποστηρικτές του Βremain αρνούνται αυτή τη διάσταση.  Μένει να γίνει πολλή δουλειά στην ΕΕ προς την κατεύθυνση της εμβάθυνσης  των δημοκρατικών θεσμών αλλά και της επανασύνδεσης των λαών με τη διαδικασία της ευρωπαϊκής ενοποίησης. Μακάρι όμως να ήταν αυτό το πρόβλημα  μερίδας των υποστηρικτών του Βrexit – αλλά και ορισμένων από τους υποστηρικτές τους στη χώρα μας.  Επενδύοντας  στις πιο σκοτεινές στιγμές τόσο της βρετανικής όσο και της ευρωπαϊκής ιστορίας, ούτε τη λειτουργία των ευρωπαικών δημοκρατικών θεσμών μπορούν να βελτιώσουν ούτε τα πολιτικά και οικονομικά συμφέροντα των πιο αδύναμων μπορούν να  υποστηρίξουν αποτελεσματικά.  

Ρητά ή υπόρρητα, οι θέσεις πολλών brexiters στηρίζουν ή διευκολύνουν την άνοδο και εμπέδωση των εθνικιστικών και ακροδεξιών ιδεολογιών.

Έφη Γαζή

Αναπληρώτρια καθηγήτρια ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα αφορούν τη θεωρία και τη μεθοδολογία της ιστορίας, τις δημόσιες χρήσεις της ιστορίας, τον εθνικισμό και τη θρησκεία, την ιδεολογία και την πολιτική κουλτούρα, την κοινωνικο-πολιτισμική και διανοητική ιστορία. Βιβλία της: “Scientific” National History: The Greek Case in Comparative Perspective (1850-1920) (2000), Ο δεύτερος βίος των Τριών Ιεραρχών. Μια γενεαλογία του «ελληνοχριστιανικού πολιτισμού» (2004), Πατρίς, Θρησκεία, Οικογένεια. Ιστορία ενός συνθήματος (1880-1930) (2011).

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά