Σάββατο, 14 Ιουνίου 2014

Ο σαρκασμός κι ο κυνισμός των αδελφών Κοέν

Κατηγορία Blog
Γράφτηκε από τον 
Ο Τζον Τορτούρο σε σκηνή από τον «Μεγάλο Λεμπόφσκι» (1998), των αδελφών Κοέν. Ο Τζον Τορτούρο σε σκηνή από τον «Μεγάλο Λεμπόφσκι» (1998), των αδελφών Κοέν. Polygram Filmed Entertainment

Το έργο των Τζόελ και Ίθαν Κοέν εκτοξεύθηκε ψηλά το 1991 με το σπουδαίο Barton Fink , που κέρδισε τον Χρυσό Φοίνικα στις Κάννες. Η τελευταία ταινία τους, Inside Llowyn Davis (2013), που προβλήθηκε πρόσφατα και στους ελληνικούς κινηματογράφους, είναι ατμοσφαιρική, σχεδόν μινιμαλιστική, και αναφέρεται σε έναν συμπαθή, πλην όμως μάλλον loser καλλιτέχνη, έναν τραγουδιστή της φολκ που ψάχνει την επιτυχία, το νόημα της ζωής, την καλλιτεχνική μουσική δημιουργία, τον έρωτα – κι αυτός δεν ξέρει τι… Ο τραγουδιστής Llowyn έχει δυνατότητες και ταλέντο, μα οι δυνατότητες αυτές έχουν ένα ορατό όριο, δεν πάνε τόσο μακριά ώστε να μπορέσει να κατακτήσει τη επιτυχία.

Παρ’ όλα αυτά επιλέγει να παραμείνει στη μουσική σκηνή και να μη στραφεί αλλού, να μη γίνει ναυτικός ή οικογενειάρχης, οι άλλες δύο εναλλακτικές δυνατότητες που έχει… Το ότι αποδέχεται κι επωμίζεται αυτόν τον περιορισμένο καλλιτεχνικό ρόλο, εμπεριέχει μια γεύση τραγικότητας, έχει συνέπεια να πληρώνει δυσβάσταχτο τίμημα (αυτό σηματοδοτεί, μάλλον, ο ξυλοδαρμός που υφίσταται στο μουσικό κέντρο, στην αρχή και στο τέλος της ταινίας, ξυλοδαρμός που σφραγίζει τις διαδρομές του). Ο κεντρικός χαρακτήρας έχει μια φυσική ευγένεια, μα είναι μάλλον απροσάρμοστος και αδέξιος στις ανθρώπινες, φιλικές κι ερωτικές σχέσεις του και αυτό απωθεί τους άλλους. Δείχνει λοιπόν, ταυτόχρονα, αντικοινωνικός και συμπαθητικός…

Πρόκειται για μια ταινία σχεδόν φτιαγμένη απ’ το τίποτα, βασισμένη στα πήγαινε-έλα και τις χωρίς πολύ νόημα αναζητήσεις ενός μάλλον ηττημένου κεντρικού ήρωα. Και όμως, το φιλμ κλείνει μέσα του πολλή αλήθεια και ψυχή… Οι αδελφοί Κοέν χρησιμοποιούν συνειδητά ορισμένα ασήμαντα αφηγηματικά προσχήματα, ο ήρωας π.χ. χάνει το γάτο που του ανέθεσαν να φυλάει οι φίλοι του, ψάχνει να τον βρει, πιάνει έναν άλλο που δεν είναι ο δικός τους και τους τον δίνει… Με αυτή την περίτεχνη αφηγηματική μέθοδο των συνεχόμενων ματαιώσεων, οι Κοέν δίνουν νόημα και βάρος στην τρελή αναζήτηση και την αγωνία του κεντρικού προσώπου. Η σκηνοθεσία βασίζεται στη δημιουργία ατμόσφαιρας χάρη στις λεπτομέρειες, τα φολκ τραγούδια χρησιμοποιημένα έτσι ώστε να δίνουν κάθε φορά ξεχωριστό νόημα στη μυθοπλαστική ανέλιξη, το ημίφως και το διακριτικό ζεστό φως, τους παράξενους κλειστούς χώρους και τις ιδιότυπες καταστάσεις που κατασκευάζουν οι Κοέν…

Αν και ο κεντρικός χαρακτήρας έχει ορισμένες φορές συγκεκριμένο προορισμό, να δει π.χ. τον ιμπρεσάριό του στο Σικάγο, η ανθρώπινη ζωή και η πορεία της μοιάζουν μάλλον παράλογες, χωρίς ειρμό, όλο δυσάρεστα απρόοπτα. Μας παίζουν αρκετές φορές άσχημα παιγνίδια, μας προσφέρουν και κάποιες πολύτιμες χαρές, κρυμμένες κυρίως στην τέχνη και στη ζεστασιά της ανθρώπινης επαφής… 

Η στάση του τραγουδοποιού Llowyn κρύβει μέσα της αρκετό στωικισμό κι επιμονή και μας θυμίζει την ιώβειο υπομονή και το στωικισμό του κεντρικού χαρακτήρα στο Ένας σοβαρός άνθρωπος, του εβραίου καθηγητή που η ζωή του βάλλεται, παράλογα, από παντού και όλα του πάνε ανάποδα, μα και την υπομονή κι επιμονή του δραπέτη Τζορτζ Κλούνεϊ, στο Ω αδελφέ! Πού είσαι; (2000),που σαν νέος Οδυσσέας αναζητά ψύχραιμος, υπομονετικός κι ανυποχώρητος τη δική του Ιθάκη. Η πορεία του κεντρικού προσώπου επιδέχεται αρκετές αναγνώσεις και η πολυσημία αυτή είναι ένα από τα ατού του φιλμ.

 

Ένας σοβαρός άνθρωπος

Το φιλμ που οι αδελφοί Κοέν γύρισαν το 2009, το αριστουργηματικό, τολμώ να πω, Ένας σοβαρός άνθρωπος, είναι ουσιαστικά μια φιλοσοφική ταινία σχετική με τα ερωτήματά μας για το νόημα της ζωής και του κόσμου, σχετικά με τα καθημερινά βάσανα που έχει να αντιμετωπίσει ο μέσος άνθρωπος και τη στάση που υιοθετεί για να το πράξει (άρα οι Κοέν ασχολούνται με ζητήματα ηθικής). Κατ’ αρχήν να υπογραμμίσουμε πως ο κεντρικός ήρωας Λάρυ Γκόπνικ είναι Εβραιοαμερικανός, σαν τους Κοέν, ένας φιλήσυχος οικογενειάρχης, καθηγητής φυσικής. Στην ζωή του, όμως, συμβαίνουν αρκετά δεινά: έχει επαγγελματικά και οικογενειακά προβλήματα και ζητήματα υγείας, η γυναίκα του τα φτιάχνει με τον ομόθρησκό τους Σάι και του ζητά εβραϊκό, τελετουργικό διαζύγιο για να ξαναπαντρευτεί, τα παιδιά του τσακώνονται, ο γιος του καπνίζει χόρτο, ο αδελφός του είναι άρρωστος, τζογαδόρος, έχει εγκατασταθεί μόνιμα στο σπίτι του και διώκεται από τη δικαιοσύνη, κ.λπ. Ο ήρωας μπλέκεται, δηλαδή, σε έναν καφκικό, δυσάρεστο, αν όχι εφιαλτικό, λαβύρινθο…

Το Ένας σοβαρός άνθρωπος είναι μια κρυπτική, μυστηριώδης και κρυπτογραφημένη ταινία[1] την οποία μπορείς να προσεγγίσεις νοηματικά από διαφορετικές πλευρές. Μπορούμε να βάλουμε στο επίκεντρο της προσέγγισής μας την αρχή της απροσδιοριστίας του Χάιζενμπεργκ, την οποία ο καθηγητής διδάσκει σε ένα μάθημά του σημειώνοντας πως από αυτή συνάγεται πως δεν ξέρουμε ποτέ τι συμβαίνει στ’ αλήθεια. Ο Λάρυ ισχυρίζεται ότι, βασικά, δεν ξέρουμε τι συμβαίνει και τι μπορεί να συμβεί στη ζωή μας. Πράγματι, η ζωή του σαρώνεται σταδιακά από πολλούς ανεμοστρόβιλους (σαν κι αυτόν που έρχεται απειλητικός στο τέλος της ταινίας), με αποκορύφωμα το επίφοβο ραντεβού με τον ακτινολόγο που πρόκειται να γίνει μετά το τέλος της αφήγησης του φιλμ, για να του ανακοινωθεί, πιθανόν, η ασθένειά του… Ό,τι ο Λάρυ θεωρούσε σωστό, βγήκε λάθος, γι’ αυτό βρίσκεται σε σύγχυση. Όταν η αλήθεια βρεθεί να είναι ψέματα, η ελπίδα πεθαίνει, όπως ψελλίζει ο γέρος ραβίνος. Ο Λάρυ θεωρεί τα μαθηματικά που διδάσκει βασική μέθοδο απόδειξης των πραγματικών δεδομένων. Οδηγούν όμως στην αρχή της αβεβαιότητας. Και ο ίδιος και ο αδελφός του καταλήγουν μάλλον στην αμφισβήτηση του Θεού: τα έχει φτιάξει όλα χάλια, σκατά!...

Για να βάλει μια τάξη στη μπερδεμένη ζωή του και να την ερμηνεύσει, ο loserΛάρυ προσπαθεί αγωνιωδώς, σε όλη την ταινία, να πάρει απαντήσεις από τους ραβίνους. Δεν κατορθώνει να συναντήσει τον σοφό γερο-ραβίνο (ο οποίος καταδέχεται να συνομιλήσει μόνο με τον γιο του μετά το μπαρ μίτσβα του), μα έχει μια ενδιαφέρουσα και δυσεξήγητη, αν όχι τρελή, συνομιλία με τον δεύτερο ραβίνο. Ο ραβίνος τούδιηγείται την παράλογη και αγωνιώδη ιστορία έρευνας της αλήθειας από έναν εραίο οδοντίατρο. Ο ραβίνος δηλώνει πως ο Θεός δεν μας χρωστά κάποια απάντηση, μα ο Λάρυ επιμένει να την απαιτεί για τη ζωή του. «Γιατί μας αφήνει να απορούμε, αφού δεν δίνει καμιά απάντηση;» Η συνάντηση καταλήγει ίσως στην αμφισβήτηση στου Θεού. Καταλήγει, όμως, ίσως και στην ανεκτικότητα και την υπομονή, σε ένα είδος στωικισμού. Ο Λάρυ δεν έχει τίποτε καλύτερο να κάνει από το να αποδέχεται την έκβαση της ζωής, ακόμη κι αν είναι δυσάρεστη, όπως δηλώνει και το ρητό με το οποίο ανοίγει η ταινία, αποδέξου με απλότητα ό,τι σου συμβαίνει. Δεν είναι η πρώτη φορά που συναντάμε τον στωικισμό, δίπλα στην απομυθοποίηση και τον κυνισμό, στο έργο των Κοέν. Αυτό συμβαίνει επίσης στον Μεγάλο Λεμπόφσκι και το Ω αδελφέ! Πού είσαι;.                   

 

Η θεματική της βλακείας και της αφέλειας

Το 2001 οι Κοέν γυρίζουν το ασπρόμαυρο Ο άνθρωπος που δεν ήταν εκεί, ταινία που εξιστορεί τη σωρεία λαθών μιας ομάδας ανθρώπων εξαιτίας των ανόητων φιλοδοξιών τους και του παραλογισμού των πράξεών τους. Η ζωή του βαριεστημένου κουρέα (Μπίλυ Μπομπ Θόρντον), παντρεμένου με τη φιλάρεσκη και αριβίστρια Ντόρις (Φράνσις ΜακΝτόρμαντ), είναι ανιαρή. Ο κουρέας πάσχει από υπαρξιακή πλήξη, βιώνει ένα υπαρξιακό κενό, μοιάζει σχεδόν αόρατος, κάτι σαν φάντασμα για τους άλλους, σαν να μην είναι «εκεί», παρών. Ουσιαστικά ζει σε έναν κόσμο που δεν έχει θέση γι’ αυτόν, όπως συμβαίνει στον σύγχρονο άνθρωπο, παρατηρούν οι Κοέν. Οφείλει, επιπλέον, να υπομείνει τη μοιχεία της γυναίκας του με το βίαιο αφεντικό της (Γκαντολφίνι), το οποίο αποφασίζει να εκβιάσει για να επενδύσει, ατυχέστατα, τα χρήματα στις μπίζνες που του προτείνει ένας κομπιναδόρος. Ακολουθεί, εξαιτίας της δίψας για λεφτά και έρωτα, η κατρακύλα όλων, μια χιονοστιβάδα λανθασμένων ενεργειών που συντρίβει τους πάντες… Και σε αυτή την ταινία οι αδελφοί Κοέν αναφέρονται στην αρχή της αβεβαιότητας, σημειώνοντας πως όταν κοιτάζεις, όταν παρατηρείς την πραγματικότητα, επιδράς επάνω της και την αλλάζεις. Απόρροια αυτών είναι η λογική αμφιβολία, που όμως δεν βλέπουμε να διέπει τους ήρωες των Κοέν, οι οποίοι είναι βυθισμένοι στη χαζομάρα και την τρέλα τους. Εξαιτίας της ο κουρέας από αόρατος γίνεται «υπερενθουσιώδης» και γκαφατζής με μοιραία έκβαση. Η ζωή είναι ένας λαβύρινθος όλο στροφές, όσο είσαι μέσα προχωράς ανέμελος, μα στο τέλος την πατάς. Εάν όμως το δεις συνολικά, από ψηλά (όπως ο «σοβαρός άνθρωπος»  από τη σκεπή του σπιτιού του), πιο φιλοσοφημένα, μπορείς να βρεις κάποια γαλήνη, μας λένε οι Κοέν…  

Η θεματική της ανθρώπινης αφέλειας και βλακείας (ιδωμένη μέσα από έναν λανθάνοντα μισανθρωπισμό) είναι πανταχού παρούσα στο έργο τους. Η ανοησία των χαρακτήρων έχει, όμως, συχνά, μοιραίες συνέπειες, τους οδηγεί σε  παταγώδεις αποτυχίες (Fargο,1996, Ο άνθρωπος που δεν ήταν εκεί, Καυτό απόρρητο, Ladykillers: Η συμμορία των πέντε, 2004, κ.λπ.). Ο Τζόελ και ο Ίθαν μας λένε ότι όλοι οι άνθρωποι μπορούν να κάνουν χοντρά, μη αντιστρέψιμα και καταστροφικά λάθη. Περιγράφουν, με επιμονή, σε ποια κόλαση, από την οποία δεν μπορούμε να αποδράσουμε, μπορούν να μας ρίξουν αυτά τα λάθη, για τα οποία φταίει, βοηθούντων των συνθηκών, το ξερό κεφάλι μας... Αφηγούνται σκωπτικά τη διαδικασία της πτώσης και της διάλυσης στις οποίες μας οδηγούν οι προβληματικές επιλογές μας.

Οι Κοέν βλέπουν γύρω τους στρατιές ηλιθίων, όπως λένε, μέσα απ’ το στόμα του στριφνού και μοχθηρού, συνταξιούχου πράκτορα (Τζον Μάλκοβιτς), στο σπαρταριστό και σαρκαστικότατο Καυτό απόρρητο. Στο Καυτό απόρρητο (Burn after reading, 2008) οι άπληστοι μα γελοίοι χαρακτήρες συναγωνίζονται σε βλακεία, τυχοδιωκτισμό, παραλογισμό και λαθεμένες αποφάσεις και κινήσεις. Ο ένας προσπαθεί να ρίξει και να εξαπατήσει τον άλλο, με αποτέλεσμα να βγουν όλοι χαμένοι, ιδιαίτερα οι δυο βλαμμένοι υπάλληλοι του γυμναστηρίου (Μπραντ Πιτ και Φράνσις ΜακΝτόρμαντ) που μπερδεύονται, εντελώς τρελά, στην υπόθεση εκβιασμού του πρώην πράκτορα και της πώλησης των «μυστικών» του, η οποία τους ξεπερνά κατά πολύ, και βέβαια την πατάνε…

Το 1985, οι αδελφοί Κοέν εμφανίστηκαν στη σκηνή του ανεξάρτητου αμερικανικού κινηματογράφου με μια μικρή παραγωγή, το θρίλερ χαρακτήρων Μόνο αίμα (Blood Simple). Στο Μόνο αίμα, οι Τζόελ και Ίθαν Κοέν παρουσιάζουν για πρώτη φορά, με τη μορφή του θρίλερ και του αστυνομικού (είδη που θα τους ενδιαφέρουν πολύ τα επόμενα χρόνια), τα πρώτα στοιχεία από την προβληματική που θα τους απασχολήσει έκτοτε, συνήθως με τον παιγνιώδη κι ειρωνικό τρόπο της διακριτικής παρωδίας και της σαρκαστικής υπονόμευσης των κοινωνικών συμβάσεων. Τα αγαπημένα τους θέματα ήταν από τότε η ανθρώπινη μωρία, η αδυναμία κατανόησης των προβλημάτων της ζωής και ο δρόμος μετ’ εμποδίων που ακολουθεί το άτομο λόγω της τυφλότητας, σωστότερα της εθελοτυφλίας του.

Στο Μόνο αίμα, ο μοχθηρός απατημένος σύζυγος αποφασίζει να πληρώσει έναν χυδαίο ντετέκτιβ για να σκοτώσει τη γυναίκα του και τον εραστή της (λάθος πρώτο), όμως ο ντετέκτιβ βρίσκει πιο βολικό να κλέψει τα λεφτά του εργοδότη του και να τον δολοφονήσει (λάθος δεύτερο). Έτσι, λόγω κακίας, απληστίας και ανοησίας, σκάβει μόνος το λάκκο του και οδηγείται στην καταστροφή του. Οι άνθρωποι οδηγούνται σε μοιραίες, αστήριχτες και γελοίες επιλογές, με συνέπεια να υπονομεύουν και να δυναμιτίζουν τη ζωή τους. Οι Κοέν διανθίζουν την ταινία τους με σκηνές αιματοβαμμένης βίας και αιφνιδιαστικές τροπές και στροφές της εξέλιξης της ίντριγκας. Το αποτέλεσμα είναι η κατασκευή ενός παράξενου, ωμού, σκληρού μα και αυτοσαρκαζόμενου φιλμ νουάρ.

Οι περισσότεροι ήρωες των εκκεντρικών αδελφών Κοέν έχουν τις ιδιότητες του loserκαι του αφελούς ή ανόητου. Αρκετές φορές είναι ξεκομμένοι από την πραγματική ζωή, μα κατόπιν αυτή έρχεται, καταδυναστευτική, και τους τσακώνει ή τους συνθλίβει. Επιθυμούν διακαώς την επιτυχία, τον έρωτα, την απόκτηση χρήματος ή κύρους, και με τα αλλεπάλληλα λάθη, τις αβλεψίες και τις στραβοτιμονιές, συνήθως τα γκρεμίζουν όλα ή χάνουν και αυτά που έχουν (Fargo, Καυτό απόρρητο, Ο άνθρωπος που δεν ήταν εκεί, Μόνον αίμα, Ladykillers: Η συμμορία των πέντε, Αριζόνα τζούνιορ,1986, και σε ήπια μορφή ακόμη και το τελευταίο τους, Inside Llowyn Davis). Η επιπολαιότητα των ανθρώπων και δη των σύγχρονων Αμερικανών, αποτελεί βασικότατο θέμα τους.                                        

 

Ο μεγάλος Λεμπόφσκι

Ο loser ήρωας των Κοέν που είναι συμπαθέστερος όλων, έξυπνος, ευαίσθητος και διαισθητικός και δεν ξεπέφτει στην απληστία γιατί είναι ένας αντισυμβατικός κι ελεύθερος χίπυ, είναι ο Λεμπόφσκι , ο επονομαζόμενος the Dude, στην υπέροχη, διασκεδαστικότατη παρωδία φιλμ νουάρ, Ο μεγάλος Λεμπόφσκι, του 1998. Τον υποδύεται απολαυστικά ένας σαγηνευτικός, αυθόρμητος και παιχνιδιάρης Τζεφ Μπρίτζες και μας πείθει απόλυτα γιατί χαρακτήρας και ηθοποιός ουσιαστικά ταυτίζονται. Πρόκειται για μια πανέξυπνη, ανατρεπτική, απελευθερωτική και αστεία ταινία, που περιστρέφεται γύρω από έναν γοητευτικό, ρέμπελο κι αποτυχημένο Μάρλοου (ντετέκτιβ παρά τη θέλησή του, που ουσιαστικά προσλαμβάνεται λόγω της συνωνυμίας του με έναν ζάπλουτο). Στην παρέα του, δίπλα του, είναι κι άλλοι αξέχαστοι και συμπαθείς losers, όλοι vitelloni, επαγγελματίες χασομέρηδες και φανατικοί παίκτες του μπόουλινγκ: ο χοντρός, ξεροκέφαλος, εμμονικός κι οξύθυμος Ουόλτερ (Τζον Γκούντμαν) που είναι κολλημένος με κωμικό τρόπο στις εμπειρίες του από τον πόλεμο του Βιετνάμ και όταν μιλά χρησιμοποιεί αδιάκοπα ανέκδοτα και αποφθέγματα σχετικά με τον πόλεμο και ο ελληνικής καταγωγής Ντάνι Καραμπάτσος (Στιβ Μπουσέμι), συνεσταλμένος, διστακτικός και φοβιτσιάρης. Και οι τρεις εμπλέκονται στη γελοία αστυνομική περιπέτεια μιας υποτιθέμενης, -στην πραγματικότητα σκηνοθετημένης- απαγωγής της νεαρής, σέξυ συζύγου ενός πλούσιου γέρου που τυχαίνει να ονομάζεται κι αυτός Λεμπόφσκι, απαγωγής που αποβλέπει στον εκβιασμό του γέρου. Ο γερο-πλούσιος αναθέτει στον Dude Λεμπόφσκι να βρει την απαχθείσα γυναίκα του κι από τότε ξετυλίγεται το ιλαρό γαϊτανάκι των ανόητων παρεξηγήσεων και λαθών. Λαθών που οδηγούν σε έναν παράλογο θάνατο, του κακομοίρη Ντάνι, και σε μια ακόμη περισσότερο γελοία κηδεία: ο τρελοΟυόλτερ, σε μια γκροτέσκα, εκτός τόπου και χρόνου ηρωική τελετή όπου παραληρεί για τον πόλεμο του Βιετνάμ, σκορπά τις στάχτες του αποτεφρωμένου Ντάνι κόντρα στον άνεμο κι αυτές πάνε και κολλάνε στα μούτρα των φίλων του!… Οι τρομεροί αδελφοί παίζουν χλευαστικά με το φοβερότερο θέμα, το θάνατο, στο απόγειο του μαύρου χιούμορ τους!

Ο παραλογισμός αυτός μας υπενθυμίζει εκείνον που διαχέεται στα περισσότερα παράξενα φιλμ των Κοέν, Ο άνθρωπος που δεν ήταν εκεί, Ένας σοβαρός άνθρωπος, Fargo, Καυτό απόρρητο, το ιδιαίτερο Barton Fink, πρώτη μεγάλη καλλιτεχνική επιτυχία τους, κ.ά.

                                

Η σκηνοθετική δύναμη και η πειθώ

Ορισμένες φορές, π.χ. στα φιλμ Fargo, Μόνο αίμα, Το πέρασμα του Μίλερ (1990), το περιβάλλον, κοινωνικό ή φυσικό, ακόμη και το κλίμα (π.χ. το κρύο στο Fargo), μοιάζουν να επιτείνουν την αποξένωση και την ψυχρότητα των μικρόκαρδων ανθρώπινων σχέσεων. Η άποψη των Κοέν είναι καθαρά οπτική και κινηματογραφική, θεμελιώνεται στη φιλμική εικόνα, στα πλάνα, στην αφήγηση και στο ρευστό μοντάζ, στη σκηνοθετική αποτελεσματικότητα, δεξιοτεχνία κι εκφραστικότητα. Γι’ αυτό είναι λογικό να βρίσκουμε πολλές κινηματογραφόφιλες αναφορές σε κινηματογραφικά είδη: Στο κλασικό φιλμ νουάρ (Το πέρασμα του Μίλερ, 1990), το θρίλερ (Μόνο αίμα, Καμιά πατρίδα για τους μελλοθάνατους, 2007), την κωμωδία (Ladykillers: Η συμμορία των πέντε, κ.α.), στο γουέστερν (Αληθινό θράσος). Στο έργο τους συναντάμε και αναφορές ανά σκηνές, π.χ. αναφορές στο μιούζικαλ και το βιντεοκλίπ στο Ο μεγάλος Λεμπόφσκι. Το σύνολο των ταινιών, ακόμη κι οι πιο ανάλαφρες και αστείες, διακρίνονται για την κατασκευαστική τους τελειότητα, για το έξυπνο πλανάρισμα (ντεκουπάζ σε πλάνα) και το αφηγηματικό και μονταζικό φινίρισμά τους.

Χαρακτηριστικό φιλμ της κατασκευαστικής ικανότητάς τους είναι το Αληθινό θράσος (True Grit, 2010). Έχει σαν αφετηρία του το ομώνυμο ουέστερν του 1969, του κλασικού χολιγουντιανού σκηνοθέτη Χένρι Χαθαγουέι, μα είναι καλύτερο γιατί συνδυάζει πολύ εύστοχα το συναίσθημα, το πλάσιμο των χαρακτήρων, το χιούμορ, την περιπέτεια, τη δραματικότητα, τα μελετημένα, λειτουργικά πλάνα, το ρομαντισμό και τον κυνισμό των Κοέν. Εδώ ο κεντρικός ήρωας, ο Κόγκμπερν, που τον υποδύεται αποτελεσματικά και συγκινητικά ο Τζεφ Μπρίτζες, είναι μεν ένας μέθυσος, γερασμένος, δύστροπος, φαφλατάς, ρέμπελος και τυχοδιώκτης μάρσαλ, μα ταυτόχρονα είναι κι αποφασιστικός, ικανός, έξυπνος, επιτήδειος, με μεγάλο θράσος και θάρρος. Το μόνο που θα τον καταβάλει, κι αυτόν και όλους τους πολύ ανθρώπινους χαρακτήρες της ιστορίας, είναι τα γηρατειά, η φθορά κι ο επερχόμενος θάνατος, που προοπτικά ταυτίζεται με το θάνατο μιας εποχής και ενός είδους, του γουέστερν.

Πέρα απ’ τις κινηματογραφόφιλες αναφορές, οι Τζόελ και Ίθαν Κοέν έχουν δημιουργήσει σπουδαία, πρωτότυπα φιλμ νουάρ (Το πέρασμα του Μίλερ), αστυνομικά (Fargo), θρίλερ (Μόνον αίμα, Καμιά πατρίδα για τους μελλοθάνατους), κατασκοπικά (Καυτό απόρρητο), κωμωδίες (Αριζόνα τζούνιορ, Raising Arizona), κοινωνικές κομεντί, σάτιρες και παρωδίες (Ο μεγάλος Λεμπόφσκι, Ο κύριος Χούλα Χουπ,The Hudsucker Proxy, 1994), ταινίες περιπλάνησης (Ω αδελφέ! Πού είσαι;, Inside Llowyn Davis), περιπέτειες (Ω αδελφέ! Πού είσαι;), γουέστερν (Αληθινό θράσος),αλλά και καλλιτεχνικές «ταινίες του δημιουργού» (Μπάρτον Φινκ)! Αρκετές φορές με την απόχρωση της (αυτο)παρωδίας.

Οι είρωνες Κοέν δίνουν μια έντονη χροιά ηθικού, μα και κοινωνικού προβληματισμού στις χλευαστικές κι απομυθοποιητικές ταινίες τους. Ενυπάρχει κάποιος στωικισμός και ένας ρομαντισμός κρυμμένοι στο βάθος ορισμένων έργων τους. Παρ’ όλο τον τυχοδιωκτισμό τους, οι άνθρωποι θα προτιμούσαν κατά βάθος τη γαλήνη, μα χαντακώνονται από τη μικρή συνειδητοποίηση των πραγματικών δεδομένων. Πίσω από την επιτήδεια και υπερεπεξεργασμένη φιλμική κατασκευή, κρύβεται μια μάλλον απαισιόδοξη και κυνική φιλοσοφία για τη ζωή, τους ανθρώπους και την κοινωνία.  Το εύκολο κέρδος είναι για τα συνηθισμένα ανθρωπάκια των μυθοπλασιών των Κοέν, ένα καταστροφικό κίνητρο. Μερικές φορές το ίδιο ισχύει και για το ερωτικό πάθος, την επιθυμία και το σεξ. Δεν είναι τυχαίο πως στις ταινίες τους βρίσκονται διάσπαρτες πολλές μοιχείες. Η ζωή στην αμερικάνικη, καπιταλιστική κοινωνία του ρίσκου και του τζόγου, μοιάζει να κυριαρχείται από υλιστικά όνειρα, πάθη και κίνητρα που συχνά οδηγούν το άτομο σε αδιέξοδα…


[1] Βλέπε τις αναγνώσεις της Ειρήνης Σταματοπούλου, τις σχετικές με την εβραϊκή μυθολογική οπτική των Κοέν, στο βιβλίο της Θεολογία και μυστικισμός στον σύγχρονο αμερικανικό κινηματογράφο, εκδ. Αιγόκερως, 2011, σελ. 29-110 και ιδιαίτερα σελ. 72-85.

Θόδωρος Σούμας

Σκηνοθέτης και κριτικός κινηματογράφου. Βιβλία του: Κινηματογράφος και σεξουαλικότητα-ερωτισμός (1983), Έρωτας, ψυχολογία και αισθητική στο χολλυγουντιανό σινεμά (1992), 12 Ευρωπαίοι σκηνοθέτες (1999), Η Κλαίρη και η θάλασσα (2001), Κινηματογράφος και έρωτας (2005), Εθνικές κινηματογραφίες, στιλ και σκηνοθέτες (2009).

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά