Δευτέρα, 11 Μαΐου 2015

Άνταμ Ζαγκαγιέφσκι: μαθήματα ποίησης

Κατηγορία Blog
Γράφτηκε από την  Δημοσιεύθηκε στο blog
Ο Άνταμ Ζαγκαγιέφσκι. Ο Άνταμ Ζαγκαγιέφσκι. Poetry Foundation

Στις 22 Μαΐου στο Μέγαρο Μουσικής, στο πλαίσιο των εκδηλώσεων του Megaron Plus και του Κύκλου Ποιητών, θα παρουσιαστεί η ελληνική έκδοση συλλογής των ποιημάτων του Άνταμ Ζαγκαγιέφσκι. Το βιβλίο με τίτλο Μαθήματα πιάνου (εκδόσεις Κοινωνία των (δε)κάτων, 2014) θα παρουσιάσουν ο ίδιος ο ποιητής (μέλος του Κύκλου Ποιητών στην Ελλάδα) και ο μεταφραστής των ποιημάτων του στα ελληνικά, Βασίλης Μαραγκός.

Τα Μαθήματα πιάνου είναι η πρώτη έκδοση των ποιημάτων του Άνταμ Ζαγκαγιέφσκι στα ελληνικά. Είναι μια συλλογή πουμπορεί να δώσει στον αναγνώστη την ικανοποιητική αντιπροσωπευτική εικόνα του δημιουργικού λόγου του πολυβραβευμένου πολωνού ποιητή. Το τελευταίο λογοτεχνικό βραβείο που έλαβε ήταν το 2014, το Βραβείο Ποίησης Ζονγκούν, που το αποκαλούν και κινεζικό Νόμπελ ποίησης. 

Στην πολύ ενδιαφέρουσα εισαγωγή του στη συλλογή, ο μεταφραστής δεν παρουσιάζει απλώς το έργο και τη ζωή του εξαιρετικού πολωνού ποιητή, αλλά στρέφει την προσοχή και στις ιδιαίτερες ομοιότητες της δύσκολης μοίρας των δυο λαών, Πολωνών και Ελλήνων, κάτι το οποίο γεννά και τους ιδιαίτερους ποιητικούς δεσμούς μεταξύ τους. Θέτει επίσης το ερώτημα τι πραγματικά μπορεί να απομένει από τον πρωτότυπο ποιητικό λόγο στη μετάφρασή του. Υπενθυμίζοντάς μας τα λόγια του Οδυσσέα Ελύτη ο οποίος έλεγε «ότι μόνο το 20% ή έστω το 30% της ποίησης απομένει μετά από μια μεταγλώττιση», ανησυχεί για το τελικό «ποσοστό» (αν θα μπορούσε βέβαια να είναι μετρήσιμο καθόλου). Παρ’ όλες του τις αμφιβολίες, όμως, οι οποίες αφορούν το ερώτημα εάν μπορεί να είναι «επιτυχής η μετατόπιση της λειτουργικότητας του πρωτοτύπου σε έναν διαφορετικό γλωσσικό κώδικα», συνεχίζει:

 

Θεωρώ ότι είναι απαραίτητο να δοκιμάζουμε να γνωρίσουμε την ποίηση άλλων τόπων και λαών, πράγμα που, στις περισσότερες περιπτώσεις, μπορεί να γίνει κυρίως μέσω μεταφράσεων. Αυτή η διαδικασία επικοινωνίας πέρα από γλωσσικά σύνορα μας κάνει αναμφίβολα πλουσιότερους.

 

Πράγματι, γινόμαστε πλουσιότεροι παρατηρώντας και προσλαμβάνοντας τον κόσμο με τη σκέψη και τη ματιά του Άνταμ Ζαγκαγιέφσκι, μέσα από τους στίχους του. Το ίδιο συμβαίνει και με την ελληνική τους έκδοση.

Ο ποιητικός λόγος του Ζαγκαγιέφσκι και τα θέματα που προσεγγίζει μας επιτρέπουν να χαρακτηρίσουμε την ποίησή του απολλώνια. Το ίδιο απολλώνιο πνεύμα κυριαρχεί και στα δοκίμια του ποιητή. Το αντιλαμβάνεται ειδικά ο αναγνώστης της συλλογής δοκιμίων με τίτλο Στην ξένη ομορφιά (cudzym pięknie, 1998), όπου δίπλα στους φιλοσοφικούς στοχασμούς συναντά τις σκέψεις και αντανακλάσεις από τα αναγνώσματα και ταξίδια του ποιητή στην Ευρώπη. Τον τίτλο της συλλογής Στην ξένη ομορφιά, ο Ζαγκαγιέφσκι τον «δανείστηκε» από ένα ποίημα μιας πιο παλιάς συλλογής του με τίτλο Ωδή στην πολλαπλότητα (Oda do wielości, 1983), όπου γράφει:

 

Μόνο στην ξένη ομορφιά

βρίσκεις παραμυθία, στην ξένη

μουσική, στα ποιήματα των άλλων.

[… ]

μες στα ποιήματα των άλλων

πιστή σε περιμένει μια ατάραχη συζήτηση.    

 

Εύστοχα ο έλληνας μεταφραστής στρέφει την ξεχωριστή προσοχή του αναγνώστη στο ποίημα «Να πας στη Λεόπολη» ("Jechać do Lwowa"), από την ομότιτλη συλλογή που δημοσιεύτηκε το 1985. Ποίημα «σταθμός» και «κλειδί» ταυτόχρονα, θα έλεγα, για την κατανόηση της ψυχοσύνθεσης του καλλιτέχνη-ποιητή ως αιώνιου περιηγητή στα βάθη των πολιτισμικών αποτυπωμάτων. Ένα ποίημα τόσο προσωπικό όσο και καθολικό ταυτόχρονα. Ποίημα για μια «χαμένη πατρίδα» η οποία τελικά αφορά όλους μας.

«Στα σχετικά κείμενά του ο ποιητής δεν επιμένει τόσο στην ανάμνηση μιας ζωής που εξάλλου ο ίδιος δεν είχε γνωρίσει, αλλά αποτυπώνει τη νοσταλγία που διακατείχε τους πρόσφυγες για την γενέτειρά τους, μετατρέποντας την Λεόπολη σε σύμβολο – σε ένα αίσθημα που γνωρίζουν πολύ καλά οι ξεριζωμένοι όλων των καιρών και όλων των τόπων», υπογραμμίζει ο Μαραγκός. Να εξηγήσουμε εδώ πως ο Ζαγκαγιέφσκι γεννήθηκε το 1945 στη Λεόπολη, ακόμα πολωνική τότε πόλη, την ίδια χρονιά όμως η οικογένειά του  αναγκάστηκε να εκπατριστεί (λόγο των μεταπολεμικών αλλαγών των συνόρων που έφερε η Συμφωνία της Γιάλτας).

«Η Λεόπολη είναι παντού», με αυτή τη δήλωση τελειώνει το ποίημα αυτό. Αλήθεια, έτσι, μια ζωή αισθάνεται και η γράφουσα  και η γράφουσα (με νοσταλγική καταγωγή από την ίδια πόλη).           

Ο Βασίλης Μαραγκός μας θυμίζει τη γνωστή αναφορά, σύμφωνα με την οποία η γλώσσα της Ενωμένης Ευρώπης είναι η μετάφραση. Σημαντική αναφορά και με ιδιαίτερο βάρος, ειδικά όταν αναφέρεται στο έργο ενός μεγάλου ποιητή όπως ο Άνταμ Ζαγκαγιέφσκι, ο ποιητικός λόγος του οποίου πηγάζει και ταυτόχρονα βυθίζεται βαθιά στις αξίες του ευρωπαϊκού πολιτισμού.

Η δυνατή πνευματική σχέση με τις πηγές και την κληρονομιά του ευρωπαϊκού πολιτισμού δεν περιορίζει βέβαια τις στοχαστικές προσεγγίσεις του απολλώνιου ποιητικού λόγου του πολωνού ποιητή μόνο στα σύνορα της Γηραιάς Ηπείρου. Στο ποίημα «Χιούστον, έξι το απόγευμα» ("Houston, szósta po południu"), από τη συλλογή Πόθος (Pragnienie, 1999), διαβάζουμε:

 

[…]

Απ’ την αθώα ραστώνη, την Ελλάδα των βιβλίων,

κι από την Ιερουσαλήμ της μνήμης ξαφνικά προβάλλει

ίδιο νησί το ποίημα, ακατοίκητο νησί,

κάποιος καινούργιος Κουκ θα το ανακαλύψει κάποια μέρα. 

[…].

 

Ένας άλλος μεγάλος πολωνός ποιητής, ο νομπελίστας Τσέσλαβ Μίλος, σχολιάζοντας ακριβώς αυτή τη συλλογή του Ζαγκαγιέφσκι (Πόθος) ως αβίαστη περιήγηση στα τοπία της Ευρώπης και της Αμερικής και ως ύμνο για την ομορφιά των πραγμάτων που απορροφώνται με τις πέντε αισθήσεις, δηλώνει πως βρίσκει σ’ αυτή στίχους τους οποίους θα ήθελε να είχε γράψει ο ίδιος. Όπως:

 

Πίνω από το μικρό πηγάδι,

η δίψα μου είναι μεγαλύτερη του ωκεανού*.

 

Ο τίτλος της ελληνικής συλλογής των ποιημάτων του Άνταμ Ζαγκαγιέφσκι επιλέχτηκε από τον ίδιο τον ποιητή και προέρχεται από το ομότιτλο ποίημά του, «Μαθήματα πιάνου» ("Lekcja fortepianu"), από τη συλλογή Αόρατο χέρι (Niewidzialna ka, 2009). Συμβολικός τίτλος. Ο ποιητής θυμάται εδώ τη στιγμή όπου αυτός, οχτάχρονο αγόρι, στο πρώτο ή στο δεύτερό μάθημα πιάνου ακούει τη δασκάλα του να εκφράζει μια «μοιραία» κρίση, η οποία πρέπει να συμπυκνωνόταν στη συμβουλή να ασχοληθεί καλύτερα με τη γλώσσα αντί με τη μουσική: «Θα πρέπει μάλλον να ξεκινήσω γλώσσες, αφού δεν έχω το παραμικρό ταλέντο στη μουσική», γράφει. Και επιστρέφοντας στο σπίτι, λίγο στενοχωρημένος αλλά και λίγο ανακουφισμένος, «συλλογίστηκα με θλίψη και ευχαρίστηση ότι μου απόμεινε μόνο η γλώσσα, μόνο οι λέξεις κι οι εικόνες, μόνο ο κόσμος».

Μόνο; Μα βεβαίως αυτά δεν ήταν καθόλου λίγα. Ειδικά στο έργο του Άνταμ Ζαγκαγιέφσκι, ο οποίος όχι μόνο ανακάλυψε γρήγορα με έξοχο τρόπο το ισοζυγισμένο μέτρο της αισθητικής αξίας των λέξεων, αλλά και χρόνια τώρα καταφέρνει με αυτές να ταξιδεύει τον αναγνώστη στην ξεχωριστή ποιητική εξερεύνηση των σκέψεων και των ιδεών, οι οποίες αιώνια μάς προβληματίζουν, ανησυχούν ή συναρπάζουν.

 

*εκτός από αυτό, όλα τα υπόλοιπα αποσπάσματα είναι σε μετάφραση του Βασίλη Μαραγκού.

 

 

Σημείωση: Τον Σεπτέμβριο του 2013 ο Άνταμ Ζαγκαγιέφσκι ήταν καλεσμένος του 1ου Διεθνούς Φεστιβάλ Ποίησης Αθηνών. Τις μέρες εκείνες παραχώρησε μια συνέντευξη στην Μπεάτα Ζουλκιέβιτς, η οποία, μαζί με τη σύντομη παρουσίαση του ποιητή, δημοσιεύτηκε στο τεύχος 41 του Books' Journal. Η συνέντευξη εκείνη θα αναδημοσιευθεί στην ηλεκτρονική έκδοση του περιοδικού τις επόμενες ημέρες. 

 

 

 

Μπεάτα Ζουλκιέβιτς (Beata Żółkiewicz)

Φιλόλογος, μεταφράστρια και δημοσιογράφος, από την Πολωνία, που ζει μόνιμα στην Ελλάδα.

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά