Πέμπτη, 26 Μαρτίου 2020

Έχει νόημα η επιδημία;

Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Ημερολόγιο πανδημίας web only

ΙΧ, 29/3/2020. Ένας φίλος γιατρός και συνεργάτης του Books Journal, ο Γιώργος Ζώταλης, μοιράστηκε μαζί μου σκέψεις που του προκλήθηκαν για την πανδημία, από την ανάγνωση ενός άρθρου της Susan Sontag, “Disease as a political metaphor”, που είχε δημοσιευτεί στο New York Review of Books (τεύχος της 23ης Φεβρουαρίου 1978).

koronas

Μάρτιος 2020, Βοστώνη. Πατέρας και κόρη ράβουν αυτοσχέδιες μάσκες για τον Covid-19..

 

Το άρθρο της Σούζαν Σόνταγκ αναφέρεται στη χρήση όχι μόνο της λέξης αρρώστεια αλλά και πολλών άλλων λέξεων που σχετίζονται μ’ αυτήν, ως πολιτική μεταφορά ηθικολογικού χαρακτήρα. Μεταφορά που συμβολίζει το κακό, το απορριπτέο, το στιγματισμένο. Ενώ, ειδική αναφορά κάνει η συγγραφέας στις επιδημίες:

Η εμπειρία της πανούκλας κατά το Μεσαίωνα ήταν σταθερά συνδεδεμένη με τις έννοιες της ηθικής ρύπανσης, ενώ οι άνθρωποι πάντα έψαχναν για έναν αποδιοπομπαίο τράγο, εξωτερικό σε σχέση με την πληγείσα κοινότητα (Σφαγές Εβραίων σε πρωτοφανείς αριθμούς έλαβαν χώρα παντού όπου επλήγησαν από την πανούκλα στην Ευρώπη του 1347-1348. Σταμάτησαν μόλις η πανούκλα υποχώρησε.) Με τις σύγχρονες ασθένειες, ο αποδιοπομπαίος τράγος δεν χωρίζεται τόσο εύκολα από τον ασθενή. Αλλά όσο και αν αυτές οι ασθένειες είναι εξατομικευμένες, τους αποδίδονται επίσης μερικές από τις μεταφορές των επιδημικών ασθενειών.

Στη συνέχεια η Σόνταγκ, μεταξύ άλλων, υποστηρίζει ότι λέξεις όπως «ασθενικό», «χτικιό», «λέπρα», «καρκίνος», «πανούκλα» κ.λπ. χρησιμοποιούνται ως μεταφορές για να εικονογραφήσουν καταστάσεις που κοινό χαρακτήρα έχουν το κακό ή το αδύνατο.

Σκεφτόμενος πάνω σ’ αυτά, ο Γιώργος Ζώταλης γράφει:

Αναρωτιέμαι, έχουν πλέον το νόημα (που επισημαίνει η Σόνταγκ) οι επιδημίες; Ίσως είχαν κάποτε στις εποχές της σύφιλης και της φυματίωσης που εξετάζει – και για ένα πολύ σύντομο διάστημα ίσως στις απαρχές του AIDS (όπως επίσης η Σόνταγκ έγραψε στο “AIDS and its metaphors”, το έτερον ήμισυ του “Disease as political metaphor” – και τα δύο αυτά εκτεταμένα άρθρα εκδόθηκαν από κοινού σε μικρό τομίδιο το 1990.) Το νόημα που βλέπω να σχετίζεται με το Covid-19 είναι σχεδόν αποκλειστικά οι τεχνο-διαχειριστικές ανησυχίες (management anxieties) που περιστρέφονται γύρω από το εάν κυβερνήσεις και συστήματα υγείας είναι αποτελεσματικά (effective) στην αντιμετώπισή του ή όχι, και κατά πόσον οι καραντίνες και οι κατ' οίκον περιορισμοί άρχισαν έγκαιρα ή όχι. Ξαναδιαβάζοντας το δοκίμιο της Sontag, και συγκρίνοντας τον κόσμο για τον οποίο έγραφε με τον δικό μας, συνειδητοποιεί κανείς την έκταση και το βάθος της απομάγευσης και της απομεταφυσικοποίησης αρρώστιας και επιδημιών σήμερα. Ακόμη και οι εκκλησίες και οι Μέκκες έκαναν πίσω. Επιδημία χωρίς νόημα: να μια θετική εξέλιξη.

Στην Ελλάδα όμως η αρρώστια και οι επιδημίες ακόμη μπορούν να πάρουν ιδεολογικό νόημα, να χρησιμοποιούνται με την έννοια της κοινωνικής δυστοπίας, ή μπορούν να θεωρούνται «καπιταλιστικές», «αντιμαχόμενες τον νεοφιλελευθερισμό», «ύβρεις της φυσικής ή της οικολογικής τάξης ή ακόμη της δημιουργίας πόλεων τεράτων», τιμωρίες της αμαρτίας και της ηθικής έκπτωσης και της διαφθοράς ή της κατανάλωσης απεχθών ζώων από κάποιες περίεργες «ράτσες», τρόποι ελέγχου της ελευθερίας, συνωμοσίες των Κέντρων του Κακού κ.λπ. Φαντασιακές θυσίες για τον εξευμενισμό σύγχρονων και παλιών θεών και δαιμόνων.

Ευτυχώς, ίσως για πρώτη φορά αυτό συμβαίνει σ’ ένα μικρό πολιτικό περιθώριο. Η μεγάλη πλειονότητα του πληθυσμού, καθώς και η κυβέρνηση μαζί με τα πολιτικά κόμματα αντιμετωπίζουν την επιδημία, παρά το μέγεθός της, ορθολογικά και με εκπληκτική ωριμότητα –συμβάλλει το παράδειγμα των υπεύθυνων επιστημονικών και υγειονομικών αρχών– ως ένα ιδιαίτερο επεισόδιο του κύκλου της έμβιας ζωής, αν και άγριο, σκληρό, ακόμη και απειλητικό για την ίδια την ύπαρξη ενός μεγάλου μέρους της ανθρωπότητας και της κοινωνικοοικονομικής οργάνωσής της. Νομίζω ότι αυτό έχει τεράστια σημασία για το τοπίο που θα δημιουργηθεί στη χώρα όταν η επιδημία θα τελειώσει.

Λάκης Δόλγερας

Συγγραφέας. Βιβλία του: τα διηγήματα Ξεχασμένες Ιστορίες (2006) και τα μυθιστορήματα Μια σκοτεινή υπόθεση (2010), Η δεύτερη συνάντηση της Ελεωνόρας και του Νίκου (2012), Νικητές και νικημένοι (2013), Νεκρός στον ήλιο του Ιουλίου (2015)

 

Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία:
Πέρα από τ’ ανθρώπινα όρια Κλεισμένοι στο σπίτι

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά