Παρασκευή, 23 Δεκεμβρίου 2016

Το τέλος της παγκοσμιοποίησης

Κατηγορία Στήλες
Γράφτηκε από την  Δημοσιεύθηκε στο Στήλες Taurus Τεύχος 71
Ο νέος αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ είναι από τους βασικότερους κήρυκες της απο-παγκοσμιοποίησης. Ο νέος αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ είναι από τους βασικότερους κήρυκες της απο-παγκοσμιοποίησης. Gage Skidmore

Τίποτα τελικά, κανένα ανθρώπινο, κοινωνικό project  δεν είναι «μη αναστρέψιμο» (irreversible), είτε αυτό λέγεται Σοβιετική Ένωση είτε Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ). Κατά κανόνα, ένα κατακλυσμιαίο γεγονός, μια βαθιά κρίση (που σπανίως έχει προβλεφθεί εκ των προτέρων) τέμνει τη μια ιστορική περίοδο από την άλλη, την παλαιά από τη νέα. Αναδημοσίευση από το Books' Journal 71, Νοέμβριος 2016.

Η ιστορία δεν ακολουθεί γραμμική διαδρομή. Δεν εξελίσσεται με σταθερό, ομοιόμορφο τρόπο. Δεν πορεύεται προς έναν προδιαγεγραμμένο στόχο, είτε λέγεται πρόοδος ή οτιδήποτε άλλο. Δεν υπάρχουν ακατάλυτοι ιστορικοί νόμοι. Μόνο αφελείς (παλαιο)μαρξιστές πιστεύουν θρησκευτικά σε κάτι τέτοιο, ότι (δήθεν) η ιστορία πορεύεται αμετάκλητα προς έναν τελικό στόχο – την εγκαθίδρυση της αταξικής (κομμουνιστικής) κοινωνίας. Ούτε βεβαίως η ιστορία έχει κυκλική ανέλιξη ή ένα τέλος (όπως είχε προφητεύσει ο Φράνσις Φουκουγιάμα, μετά την κατάρρευση του τείχους του Βερολίνου και  του τέλους του Ψυχρού Πολέμου στο περίφημο άρθρο του, “The End of History”). Υπάρχουν τάσεις, κανόνες, αξίες, δυναμικές που διαμορφώνουν μια ιστορική περίοδο, το ιστορικό υπόδειγμα (historical paradigm). Για διάφορους λόγους, το υπόδειγμα αυτό φθάνει στο τέλος του και, μαζί του, η ιστορική περίοδος που το εκφράζει. Βρισκόμαστε εμφανώς σ’ αυτή την ιστορική στιγμή. Έχουμε αυτό που ονομάζεται paradigm shift. Βασικές τάσεις και δυναμικές που διαμόρφωναν την ιστορική περίοδο των τελευταίων δεκαετιών φθάνουν εμφανώς σ’ ένα τέλος ή, πάντως, εξασθενίζουν ή και αντιστρέφονται.

Τίποτα τελικά, κανένα ανθρώπινο, κοινωνικό project  δεν είναι «μη αναστρέψιμο» (irreversible), είτε αυτό λέγεται Σοβιετική Ένωση είτε Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ). Κατά κανόνα, ένα κατακλυσμιαίο γεγονός, μια βαθιά κρίση (που σπανίως έχει προβλεφθεί εκ των προτέρων) τέμνει τη μια ιστορική περίοδο από την άλλη, την παλαιά από τη νέα. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση, που εξελίχθηκε γρήγορα σε ευρύτερη οικονομική κρίση, υπήρξε το καταλυτικό γεγονός που σηματοδότησε με τις συνέπειές του τη νέα ιστορική περίοδο, συνέπειες που αρχικά δεν είχαμε εκτιμήσει πλήρως. Τώρα όμως τις βιώνουμε ως νέα, αναδυόμενη ιστορική πραγματικότητα. Μια πραγματικότητα που, σε αντίστιξη με την προηγούμενη, την απερχόμενη, εμφανίζεται μάλλον ως ζοφερό, «αντιπροοδευτικό (anti-progressive) ιστορικό κεφάλαιο», με κύριο πολιτιστικό υπόβαθρο τον ανορθολογισμό. Μπαίνουμε ίσως, χωρίς να το έχουμε συνειδητοποιήσει επαρκώς, σε μια μάλλον «σκοτεινή περίοδο» – και μακάρι αυτή η απαισιόδοξη εκτίμηση να διαψευσθεί. Αλλά, αλήθεια, πόσοι, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά σε παγκόσμια κλίμακα, πιστεύουν ότι το μέλλον θα είναι καλύτερο από το παρελθόν; Πριν από την κρίση του 2008, το ποσοστό όσων πίστευαν (σε μια ομάδα τριάντα ανεπτυγμένων χωρών) ότι «το μέλλον θα είναι καλύτερο» έφθανε περίπου στο 65%. Σήμερα το ποσοστό αυτό έχει περιορισθεί κάτω από το 20%.

Ποιές είναι όμως οι νέες τάσεις/δυναμικές που διαμορφώνουν τη νέα ιστορική πραγματικότητα;  Οι τάσεις αυτές έχουν το αρνητικό πρόσημο του «αντί», με την  έννοια ότι είναι βασικώς αντίθετες στις προηγούμενες ιστορικές τάσεις και δυναμικές, χωρίς να προσφέρουν κάτι ιδιαίτερα σημαντικό με την υπόσχεση της θετικής επαγγελίας. Χωρίς αμφιβολία, λοιπόν, η καθοριστική νέα τάση που διαμορφώνει το νέο υπόδειγμα είναι αυτή της «αντι-παγκοσμιοποίησης». Έχουμε μπει σε μια περίοδο «απο-παγκοσμιοποίησης» (deglobalisation), κυρίως στο οικονομικό πεδίο (γιατί κάποιες άλλες μορφές παγκοσμιοποίησης, όπως η επικοινωνιακή, συνεχίζονται). Έχει συμβεί και στο παρελθόν με άλλες μορφές παγκοσμιοποίησης. Σήμερα όμως το διαφαινόμενο τέλος της παγκοσμιοποίησης μπορεί να έχει πολύ περισσότερο οδυνηρές συνέπειες απ’ ό,τι στο παρελθόν.  Ο R. Sharma, στο εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο του που κυκλοφόρησε πρόσφατα The Rise and Fall of Nations (Allen Lane), έχει συνοψίσει ως εξής τη διαδικασία της απο-παγκοσμιοποίησης:

Τα έθνη κράτη καθίστανται εσωστρεφή, δημιουργώντας εμπόδια στην ελευθερία του εμπορίου και υψώνοντας τείχη με τις όμορες χώρες τους. Από το 2010, το παγκόσμιο εμπόριο αυξάνεται για πρώτη φορά από τη δεκαετία του 1980, με βραδύτερους ρυθμούς απ’ αυτούς της οικονομικής ανάπτυξης γενικά. Μεγάλες διεθνείς τράπεζες περιορίζουν τις δραστηριότητές τους στη μητρική τους χώρα, φοβούμενες να αναπτύξουν τη δραστηριότητά τους (δανειοδότηση, κ.λπ.) σε ευρύτερη παγκόσμια κλίμακα. Οι ροές κεφαλαίων, έπειτα από θεαματική ανάπτυξη για τρεις δεκαετίες, έφθασαν στο αποκορύφωμά τους το 2007, στο ύψος των 9 τρισ. δολαρίων ή στο 16% της παγκόσμιας οικονομίας, για να περιορισθούν στα 1,2 τρισ. δολάρια ή στο 2% της παγκόσμιας οικονομίας, στο ύψος δηλαδή του 1980!

Αλλά, παρά την αντίθετη συγκυριακή εικόνα που έχουμε, και οι ανθρώπινες ροές έχουν επίσης περιορισθεί. Την περίοδο μεταξύ 2005-2010, η καθαρή μετανάστευση από τις αναπτυσσόμενες προς τις ανεπτυγμένες χώρες αριθμούσε 16,4 εκατομμύρια άτομα, ενώ την περίοδο 2010-2015 μόλις έφθανε τα 5 εκατομμύρια άτομα. Πριν από πενήντα χρόνια, ο «μεταναστευτικός πληθυσμός» αντιστοιχούσε στο 3% του παγκόσμιου πληθυσμού. Το 2012 παρέμεινε ακριβώς στο ίδιο ποσοστό (3%).

Η διαδικασία της απο-παγκοσμιοποίησης, που ξεκίνησε με τη μεγάλη οικονομική κρίση, πυροδοτήθηκε βεβαίως από τους χαμηλούς ρυθμούς ανάπτυξης, τις αυξανόμενες ενδοκρατικές ανισότητες, την περιθωριοποίηση σημαντικών κοινωνικών στρωμάτων στον ανεπτυγμένο κόσμο (τούς χαμένους, losers της διαδικασίας). Στην ευρύτερη αυτή διαδικασία της απο-παγκοσμιοποίησης εντάσσεται και η κρίση της ευρωπαϊκής ενοποίησης, με κύριο σύμπτωμα την απόφαση για την έξοδο της Βρετανίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) αλλά και τις πολλαπλές άλλες κρίσεις (οικονομική, προσφυγική, περιφερειακής αστάθειας, κ.λπ.). Η απο-παγκοσμιοποίηση φαίνεται να οδηγεί και σε απο-ολοκλήρωση (disintegration), μια διαδικασία που πρέπει να αντιστραφεί σύντομα για να μην επιστρέψει  η Ευρώπη στο σκοτεινό παρελθόν της. 

Στο πολιτικό επίπεδο, η διαδικασία της απο-παγκοσμιοποίησης έχει ως κύρια θύματα τις κυρίαρχες πολιτικές ηγεσίες/elites (the anti-establishment revolt) και βασικούς κερδισμένους τις εθνολαϊκιστικές, ανορθολογικές δυνάμεις των άκρων (από τον Ντόναλντ Τραμπ στις ΗΠΑ μέχρι τη Μαρίν Λεπέν στη Γαλλία και τον Πέπε Γκρίλο στην Ιταλία, κ.λπ.).  Αλλά, πάνω απ’ όλα, η απο-παγκοσμιοποίηση συμπαρασύρει σε συρρίκνωση τη δημοκρατία σε παγκόσμια κλίμακα. Η παγκοσμιοποίηση είχε συνοδευτεί με την ισχυροποίηση της τάσης επέκτασης των δημοκρατικών καθεστώτων σε παγκόσμια κλίμακα. Δεν είναι μόνο οι περιπτώσεις χωρών όπως η Ρωσία και η Τουρκία που διολισθαίνουν σταθερά σε αυταρχικά καθεστώτα ελεγχόμενης δημοκρατίας. Το φαινόμενο είναι γενικότερο. Το 2015 έχουν καταγραφεί 72 χώρες όπου οι βασικές  ελευθερίας υποχώρησαν και οι προοπτικές είναι –δυστυχώς– ακόμη χειρότερες.

Δύσκολη ιστορική περίοδος

Παναγιώτης Κ. Ιωακειμίδης

Π.Κ. Ιωακειμίδης. Ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, υπήρξε ο εκπρόσωπος της Ελλάδας στη Διακυβερνητική Διάσκεψη για τη σύνταξη της Συνθήκης της Νίκαιας και αναπληρωματικό μέλος της Ευρωπαϊκής Συνέλευσης (Convention) για την επεξεργασία του Ευρωπαϊκού Συντάγματος. Πιο πρόσφατα βιβλία του: Ευρωπαϊκό σύνταγμα και ευρωπαϊκή ενοποίηση (2005), Θα επιβιώσει η Ευρωπαϊκή Ένωση; (2007), Η θέση της Ελλάδας στο διεθνές, ευρωπαϊκό και περιφερειακό σύστημα (2007), Η  Συνθήκη της Λισσαβώνας (2010).

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά