Πέμπτη, 07 Μαΐου 2020

Οι αντοχές της Δημοκρατίας. Γιατί καταψηφίστηκε ο ΣΥΡΙΖΑ;

Κατηγορία Παρεμβάσεις
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Παρεμβάσεις Γνώμες Τεύχος 106
Η αποκαλυπτική φωτογραφία που έδειχνε τον αντιμνημονιακό εχθρό των ελίτ, Αλέξη Τσίπρα, να κάνει διακοπές μετά την πολύνεκρη καταστροφή στο Μάτι στο κότερο του εφοπλιστή Περικλή και της Κατερίνας Παναγόπουλου, «φιλοξενούμενος» των ελίτ που θα εξουδετέρωνε. Η φωτογραφία αυτή συνέβαλε στην απόλυτη κατεδάφιση των λαϊκιστικών συνθημάτων του αντιμνημονιακού Τσίπρα.  Η αποκαλυπτική φωτογραφία που έδειχνε τον αντιμνημονιακό εχθρό των ελίτ, Αλέξη Τσίπρα, να κάνει διακοπές μετά την πολύνεκρη καταστροφή στο Μάτι στο κότερο του εφοπλιστή Περικλή και της Κατερίνας Παναγόπουλου, «φιλοξενούμενος» των ελίτ που θα εξουδετέρωνε. Η φωτογραφία αυτή συνέβαλε στην απόλυτη κατεδάφιση των λαϊκιστικών συνθημάτων του αντιμνημονιακού Τσίπρα. Φωτογραφία Αρχείου

Η Τρίτη Ελληνική Δημοκρατία, παραδόξως, άντεξε. Εισήλθε στη μεταλαϊκιστική εποχή πληγωμένη, αλλά ζωντανή. Έφτασε μέχρι την κόλαση και γύρισε ζωντανή. Άντεξε την πρωτοφανή υπονόμευση από τον φαιοκόκκινο λαϊκισμό και καταψήφισε τους λαϊκιστές. Το ένστικτο της επιβίωσης υπερίσχυσε των ιδεοληψιών. Όλα αυτά χωρίς να έχουν αλλάξει ριζικά οι αντιλήψεις, οι νοοτροπίες, οι μύθοι και τα στερεότυπα που επικρατούν σ’ ένα μεγάλο τμήμα της ελληνικής κοινωνίας. Οι λαϊκιστικές δοξασίες συνεχίζουν να παραμένουν ισχυρές, αλλά ο κύριος πολιτικός τους φορέας ηττάται.

Αυτονόητα προκύπτουν μια σειρά από ερωτήματα από τις προλογικές διαπιστώσεις: Πώς έγινε αυτό, το εν πολλοίς απροσδόκητο; Γιατί έχασε ο ΣΥΡΙΖΑ; Γιατί άντεξε η δημοκρατία; Κινδυνεύει η χώρα από μια λαϊκιστική υποτροπή;

Ας δούμε πώς απαντούν σε αυτά τα ερωτήματα μια σειρά από μελετητές.

Ο Γιάννης Βούλγαρης υποστηρίζει ότι «ο ΣΥΡΙΖΑ παρήγαγε πολύ διχασμό και εμφυλιοπολεμικό κλίμα, το οποίο στην αρχή της αντιμνημονιακής (αυτ)απάτης, είχε πείσει ότι εξέφραζε εναλλακτικές επιλογές – βασιζόταν δηλαδή σε διαφορετικές πολιτικές. Μετά όμως την “κωλοτούμπα”, η διαρκής πολιτική ένταση, η εχθροπάθεια, ο πολιτικός τραμπουκισμός των κομματικών εκπροσώπων, και η κατάχρηση της προπαγάνδας, άρχισαν να προκαλούν υπερβολικό “θόρυβο” χωρίς να πείθουν για την ουσία τους. Μια δεύτερη ψυχολογική στάση ήταν η διάχυτη αίσθηση πως σε πολλά πεδία της δημόσιας πολιτικής είχε χαθεί η κοινή λογική»[1].

Αντίστοιχα, ο Τάκης Παππάς υποστηρίζει ότι η ήττα του ΣΥΡΙΖΑ οφείλεται σε τέσσερις λόγους: «ο ΣΥΡΙΖΑ, ενώ ακολούθησε το βασικό μοντέλο εξουσίας που εφαρμόζουν όλες οι λαϊκιστικές κυβερνήσεις, δεν κατόρθωσε να το υλοποιήσει στο πεδίο της πολιτικής πράξης. Αυτό το “μοντέλο” αποτελείται από τέσσερα συστατικά στοιχεία που, το κυριότερο, βρίσκονται σε σχέση αλληλεξάρτησης μεταξύ τους. Το πρώτο στοιχείο είναι η ύπαρξη προσωποπαγούς και ρηξικέλευθης ηγεσίας. Ο λαϊκιστής ηγέτης διαθέτει προσωπικό “χάρισμα”, έχει πλήρη έλεγχο στο κόμμα του και υπόσχεται την εφαρμογή ενός ριζοσπαστικού κυβερνητικού προγράμματος που επιδιώκει να τα “αλλάξει όλα”. Το δεύτερο στοιχείο είναι η οξεία πολιτική πόλωση. Η στρατηγική πόλωσης είναι απαραίτητη καθώς, για τους λαϊκιστές, η κοινωνία είναι διαιρεμένη σε δύο μόνο κατηγορίες, τον “λαό” και το “κατεστημένο”, οι οποίες βρίσκονται σε διαρκή διαμάχη αναμεταξύ τους, χωρίς καμία δυνατότητα συναίνεσης. Το τρίτο αναγκαίο στοιχείο του κυβερνώντος λαϊκισμού είναι η περιστολή των θεσμών της φιλελεύθερης δημοκρατίας, πράγμα που όμως προϋποθέτει την άλωση του κράτους και την κομματικοποίηση της δημόσιας διοίκησης. Το τέταρτο και τελευταίο στοιχείο είναι η επέκταση και συστηματοποίηση των πελατειακών σχέσεων προς (προσωρινό) όφελος επιλεγμένων κοινωνικών ομάδων, αλλά σε (μόνιμο) βάρος των παραγωγικών τάξεων στο σύνολό τους»[2].

Τέλος, ο Στάθης Καλύβας επισημαίνει ότι «προφανώς ούτε σοφοί γίναμε ούτε παντογνώστες. Είμαστε, όμως, κάπως πιο υποψιασμένοι και λιγότερο επιρρεπείς στη γιγαντιαία σαχλαμάρα που κυριαρχούσε τότε, με σήμα κατατεθέν τον μεταπολιτευτικό προοδευτισμό. Σε αυτό συνέβαλαν τουλάχιστον τρεις παράγοντες. Ο πρώτος ήταν η σύγκρουση με την πραγματικότητα. Την αρνηθήκαμε και την καταραστήκαμε, αλλά τελικά διαπιστώσαμε πως δεν γίνεται να την αποφύγουμε. Ο δεύτερος ήταν η διάψευση των απατηλών υποσχέσεων και η αυτοψία της (αυτ)απάτης με σφραγίδα ΣΥΡΙΖΑ. Και ο τρίτος ήταν ο απεγκλωβισμός από το σύνδρομο εφηβικού ρομαντισμού, το οποίο καλλιέργησε η Αριστερά και αναπαρήγαγε η Δεξιά»[3].

Οι απόψεις που παρατέθηκαν ανωτέρω συγκροτούν μια δέσμη εξηγήσεων για την πολιτική ήττα του δισυπόστατου λαϊκισμού. Υποδεικνύουν λόγους που αφορούν τόσο την πολιτική προσφορά όσο και την κοινωνική ζήτηση. Σίγουρα υποδηλώνουν ότι δεν υπάρχει μια μονοδιάστατη εξήγηση αλλά ότι, αντίθετα, υπάρχει μια σειρά από λόγους που οδήγησαν στην πολιτική μεταστροφή και στην ήττα του ΣΥΡΙΖΑ.

Θα επιχειρήσω μια παρόμοια, συμπληρωματική, αν και εν μέρει διαφορετική, ανάγνωση και απάντηση των ερωτημάτων που τέθηκαν. Πιστεύω ότι η πολιτική μεταστροφή στις εκλογές της 7ης Ιουλίου 2019 και συνακόλουθα η αντοχή της Δημοκρατίας οφείλονται κυρίως στους ακόλουθους τέσσερις λόγους:

 

Λόγος πρώτος: Η διαχειριστική ανεπάρκεια

Πρόκειται για κάτι το οποίο έγινε αισθητό από την πρώτη ημέρα που ασκήθηκε πολιτική εξουσία από το μόρφωμα ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ. Ήταν εμφανής η πλήρης αδυναμία κατανόησης του συγκεκριμένου και η διαχείριση τρεχουσών υποθέσεων. Πολύ περισσότερο η υλοποίηση νεφελωδών οραμάτων. Το είχε επισημάνει με οξυδέρκεια ο Κας Μούντε: «Ο ΣΥΡΙΖΑ απέτυχε, πρώτα και κύρια, επειδή το κόμμα και τα ηγετικά του στελέχη –για να μη μιλήσουμε για τον εταίρο του στον κυβερνητικό συνασπισμό, τους Ανεξάρτητους Έλληνες– δεν ήταν καλά προετοιμασμένοι για να κυβερνήσουν. Ήταν καλοπροαίρετοι ερασιτέχνες, στην καλύτερη περίπτωση»[4].

Αυτός ο ερασιτεχνισμός, παρ’ ότι μπορεί να θεωρηθεί περισσότερο τεχνική και λιγότερο πολιτική εξήγηση, ήταν μοιραίος για τον ΣΥΡΙΖΑ[5]. Σφράγισε αλλά ταυτόχρονα υπονόμευσε τις κεντρικές πολιτικές επιλογές του. Από τον διαγωνισμό για τη χορήγηση τηλεοπτικών αδειών και τις συνεχείς δικαστικές παραπομπές Γεωργίου της ΕΛΣΤΑΤ μέχρι τη σκευωρία στην υπόθεση Novartis με τη σπίλωση πολιτικών αντιπάλων, υπάρχει μια ατελείωτη σειρά πολιτικών αποφάσεων και πρωτοβουλιών που είχαν τη σφραγίδα της προχειρότητας και του ερασιτεχνισμού. Η μήτρα αυτής της ανικανότητας είναι η περίφημη «πολιτική βούληση»[6].

Ακριβώς γι’ αυτό το λόγο ο ΣΥΡΙΖΑ απέκλινε από τον λαϊκιστικό κανόνα σε σχέση με την παραμονή στην εξουσία. Τα λαϊκιστικά κόμματα, όπως στην Ουγγαρία και την Πολωνία, τείνουν να παραμένουν πολλά χρόνια στην εξουσία, έχοντας εδραιώσει αυταρχικούς μηχανισμούς ποδηγέτησης και άσκησης εξουσίας. Είναι η διαφορά του ερασιτέχνη από τον επαγγελματία.

 

Λόγος δεύτερος: η απώλεια της ιδεολογικής ηγεμονίας

Ο ΣΥΡΙΖΑ πριν καταλάβει την πολιτική εξουσία, τον Ιανουάριο του 2015, είχε τη συντριπτική ηγεμονία στον κόσμο των ιδεών. Είχε συνεγείρει την ελληνική κοινωνία με το πρόταγμα του αντιμνημονίου. Είχε πείσει ότι αν εκλεγεί θα υποχρεώσει τους «κακούς» να συνθηκολογήσουν και να στείλουν λεφτόδεντρα στην Ελλάδα. Η μεγάλη του στιγμή ήταν το δημοψήφισμα του 2015. Το αποκορύφωμα. Μια εβδομάδα αργότερα, συνέβησαν η πτώση, η συνθηκολόγηση και το τρίτο Μνημόνιο. Έκτοτε, τίποτα δεν μπόρεσε να υποκαταστήσει το αντιμνημόνιο. Ο θάνατος του αντιμνημονίου, το ιδεολογικό κενό που δημιουργήθηκε για μια τετραετία και η αδυναμία υποκατάστασης αποσάθρωσαν τη σχέση του ΣΥΡΙΖΑ με τους ψηφοφόρους του. Η επαναστατική ρητορεία και οι μεγαλόστομες διακηρύξεις αποδείχτηκαν κενές από περιεχόμενο. Το ιδεοσύστημα του ΣΥΡΙΖΑ δεν ήταν πλέον πειστικό.

Ακόμα και ο ιδιότυπος δυϊσμός του ΣΥΡΙΖΑ, εφαρμογή πολιτικών που ο ίδιος είχε καταγγείλει ως νεοφιλελεύθερες και υπερεπαναστατική/διχαστική ρητορεία, αποδείχτηκε ατελέσφορος.

Στην περίπτωση του ΣΥΡΙΖΑ φαίνεται να επιβεβαιώνεται ο Αντόνιο Γκράμσι: όταν ένα κόμμα έχει την ιδεολογική ηγεμονία, τότε μπορεί να κατακτήσει και την πολιτική εξουσία. Όταν απολέσει την ηγεμονία, τότε χάνει και την εξουσία. Όπως θα δούμε στη συνέχεια, η εκλογική νίκη της Νέας Δημοκρατίας μοιάζει να μην επιβεβαιώνει τον Γκράμσι.

 

Λόγος τρίτος: Η κόπωση από τη λαϊκιστική δημοκρατία

Υπάρχει ένα είδος δημοκρατίας που στη βιβλιογραφία αποκαλείται λαϊκιστική δημοκρατία, βασισμένο στη διαρκή σύγκρουση, στις συνεχείς ρήξεις, στην επινόηση εχθρών. Βασικοί εμπνευστές της λαϊκιστικής δημοκρατίας είναι ο Ερνέστο Λακλάου και η Σαντάλ Μουφφέ[7], που θεωρούν ότι η «ριζοσπαστική δημοκρατία» είναι η μόνη «πραγματική» δημοκρατία η οποία μπορεί να υλοποιηθεί μόνο από τα αριστερά λαϊκιστικά κόμματα.

Ο ΣΥΡΙΖΑ εφάρμοσε κατά γράμμα τις διδαχές αυτής της αντίληψης. Ακόμα και το 2019, κατά την προεκλογική και μετεκλογική περίοδο, ο ακραίος, διχαστικός, απειλητικός, αντιπολιτικός, αντιφιλελεύθερος, αντιδημοκρατικός λόγος κυριάρχησε. Ενδεικτικά, «πίσω από τις μεταρρυθμίσεις του Κ. Μητσοτάκη κρύβεται ανθρώπινο αίμα»[8], είπε ο Αλέξης Τσίπρας, που μας προειδοποιούσε, παραμονές των ευρωεκλογών, ότι «με ήττα του ΣΥΡΙΖΑ μπαίνουμε σε περιπέτειες»[9]. Ο Δημήτρης Τζανακόπουλος επισήμαινε τον «υφέρποντα ολοκληρωτισμό»[10] του Κυριάκου Μητσοτάκη, ο Πάνος Σκουρλέτης, μιλώντας εξ ονόματος του λαού, δήλωνε ότι «ο λαός πρέπει να σταματήσει το σχέδιο που δρομολογείται εναντίον του»[11] και ο Κώστας Ζαχαριάδης προειδοποιούσε ότι «δεν θα παραδώσουμε με ευκολία τη διακυβέρνηση της χώρας στη Δεξιά και μάλιστα σ’ αυτή τη Δεξιά»[12]. Φυσικά περίσσεψαν οι ελάχιστα πειστικές καταγγελίες για «ακροδεξιά και νεοφιλελεύθερη» Νέα Δημοκρατία[13].

Όπως αποδείχτηκε από τα αποτελέσματα των ευρωεκλογών και των εθνικών εκλογών του 2019, αυτή η ρητορεία ήταν ατελέσφορη. Σε ώτα μη ακουόντων. Πολύ περισσότερο που η Νέα Δημοκρατία και ο Κυριάκος Μητσοτάκης απέφυγαν συστηματικά να απαντήσουν στον πολωτικό λόγο με ανάλογο τρόπο. Η εκστρατεία δαιμονοποίησης του αντιπάλου ίσως συγκράτησε τα εκλογικά ποσοστά του ΣΥΡΙΖΑ, αλλά σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να θεωρηθεί συνταγή επιτυχίας.

 

Λόγος τέταρτος: οι θεσμικές αντοχές της Δημοκρατίας

Μοιάζει παράξενο, αλλά οι θεσμοί της Δημοκρατίας άντεξαν την ολομέτωπη υπονόμευσή τους[14]. Στη Δικαιοσύνη εκτυλίχθηκε κατά μέτωπο επίθεση με στόχο την άλωση και την ποδηγέτησή της. Έγιναν ομηρικές συγκρούσεις, που μόνον ο απόηχός τους έχει δει το φως της δημοσιότητας. Φαίνεται όμως ότι για πολλούς δικαστές ισχύει το «υπάρχουν ακόμα δικαστές στο Βερολίνο»[15]. Οι αντιθεσμικές μεθοδεύσεις συνάντησαν ισχυρότατες αντιδράσεις. Υπήρξαν ανακοινώσεις από ενώσεις δικαστών που έθεταν ευθέως θέματα δημοκρατίας και κατάργησης της διάκρισης των εξουσιών. Οι δικαστές που αντιστάθηκαν αξίζουν το θαυμασμό μας. Δεν εμήδισαν. Επίσης έγιναν συνεχείς και συστηματικές προσπάθειες περιορισμού της ανεξαρτησίας των Ανεξάρτητων Αρχών. Δεν υλοποιήθηκαν οι περισσότερες από αυτές, παρά τη διακηρυγμένη πρόθεση του ΣΥΡΙΖΑ να υπαχθούν στις πρωθυπουργικές αρμοδιότητες. Στα μέσα ενημέρωσης περίσσεψαν οι παρεμβάσεις και οι μεθοδεύσεις, αλλά στα ιστορικά έντυπα του ΔΟΛ, που ήταν το κέντρο της στόχευσης του ΣΥΡΙΖΑ, οι αντιδράσεις των δημοσιογράφων ματαίωσαν τα σχέδια. Στην αναθεώρηση του Συντάγματος σχεδιάστηκαν διάφορες αμεσοδημοκρατικές φαντασιώσεις, που ευτυχώς δεν υπερψηφίστηκαν. Το Σύνταγμα άντεξε στις επιθέσεις του συνταγματικού λαϊκισμού[16]. Για μια αναλυτική καταγραφή αυτών των μεθοδεύσεων ενδεικτικό είναι το κείμενο «Η Μαύρη Βίβλος του ΣΥΡΙΖΑ»[17].

Ιδιαίτερη αναφορά πρέπει να γίνει σ’ εκείνους τους πολιτικούς που στάθηκαν απέναντι στη λαίλαπα του λαϊκισμού και του αυταρχισμού, όταν η πλειονότητα της κοινωνίας αλάλαζε με ενθουσιασμό. Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στον Ευάγγελο Βενιζέλο, που πήρε κρίσιμες αποφάσεις και σε πολλές περιπτώσεις έσωσε τη χώρα από την καταστροφή. Δεν είναι υπερβολή να υποστηρίξει κανείς ότι σε πολλές περιπτώσεις ενέργησε ως η ζώσα συνείδηση του έθνους[18].

Ένας προσεκτικός αναγνώστης των ανωτέρω θα διακρίνει ότι και οι τέσσερις λόγοι αφορούν την πολιτική προσφορά και όχι την κοινωνική ζήτηση. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που έχω αποκαλέσει «το ελληνικό παράδοξο»[19]. Ο λαϊκισμός συνεχίζει να έχει πολύ ισχυρές ρίζες στην ελληνική κοινωνία. Ο Τάκης Παππάς υποστηρίζει ότι «ο λαϊκισμός έχει μεν χάσει την εξουσία αλλά ακόμη δεν έχει πεθάνει. Κάτι νέο έχει εμφανιστεί, το οποίο προξενεί μεν αισιοδοξία αλλά όχι και αίσθημα σταθερής ασφάλειας για το μέλλον. Ο Αντόνιο Γκράμσι είχε πει ότι, στο μεσοδιάστημα που μεσολαβεί ανάμεσα στον αργό θάνατο του παλιού και στην επίπονη γέννα του νέου, πολλά δυσάρεστα μπορεί να συμβούν. Μακάρι αυτά να μείνουν μακριά από εμάς!»[20]. Η μόνη περίπτωση στην πενταετία ΣΥΡΙΖΑ που εκδηλώθηκε μαζική κοινωνική αντίδραση, από τα κάτω, ήταν το κίνημα «Μένουμε Ευρώπη» πριν από το δημοψήφισμα του 2015[21].

Δυστυχώς, η ελληνική κοινωνία μοιάζει να μην έχει πάρει το μήνυμά της. Η υπερψήφιση του Κυριάκου Μητσοτάκη ήταν μια ενστικτώδης αντίδραση επιβίωσης, αλλά κανείς δεν μπορεί να υποστηρίξει με σοβαρότητα ότι στην ελληνική κοινωνία έχει επικρατήσει μια νέα αυτογνωσία. Οι έρευνες κοινής γνώμης για τις κοινωνικές αντιλήψεις, ανάμεσα στις οποίες εκείνες της διαΝΕΟσεως[22] και του PewResearchCenter[23]δείχνουν ότι οι αναχρονιστικές, αντιευρωπαϊκές, ανορθολογικές συνωμοσιολογικές αντιλήψεις έχουν ισχυρή εκπροσώπηση σε μεγάλο τμήμα της ελληνικής κοινωνίας. Δεν έχουμε βγει από την κρίση, απλώς έχουμε αποφύγει τα χειρότερα. Κατά συνέπεια, μια λαϊκιστική υποτροπή δεν πρέπει να αποκλειστεί. Η μεταλαϊκιστική Ελλάδα έχει το μετέωρο βήμα του πελαργού.

Με αυτή την έννοια, η υπερψήφιση της Νέας Δημοκρατίας δεν επιβεβαιώνει το γκραμσιανό μοντέλο που αναφέραμε ανωτέρω. Η Νέα Δημοκρατία απέκτησε πολιτική κυριαρχία χωρίς να έχει την ιδεολογική ηγεμονία. Είναι άμεση ανάγκη να την αποκτήσει προτείνοντας ένα νέο αφήγημα στην ελληνική κοινωνία. Οι γενικόλογες αναφορές για κανονικότητα και ανάπτυξη δεν μπορούν από μόνες τους να λειτουργήσουν συσπειρωτικά και ζωογόνα για την ελληνική κοινωνία. Ανακουφίζουν, αλλά δεν θεραπεύουν.

Φαίνεται όμως ότι όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στις ευρωπαϊκές κοινωνίες οι φιλελεύθερες δημοκρατίες είναι ανθεκτικές. Ίσως λόγω της ανεκτικής και πλουραλιστικής ιδιοσυστασίας τους που εξουδετερώνει τους ακραίους. Δείχνουν εύθραυστες, αλλά έχουν μεγάλη αντοχή, προσαρμοστικότητα και ευελιξία. Αντιμετώπισαν, μέχρι σήμερα, με μεγάλη επιτυχία τους εχθρούς και τους υπονομευτές. Έδειξαν μεγάλες αντοχές. Διέψευσαν την προφητεία του Βλαντιμίρ Πούτιν ότι οι φιλελεύθερες δημοκρατίες είναι «απαρχαιωμένες» και ξεπερασμένες[24].

Ας ελπίσουμε ότι με την ίδια επιτυχία θα μπορέσουν να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις των οπαδών της αντιφιλελεύθερης δημοκρατίας που ευαγγελίζεται ο Βίκτορ Ορμπάν[25]. Ίσως χωρίς την ουτοπία της Μεγάλης Δημοκρατίας της Agnes Heller[26], αλλά με στοχοπροσήλωση στον σκληρό πυρήνα των αξιών τους.

 

 


[1] Γιάννης Βούλγαρης, «Πρωτοβουλίες και αμηχανίες», Τα Νέα, 3 Αυγούστου 2019, https://www.tanea.gr/print/2019/08/03/opinions/protovoulies-kai-amixanies/

[2] Τάκης Σ. Παππάς, «Γιατί έχασε τις εκλογές ο ΣΥΡΙΖΑ;», Η Καθημερινή, 11 Αυγούστου 2019, https://www.kathimerini.gr/1037896/opinion/epikairothta/politikh/giati-exase-tis-ekloges-o-syriza

[3] Στάθης Ν. Καλύβας, «Η παρακαταθήκη μιας οδυνηρής δεκαετίας», Η Καθημερινή, 29 Δεκεμβρίου 2019, https://www.kathimerini.gr/1058094/opinion/epikairothta/politikh/h-parakata8hkh-mias-odynhrhs-dekaetias

[4] Cas Mudde,ΣΥΡΙΖΑ: η διάψευση της λαϊκιστικής υπόσχεσης, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2015.

[5] Δες Μαξ Βέμπερ, Η πολιτική ως επάγγελμα, Δώμα, Αθήνα 2019.

[6] Είναι ακριβώς η ίδια αντίληψη με αυτό που μας έλεγε ένας από τους καθοδηγητές μας, ιστορικό στέλεχος του ΚΚΕ εσωτερικού, στον Ρήγα Φεραίο τα χρόνια της Μεταπολίτευσης: Εάν γνωρίζεις καλά το μαρξισμό-λενινισμό και τον διαλεκτικό υλισμό, τότε μπορείς να κατανοήσεις όλες τις επιστήμες.

[7] Δες Chantal Mouffe, Επί του Πολιτικού, Εκκρεμές, Αθήνα 2010.

[8] Αλ. Τσίπρας στο CNN Greece: «Κρύβεται αίμα πίσω από τις μεταρρυθμίσεις Μητσοτάκη», http://www.avgi.gr/article/10811/9984405/al-tsipras-sto-cnn-greece-krybetai-aima-piso-apo-tis-metarrythmiseis-metsotake-video-

[9] Τσίπρας στην ΕΡΤ: «Με οποιοδήποτε ποσοστό ήττας του ΣΥΡΙΖΑ μπαίνουμε σε μια περιπέτεια», iefimerida.gr, https://www.iefimerida.gr/politiki/tsipras-me-opoiodipote-pososto-ittas-toy-syriza-mpainoyme-se-mia-peripeteia.

[10] Για υφέρποντα ολοκληρωτισμό και αλαζονεία κατηγόρησε ο Δ. Τζανακόπουλος τη νέα κυβέρνηση, http://www.avgi.gr/article/10811/10068108/gia-ypherponta-oloklerotismo-kai-alazoneia-kategorese-o-d-tzanakopoulos-te-nea-kybernese.

[11] Π. Σκουρλέτης: «Ο λαός να σταματήσει το σχέδιο που δρομολογείται εναντίον του», http://www.avgi.gr/article/10842/9945986/1-p-skourletes-o-laos-na-stamatesei-to-schedio-pou-dromologeitai-enantion-tou-.

[12] Κ. Ζαχαριάδης: «Δεν θα παραδώσουμε τη διακυβέρνηση της χώρας στη Δεξιά με τις ακραίες εμμονές λιτότητας», http://www.avgi.gr/article/10842/9952667/k-zachariades-den-tha-paradosoume-te-diakybernese-tes-choras-ste-dexia-me-tis-akraies-emmones-litotetas.

[13] Ενδεικτικά Κώστας Αρβανίτης: «Η Ορμπανική Ακροδεξιά του Μητσοτάκη και του Άδωνι αλλοιώνει την Ελλάδα των Αγώνων και της Δημοκρατίας. Ο φασισμός, ο ρατσισμός, η μισανθρωπιά τους ΔΕΝ θα περάσουν», https://twitter.com/kostarvanitis?lang=el.

[14] Δες Ευάγγελος Βενιζέλος, Η δημοκρατία μεταξύ συγκυρίας και ιστορίας, προσδοκίες και κίνδυνοι από την αναθεώρηση του συντάγματος, Πατάκη, Αθήνα 2018.

[15] Ρήση που υποδηλώνει την ανεξαρτησία της δικαστικής εξουσίας από την πολιτική, βασισμένη σε μυθοποιημένο περιστατικό σύγκρουσης ανάμεσα σ’ έναν μυλωνά και τον βασιλιά της Πρωσίας Φερδινάρδο τον Β’.

[16] Ευάγγελος Βενιζέλος, «Η χειρότερη μορφή λαϊκισμού είναι ο συνταγματικός λαϊκισμός», ομιλία στη Βουλή κατά τη συζήτηση για τη συνταγματική αναθεώρηση, 14 Νοεμβρίου 2018, https://www.evenizelos.gr/parliament/speechesintervention/418-speeches2018/5888-ev-venizelos-vouli-i-xeiroteri-morfi-laikismoy-einai-o-syntagmatikos-laikismos.html

[17] Πέτρος Παπασαραντόπουλος, «Η Μαύρη Βίβλος του ΣΥΡΙΖΑ – Περιδίνηση στην “γκρίζα ζώνη” Αυταρχισμού και Ολοκληρωτισμού», The Books’  Journal, τεύχος 71, Νοέμβριος 2016. Ανάρτηση στον ιστότοπο του περιοδικού http://booksjournal.gr/slideshow/item/2433-h-mavrh-biblos-toy-syriza Αγγλική μετάφραση του κειμένου στον ιστότοπο του περιοδικού, http://booksjournal.gr/slideshow/item/2548-the-black-bible-of-syriza.

[18] Οι ομιλίες, τα άρθρα, τα βιβλία και οι παρεμβάσεις του Ευάγγελου Βενιζέλου είναι συγκεντρωμένα στον ιστότοπο www.evenizelos.gr.

[19] Δες Πέτρος Παπασαραντόπουλος, «Χώρα διφυής και δισυπόστατος», Τα Νέα, 28 Δεκεμβρίου 2019.

[20] Τάκης Σ. Παππάς, «Τελικά, έχουμε βγει από την κρίση;», Καθημερινή, 1 Δεκεμβρίου 2019, https://www.kathimerini.gr/1054275/opinion/epikairothta/politikh/telika-exoyme-vgei-apo-thn-krish.

[21] Για τη στάση των υποστηρικτών του ΣΥΡΙΖΑ απέναντι στο «Μένουμε Ευρώπη», Ολύμπιος Δαφέρμος, «Μένουμε Ευρώπη (;)», Εφημερίδα των Συντακτών, 29 Ιουνίου 2015, https://www.efsyn.gr/stiles/apopseis/31982_menoyme-eyropi.

[22] https://www.dianeosis.org/

[23] https://www.pewresearch.org/

[24] Δες, «Έχει δίκιο ο Πούτιν για τον φιλελευθερισμό;», Protagon.gr, https://www.protagon.gr/epikairotita/exei-dikio-o-poutin-gia-ton-fileleftherismo-44341867084.

[25]Δες, Full text of Viktor Orbán’s speech at Băile Tuşnad (Tusnádfürdő) of 26 July 2014, https://budapestbeacon.com/full-text-of-viktor-orbans-speech-at-baile-tusnad-tusnadfurdo-of-26-july-2014/.

[26] Agnes Heller, Η Μεγάλη Δημοκρατία, Έρασμος, Αθήνα 1990.

Πέτρος Παπασαραντόπουλος

Πέτρος Παπασαραντόπουλος. Εκδότης και συγγραφέας. Πρόσφατα βιβλία του: Λεωνίδας Κύρκος: Εκ βαθέων (επιμ., 2009), Πολιτικό τραβέρσο στην ύστερη μεταπολίτευση (2010), Μύθοι και στερεότυπα της ελληνικής κρίσης (2012). Τελευταίο βιβλίο του, Εξτρεμισμός και πολιτική βία στην Ελλάδα. Το Big Bang της Χρυσής Αυγής (2014).

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά