Παρασκευή, 10 Μαΐου 2019

Η οικολογία στη δικτατορία

Κατηγορία Παρεμβάσεις
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Παρεμβάσεις Τεύχος 97
Το οικιστικό περιβάλλον πνίγει το φυσικό περιβάλλον. Οικολογική γελοιογραφία του Κώστα Μητρόπουλου. Το οικιστικό περιβάλλον πνίγει το φυσικό περιβάλλον. Οικολογική γελοιογραφία του Κώστα Μητρόπουλου. Κώστας Μητρόπουλος

 

Περιβαλλοντικές απόψεις και πρακτικές την περίοδο της χούντας

Ο αείμνηστος καθηγητής Σπύρος Ντάφης, υφηγητής στη Δασολογική Σχολή του ΑΠΘ την περίοδο της δικτατορίας, έκανε μάθημα στους φοιτητές στο πανεπιστημιακό δάσος στο Περτούλι, εξηγώντας την ονομασία διαφόρων φυτών, αναφερόμενος συχνά στο είδος “Vulgaris...” (π.χ. θυμάρι, πασχαλιά, βερβερίς, ρείκι κ.ά.). Μπήκε όμως σε μπελάδες επειδή ο φύλακας του δάσους τον κάρφωσε στην αστυνομία διότι, είπε, όλο για …Βουλγάρους μιλάει στους φοιτητές.

1. Ιστορικό

Η σχέση κοινωνίας-φύσης, η σχέση ανάμεσα στον ανθρώπινο πολιτισμό και την περιβάλλουσα φύση έχει μεγάλη ιστορία και πέρασε από πολλές και συχνά αντιφατικές φάσεις. Ώς το 1920, χρονιά ίδρυσης του πρώτου –με «ιδεολογικά» χαρακτηριστικά– φυσιολατρικού σωματείου, με τους συλλόγους αυτούς και με τα έντυπά τους, ασχολούνται λίγοι διανοούμενοι και επιστήμονες. Ειδικότερα, η σύνταξη του «μανιφέστου του Οδοιπορικού» από τον ακαδημαϊκό και άνθρωπο των γραμμάτων Δημήτριο Καμπούρογλου, σηματοδότησε μια σημαντικότατη σχέση των ανθρώπων της τέχνης, του πολιτισμού και της επιστήμης με τη φυσιολατρία. Έπειτα από το γεγονός αυτό, γίνεται μια έκρηξη τόσο στην ίδρυση σωματείων, όσο και στην έκδοση περιοδικών. Τα ορειβατικά σωματεία συγκροτούν ομοσπονδία, η οποία οργανώνει το Α' Πανελλήνιο Ορειβατικό Συνέδριο, το 1936, στον Όλυμπο.

Ανατρέχοντας σε εκατοντάδες φυσιολατρικά έντυπα, θα δούμε κείμενα από τους –ή για τους– Διονύσιο Σολωμό (υπάρχει και σχετικό βιβλίο που αναλύει τη φυσιολατρεία στο έργο του), Κωστή Παλαμά (επίσης δύο σχετικά βιβλία), Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη, Κώστα Κρυστάλλη (υπάρχει σωματείο και έντυπο στον Πειραιά που φέρει το όνομά του), Νίκο Καζαντζάκη, Γεώργιο Δροσίνη, Ζαχαρία Παπαντωνίου, Ι.Μ. Παναγιωτόπουλο, Πέτρο Χάρη, Πηνελόπη Δέλτα, Ηλία Βενέζη, Παύλο Νιρβάνα, Λάμπρο Πορφύρα, Δ. Καμπούρογλου, Δημήτριο Χατζόπουλο, Ανδρέα Καρκαβίτσα, Ίωνα Δραγούμη, Άγγελο Σικελιανό, Ιωάννη Συκουτρή, Σπύρο Μελά, Κώστα Ουράνη, Αθηνά Ταρσούλη. Αγγελική Χατζημιχάλη, Δημήτριο Ταγκόπουλο, Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, Π. Κυριαζή, και πολλούς άλλους.

Από τα Αθηναϊκά Νέα της 29/9/36, ο Τάσος Ζάππας, ο οποίος μετείχε στην ανάβαση στην κορυφή του Ολύμπου με τον Δημήτρη Μητρόπουλο, μεταφέρει τα λόγια του Μητρόπουλου μόλις πάτησε στο Μύτικα:

Μόλις έφθασα στο Σκολιό και αντίκρυσα αυτό το μεγαλείο της φύσης, εφώναξα με όλη τη δύναμη της ψυχής μου: είναι η ευτυχέστερη μέρα της ζωής μου! Τώρα μπορώ πια να πεθάνω με τη θεϊκή αυτή εικόνα στην ψυχή μου. (Εκδρομικά Χρονικά, Οκτ. 1980)

Αναδεικνύονται σε χώρους πνευματικούς, καθώς οργανώνουν πληθώρα παράλληλων πολιτιστικών εκδηλώσεων (ποιητικές βραδιές, θεατρικές παραστάσεις, ομιλίες, επιστημονικές διαλέξεις, εκθέσεις, αφιερώματα σε συγγραφείς και άλλους πνευματικούς ανθρώπους, κ.λπ.). Στα έντυπα αυτά θα βρούμε πρώτες δημοσιεύσεις έργων γνωστών λογοτεχνών, πρωτότυπες εργασίες σημαντικών επιστημόνων. Εκεί κατατίθεται, επίσης, για πρώτη φορά, η ιδέα της δημιουργίας του πρώτου Εθνικού Δρυμού, του Ολύμπου. Η εικόνα που αναδύεται μέσα από τον περιοδικό φυσιολατρικό Τύπο είναι πολύ διαφορετική από εκείνη που μια φευγαλέα και επιφανειακή ματιά διαμορφώνει.

 

2. Λίγο πριν από τη δικτατορία

Τις δεκαετίες του 1950 και του 1960 ήδη εντοπίζονται στις πόλεις προβλήματα «μόλυνσης» και «καυσαερίων», κυρίως ως προβλήματα υγείας, ενώ ο Ι. Καλοπίσης (1952) επικρίνει τα συνθετικά εντομοκτόνα με τρόπο πρωτοποριακό ακόμη και με τα διεθνή δεδομένα. Το 1961, σε ανάτυπο του περιοδικού Ηλιακή Ενέργεια, παρουσιάζεται το Διεθνές Συνέδριο της Ρώμης και το εις Σούνιον Διεθνές Σεμινάριον (15 ημέρες) για τις «Νέες Πηγές Ενέργειας εις Πλαίσια Ανθρωπιστικά» (αναφέρονται η ηλιακή, η αιολική και η γεωθερμική ενέργεια). Επίσης, έγινε δεκτή «ενθουσιωδώς» η πρόταση για ίδρυση στην Ελλάδα Διεθνούς Κέντρου Ηλιακών και Αιολικών Εφαρμογών (έμεινε στα χαρτιά).

Το 1965 εκδίδεται η πρώτη, κατά πάσα πιθανότητα, συνολική μελέτη για τα προβλήματα περιβάλλοντος της Αθήνας με τίτλο: Το πρόβλημα της ρυπάνσεως της ατμοσφαίρας εν Αθήναις και περιχώροις, υπό Γ.Π. Αλιβιζάτου [κ.ά.], Αθήναι, 1965, 399 σ. Ανάτυπο από: Αρχείον Υγιεινής, τχ. 10-12 (στη βιβλιογραφία που παρατίθεται, από τις 80 παραπομπές οι 77 είναι ξενόγλωσσες και τρεις ελληνόγλωσσες ή από έλληνες μελετητές). Στην εισαγωγή της έκδοσης σημειώνεται: «Το πρόβλημα της ρυπάνσεως της ατμοσφαίρας εις την χώραν μας αντιμετωπίσθη μέχρι σήμερον κατά το πλείστον συναισθηματικώς, είτε διά γραφικών, συγκινητικών διαμαρτυριών, εναντίον των προκαλούντων, είτε δι’ εκφράσεως συμπαθείας υπέρ των εισπνεόντων, όταν συλλαμβάνωμεν μαύρον καπνόν, εξερχόμενον αυτοκινήτων τινών κατά την διαδρομήν των...». Στη μελέτη διερευνώνται όλοι οι ρύποι: διοξείδιο του θείου, μονοξείδιο του άνθρακα, όζον, σωματίδια, υδρογονάνθρακες, οξείδια του αζώτου, αιθάλη, κ.ά. Οι μελετητές καταλήγουν σε 10 προτάσεις. Μερικές από αυτές:

«Θέσπισις ειδικής σχετικής νομοθεσίας. Σύστασις ειδικής υπηρεσίας εξαρτομένης εκ του Υπουργείου Υγείας. Η λήψις ριζικών μέτρων προλήψεως της ρυπάνσεως της ατμοσφαίρας απαιτεί αποφασιστικότητα και θάρρος, διότι η εφαρμογή των ενδεχομένως να βλάψει τα συμφέροντα μερίδος τινός ή να επιβάλη την αλλαγήν από μακρού χρόνου, ισχυουσών συνηθειών». Μείωσις του αριθμού των φωτεινών σηματοδοτών. Καθιέρωσις κατόπιν μελέτης συνεχούς ωραρίου εργασίας.

Το 1966 τυπώνεται η διδακτορική διατριβή του Ι. Μενδρή με τίτλο: Συμβολή εις την μελέτην ρυπάνσεως της περί το συγκρότημα πρωτευούσης θαλάσσης του Σαρωνικού, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Εργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας, 54 σ.Η περιοχή που εξετάστηκε είναι αυτή μεταξύ Βάρκιζας και Πάχης Μεγάρων. «Ρύπανσις βαρεία», εντοπίστηκε στα δείγματα μεταξύ Πειραιά και Περάματος (73,3%), Παλαιού Φαλήρου και Πειραιά (56,7%), «μετρία ρύπανσις» μεταξύ Περάματος και Ελευσίνας. Προτείνεται η «δι’ αποχετευτικών αγωγών οριστική απομάκρυνσις των λυμάτων και η αδρανοποίησις αυτών προ της τελικής των διαθέσεως».

Τη δεκαετία του 1960, και πριν από τη δικτατορία, έχουμε πολλές δημόσιες παρεμβάσεις σε περιβαλλοντικά θέματα, θέματα της πόλης, του τοπίου, της πολιτιστικής κληρονομιάς. Μια από τις παρεμβάσεις αυτές: επιτροπή εξ ακαδημαϊκών και καθηγητών των Ανωτάτων Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων της χώρας έστειλε στην [εφημερίδα] Ακρόπολι επιστολή σχετική με τη μελετώμενη κατεδάφιση του Οφθαλμιατρείου Αθηνών: «Η απαλλοτρίωσις του Οφθαλμια­τρείου και το ωραίον κτίριον, που είνε στόλισμα των Αθηνών, θα έσωζε και ιδεώδη στέγην θα έδιδε εις το απαραίτητον διά την Ελλάδα Βυζαντινόν Ινστιτούτον. Υπογράφουν οι ακαδημαϊκοί Κ. Άμαντος, Γ. Σωτηρίου, Α. Ορλάνδος & Χ. Καρούζος, οι καθηγητές Π. Βάλληνδας (ΑΠΘ), Δ. Ευαγγελίδης (ΕΜΠ), Π. Μιχελής (ΕΜΠ), Π. Παρασκευόπουλος (ΕΜΠ), ο Μ. Καλλιγάς, διευθυντής Πινακοθήκης, ο Μ. Χατζηδάκης, έφορος Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, και ο Ι. Μηλιάδης, διευθυντής της Ακροπόλεως» (Ακρόπολις, 17/11/1960).

Λίγο μετά, στην Καθημερινή, δημοσιεύτηκε η παρακάτω διαμαρτυρία για την περιοχή περί τον Λυκαβηττό: «Οι κάτωθι υπογραφόμενοι πιστεύοντες ακραδάντως ότι δεν συγχωρείται οιαδήποτε παραμόρφωσις του κλασσικού αθηναϊκού τοπίου, εν ονόματι κακώς εννοουμένου εκσυγχρονισμού, εγείρουν φωνήν διαμαρτυρίας κατά της νέας αυτής επιβουλής.Υπογραφαί: Γ. Β. Δούκας, Παύλος Κυριαζής (μέλος της Κοσμητείας ε­θνικού τοπίου και πόλεων), Γ. Μήλας, (πρόεδρος Ομοσπονδίας Εκδρομικών Σωματείων της Ελλάδος), Α. Παπαγιαννόπουλος-Παλαιός (γενικός γραμματεύς Κοσμητείας εθνικού τοπίου και πόλεων), Ιω. Παππάς (διευθυντής της Σχολής Καλών Τε­χνών), Π. Σακελλάριος, Δ. Σισιλιάνος (πρόεδρος Αθηναϊκής Λέσχης), Δ. Σκουζές (πρόεδρος Συλλόγου των Αθηναίων), Αθ. Α. Τζάρτζανος (Γεν. Γραμμ. Ορει­βατικού Συνδέσμου) (Καθημερινή, 4/3/1961).

Στα Νέα, εξάλλου, είχε δημοσιευθεί άρθρο του Κώστα Στούρνα (6/2/1960). Έκανε λόγο για «μια πόλι χωρίς Κτηματολόγιον και με νόμους τραγικά ασαφείς, σωρεία προβλημάτων προς λύσιν. Αθήνα, αυτό το τέρας!». Σημειώνονταν τα εξής: «Δεν γεννάται καμμιά αμφιβολία ότι το χάος που έχει δημιουργηθή στην Αττική με την μανία οικόπεδοποιήσεως για λογούς πλουτισμού, δεν θα ήταν δυνατόν να προκύψη αν είχε καταρτισθή εγκαίρως κτηματο­λόγιο. Με το κτηματολόγιο αποσαφηνίζονται τα όρια κάθε ιδιοκτησίας, φυσικά και τα όρια, των εθνικών γαιών, των εκτάσεων πού ανήκουν στο Δημόσιο και δεν είναι δυνατή η αμφισβήτησις ούτε του παραμικρού τεμαχίου γης, ούτε και η κατάληψίς του από οικοπεδοφάγους κάθε κατηγορίας. [...] Έτσι εξηγείται πώς στο λεκανοπέδιο της Αττικής, κατά τα δεδομένα μιας τελευταίας στατιστικής, έχουμε από το 1950 και δώθε, δηλαδή την τελευ­ταία οκταετία πού ανεπτύχθη κυρί­ως ο οικοδομικός οργανισμός, 38.180 αυθαίρετες οικοδομήσεις».

Πρέπει να σημειωθεί ότι, στην Αθήνα, το 1965 κυκλοφορούσαν τα εξής οχήματα:

«Επί συνόλου 191.921 κυκλοφορούντων πάσης φύσεως οχημάτων εις ολόκληρον την χώραν, 100.624 ή 52,4% τούτων κυκλοφορούν εις την περιοχήν της πρωτευούσης, ήτοι: Φορτηγά 19.432 (ή 33% του όλου αριθμού των φορτηγών). Λεωφορεία 3.441 (ή 42% του όλου αριθμού των λεωφορείων: 1.670 αστικά, 154 υπεραστικά, 1.021 ΙΧ λεωφορεία και 596 ΔΧ). Επιβατικά 56.949 (ή 70% του συνόλου αριθμού των εν Ελλάδι κυκλοφορούντων επιβατικών): 3.113 αυτοκίνητα μετά μετρητού (ταξί), 53.811 ιδιωτικής χρήσεως και 25 δημοσίας χρήσεως. Μοτοσυκλέται: 20.802 (ή 48% του όλου αριθμού τούτων)» (Δελτίον ΕΣΥΕ 1965 - Στατιστική Συγκοινωνιών και Επικοινωνιών, τόμος Ε, τεύχος 1).

 

 

3. Γενικά

Το 1970, ο Κώστας Κριμπάς, καθηγητής τότε στη Γεωπονική Σχολή, επιστρέφει στην Ελλάδα, ύστερα από σειρά διαλέξεων στο Harvard («χάρις στον Φώτη Καφάτο») περί το πεδίο της Πληθυσμιακής Βιολογίας. Έρχεται έτσι σε επαφή, μελετώντας για να διδάξει, με την Οικολογία, ώστε να τη συνδυάσει με τη Γενετική Βιολογία που ήταν ο τομέας του. «Γύρισα στην Ελλάδα», λέει ο Κριμπάς, «με το οικολογικό μήνυμα και σύντομα βρήκα συναντιλήπτορες και συμμέτοχους στις ανησυχίες μου και στην ανάγκη δράσης τους φίλους μου Γιάννη Καλοπίση και Βενέτη Κουγέα, και τους δύο γεωπόνους, ο τελευταίος και συνάδελφός μου. Κατέσττημεν ενεργοί πρώτα στο πλαίσιο της Ελληνικής Εταιρείας του Κώστα Καρρά, ακολούθως και ως μέλη της Εταιρείας Προστασίας της Φύσεως του Βύρωνος Αντύπα. Αρχίσαμε τις καμπάνιες και τις διαμαρτυρίες, αλλά ήταν ακόμα νωρίς. Ακόμα και μετά τη μεταπολίτευση με ρώταγαν οι δημοσιογράφοι “Έχετε δει κανέναn να πεθάνει από περιβαλλοντική υποβάθμιση;”, ακολουθώντας το παράδειγμα κορυφαίου υπουργού της τότε κυβερνήσεως. Ο Βενέτης Κουγέας περισσότερο πρακτικός και ακτιβιστής, ο Γιάννης Καλοπίσης με καθαρότητα και οξύνοια αναλύοντας το όλο πρόβλημα σε παγκόσμια κλίμακα, αρχίσαμε να γινόμαστε “ενοχλητικοί”, τόσο που ο ανεκδιήγητος Παττακός φαίνεται πως κάποτε ρώτησε (όπως μάθαμε αργότερα) τι είμαστε, μια ομάδα θεωρητικών ανόητων ή μήπως αντιπολιτευόμενοι με αυτόν τον καλυμμένο και έμμεσο τρόπο το καθεστώς; “Και τα δύο, στρατηγέ μου”, θα απαντούσα, όπως στο ανέκδοτο. Ο Γιάννης Καλοπίσης, στα σεμινάρια του Εργαστηρίου Γενετικής είχε τότε, στις 27 Φεβρουαρίου 1974, παρουσιάσει την αναζήτηση των ορίων της ανθρώπινης δραστηριότητας, υπεύθυνης για την περιβαλλοντική υποβάθμιση, που αργότερα παρουσιάστηκε στο βιβλίο του Η θερμική ρύπανση του περιβάλλοντος και τα όρια της οικονομικής ανάπτυξης, το 1991. Όπως και να ’χει το πράγμα, η περιβαλλοντική κρίση είχε καταστεί μέρος των καθημερινών μας προβληματισμών και ενασχολήσεων» (Κώστας Κριμπάς, «Η ίδρυση της έδρας της Οικολογίας και Προστασίας Περιβάλλοντος και ο Μιχάλης Καρανδεινός», ομιλία στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, 4 Απριλίου 2002, Τριπτόλεμος τ. 16, 2003).  

Όλες οι ανησυχίες και οι διεργασίες σε επιστημονικούς κυρίως χώρους οδηγούν σε ένα μεγάλο συνέδριο. Στις 16 Μαΐου 1972, συνέρχεται στη Στοκχόλμη το Συνέδριο του ΟΗΕ για το περιβάλλον. Στο συνέδριο έλαβαν μέρος 1.200 αντιπρόσωποι από 113 χώρες. Εκεί καθιερώθηκε η 22α Απριλίου ως Ημέρα της Γης και η 5η Ιουνίου ως Ημέρα προστασίας του περιβάλλοντος.

Στην Ελλάδα, το 1972, ιδρύεται η Ελληνική Εταιρεία Ερεύνης και Ελέγχου της Ρυπάνσεως των Υδάτων, του Εδάφους και του Αέρος, γνωστή ως ΕΡΥΕΑ, η οποία εκδίδει σε τριμηνιαία βάση ένα αξιόλογο Ενημερωτικό Δελτίο και σειρά άλλων εντύπων. Μέλη της είναι ΝΠΔΔ, ΝΠΙΔ, ιδιωτικές εταιρείες και φυσικά πρόσωπα.

Ήδη από το 1970, επιστήμονες ασχολούνται με την οριοθέτηση των βιομηχανικών περιοχών στην Ελλάδα.

Η χούντα παρακολουθεί τις διεργασίες αυτές χωρίς ιδιαίτερη ανησυχία. Ως «οικολόγος» της δικτατορίας εμφανίζεται ο Στυλιανός Παττακός, ο οποίος, μάλιστα, στο πλαίσιο εφαρμογής σχετικής «κυβερνητικής» απόφασης, ενεφανίσθη στην πλατεία Συντάγματος να υποδεικνύει στους αστυνομικούς να συλλαμβάνουν και να επιβάλλουν πρόστιμο σε όσους πετούσαν αποτσίγαρα ή σκουπίδια στο δρόμο. Παρεμβαίνει σε συνέδρια με «χαιρετισμούς» και εκδίδει «μηνύματα» όπως για το Έτος Προστασίας της Φύσεως, 1970, και την Παγκόσμιο Ημέρα Δασοπονίας, 20 Μαρτίου 1973, και την κήρυξη της έναρξης για την «Καθολική αντιπυρική εκστρατεία», με μακροσκελή κείμενά του.

Την περίοδο αυτή, το Πανεπιστήμιο Αθηνών ζήτησε να γίνουν εγκαταστάσεις του μέσα στον Εθνικό Δρυμό της Πάρνηθας. Η ιδέα έφτασε πολύ κοντά στο να εγκριθεί, αλλά οι διαμαρτυρίες κάποιων πανεπιστημιακών έγιναν αποδεκτές και ο Παττακός ματαίωσε το έργο. Δεν ματαίωσε, βεβαίως, τη «βίλα Παπαδόπουλου» μέσα στον πυρήνα του Εθνικού Δρυμού Πάρνηθας, τα ερείπια της οποίας ακόμα υπάρχουν.

 

4. Φυσικό περιβάλλον

Την περίοδο αυτή κυκλοφορούν πολλά φυσιολατρικά και άλλα σχετικά περιοδικά, μεταξύ των οποίων και τα εξής: ΠΑΝ, Σύνδεσμος Φυσιολατρών Καλλιθέας, Φυσιολάτρης, Φυσιολατρική Σκέψη, Φυσιολατρικοί Ορίζοντες, Φυσιολατρικός Κόσμος, Φυσιολατρικός Σύλλογος Παγκρατίου, Φύσις και Ζωή, Ξενία, Εκδρομικά Χρονικά, Όμιλος Φίλων Ακτής, Δασικά Χρονικά, Δάσος, Δασικόν Δελτίον Πληροφοριών, Δελτίον Ενημερώσεως εις την Δασικήν Βιβλιογραφίαν, κ.ά.

Στα έντυπα αυτά φαίνεται πως δεν φτάνει η μέγγενη της λογοκρισίας, αφού δεν θεωρούνται πολιτικός χώρος, και οι όποιες απόψεις για την προστασία της φύσης, ακόμη και οι πιο ριζοσπαστικές, ακόμη και οι καταγγελίες που αγγίζουν όργανα της πολιτείας, δεν ανησυχούν το καθεστώς, αφού κρίνονται ως μη έχουσες άμεσες πολιτικές προεκτάσεις. Γι’ αυτό και συχνά, στα έντυπα αυτά, θα βρει κανείς ιδιαίτερα προωθημένες απόψεις και ανοιχτή κριτική στο καθεστώς.

Το 1969 αναμορφώνεται ο Δασικός Κώδικας, ο οποίος ισχύει μέχρι σήμερα και το 1974 ιδρύονται οι Εθνικοί Δρυμοί Σουνίου, Πρεσπών και Βίκου Αώου. Οι βάσεις, όμως για μια ολοκληρωμένη περιβαλλοντική προστασία τίθενται αργότερα, με το νόμο 998, του 1979.

Με την ευκαιρία του «Έτους Προστασίας της Φύσεως» (1970) πραγματοποιείται «Εθνικό Συνέδριο της Φύσεως» (2-4/11/1970). Από τον τόμο των πρακτικών προκύπτει ότι αυτό ασχολήθηκε με ευρύτατη γκάμα περιβαλλοντικών θεμάτων. Μεταξύ άλλων διαπιστώνει: Η υφιστάμενη νομοθεσία κρίνεται «Πλήρης»!

 

5. Στις επιστήμες

Τη δεκαετία του 1960 κατασκευάστηκαν σημαντικά οδικά και εγγειοβελτιωτικά έργα. Όμως η κατάσταση των υποδομών της χώρας βρίσκεται ακόμη σε χαμηλό επίπεδο.

Τα μεγάλα έργα και η έντονη ανοικοδόμηση ενισχύουν το ρόλο των μηχανικών και του ΤΕΕ. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1960, το ΤΕΕ αντιπροσωπεύεται σε μια σειρά οργανισμών. Ο αριθμός μηχανικών, πλέον, διπλασιάζεται ανά δεκαετία. Αρχίζει η προετοιμασία σημαντικών εκδηλώσεων ευρύτερου κοινωνικού ενδιαφέροντος.

Στο γενικό πόρισμα του Συνεδρίου για την Ενέργεια που πραγματοποιήθηκε το 1966, αναφέρονται μεταξύ άλλων τα εξής: «Στο συνέδριο διαπιστώθηκε η καθυστέρηση που υπήρχε στον ενεργειακό τομέα, ζητήθηκε να γίνουν ολοκληρωμένες μελέτες για τις εγχώριες πηγές ενέργειας, εξετάστηκαν ξεχωριστά οι διάφορες ενεργειακές πηγές, τέθηκε το θέμα της αξιοποίησης των εναλλακτικών πηγών ενέργειας, προτάθηκε η σύσταση ειδικού φορέα προγραμματισμού και συντονισμού της ενεργειακής πολιτικής κ.λπ.».

Είναι η εποχή που συνεχίζεται με έντονους ρυθμούς η καταστροφή του αττικού τοπίου και αφανίζεται σχεδόν το ιστορικό κέντρο της Αθήνας. Οι κρατικές υπηρεσίες αδιαφορούν για την ποιότητα των δημοσίων έργων και για τη διατήρηση του κτιριακού μας πολιτισμού. Το κυκλοφοριακό οξύνεται, καθώς τα αυτοκίνητα αυξάνονται με μεγάλους ρυθμούς χωρίς να πραγματοποιούνται μακρόπνοα έργα υποδομών.

Το 1964 τίθενται σε κυκλοφορία στην Ελλάδα 28.000 νέα οχήματα ενώ το ίδιο χρόνο, στην Αθήνα κτίζονται 125 τετραώροφες πολυκατοικίες, 150 πενταώροφες, 222 εξαώροφες, 137 επταώροφες, 44 οκταώροφες, 16 εννιαώροφες και 1 δεκαώροφη. Ενδεικτική είναι η πρόοδος των οδών της χώρας αφού «το 1828 ουδεμία σχεδόν οδός δεν υπήρχεν [...] εκτός μικράς σημασίας γεφυρών, το 1868 υπήρχαν μόνον 1.250 χιλιόμετρα υποτυπωδών οδών και το 1928 10.000 χιλιόμετρα, ενώ σήμερον [σσ. 1965] 40.000 περίπου χιλιόμετρα.

Το ΤΕΕ καταθέτει προτάσεις για την αντιμετώπιση της άναρχης δόμησης, αλλά η έλευση της δικτατορίας αλλάζει βίαια το πολιτικό περιβάλλον και τις προτεραιότητες. Ο ρόλος του ΤΕΕ υποβαθμίζεται, καθώς διορίζεται διοίκηση υπό τον καθηγητή Δ. Κορωναίο η οποία κινήθηκε εντός των πολιτικών περιορισμών της δικτατορίας.

Το 1968 (20-24 Σεπτ.) διεξάγεται στην Αθήνα το σημαντικό «Διεθνές Συνέδριον Θαλασσίας Διαβρώσεως και Ρυπάνσεως», ο τόπος και ο χρόνος του οποίου είχαν αποφασιστεί πριν από την κήρυξη της δικτατορίας. Ο ογκώδης τόμος των πρακτικών είναι στα αγγλικά, έκδ. ΤΕΕ, 628 σελ. (Από το: Ιστορικό μηχανικού, οι μηχανικοί στην Ελλάδα, Αρχική (ιστο)σελίδα ΔΠΘ, Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών Έργα μηχανικών).

Το 1975 εκδίδεται με την ευθύνη του υπουργείου Κοινωνικών Υπηρεσιών, των Ηνωμένων Εθνών και της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας η «ενδιάμεσος τεχνική έκθεσις» του «Προγράμματος Ελέγχου Ρυπάνσεως Περιβάλλοντος - Αθήναι» (ΠΕΡΠΑ), στο οποίο γίνεται αποτίμηση του εγχειρήματος, το οποίο αποτελεί κοινή προσπάθεια της ελληνικής κυβέρνησης, του Προγράμματος Αναπτύξεως των Ηνωμένων Εθνών (ΠΑΗΕ, UNDP) και της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας (ΠΟΥ), που ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο του 1973, μετά από απόφαση του 1972.

Το ΕΜΠ, στην Αθήνα το 1973, οργανώνει «Συμπόσιον επί των προβλημάτων του περιβάλλοντος», τις εργασίες του οποίου άνοιξε και έκλεισε ο «οικολόγος» της χούντας, Παττακός. Στην εισήγηση του καθηγητή της Γεωπονικής Κ. Νιαβή με τίτλο: «Το γενικόν πρόβλημα του περιβάλλοντος», δίνεται ένα γενικό περίγραμμα του θέματος:

Το περιβάλλον της χώρας υφίσταται ιδιαιτέραν πίεσιν από τους τομείς της βιομηχανίας, του τουρισμού, των οικιστικών δραστηριοτήτων και έργων κοινής ωφελείας. [...] Ο κόλπος του Θερμαϊκού έχει υποστεί προηγουμένην ρύπανσιν, τα δε ακρογιάλια του Σαρωνικού βαθμηδόν αρχίζουν να χάνουν την γνώριμον γραφικότητα. Ετραυματίσαμεν την Πεντέλην και τον Υμηττόν, και βαθμιαίως δημιουργούμεν προϋποθέσεις διά την επέκτασιν του κακού εις τους κόλπους, τας θαλάσσας και τα τοπία της Ελλάδος και δημιουργούμεν κίνδυνον διά την επιβίωσιν των πολιτιστικών ημών μνημείων. [...] Εν προκειμένω, δεν πρέπει να διαλανθάνη της προσοχής ημών ότι η χώρα. λόγω των πλεονεκτημάτων, άτινα διαθέτει, θέσεως, και ευνοϊκών όρων, θα δεχθή αύξουσαν πίεσιν δι’ εγκατάστασιν βιομηχανιών, αίτινες θα ζητήσουν να έχουν ελευθέραν επιλογήν του χώρου λειτουργίας των και δεν θα δεσμεύονται από όρους προστασίας του περιβάλλοντος από την ρύπανσιν.

Ο τεχνικός κόσμος της χώρας μπαίνει δυναμικά στα θέματα της «προστασίας του περιβάλλοντος». Ενδεικτικά είναι και τα δεκάδες σχετικά κείμενα στο περιοδικό του ΤΕΕ, Τεχνικά Χρονικά, την περίοδο 1967-1974.

 

6. Αστικό περιβάλλον

Τα κείμενα του Αριστομένη Προβελέγγιου συγκεντρωμένα στο βιβλίο Το πνεύμα της πόλης και γραμμένα μεταξύ 1943 και 1967, είναι τα πιο ώριμα και αυτά που μας εισάγουν σε μια προβληματική και μια προσέγγιση που, ειδικά στα θέματα του αστικού περιβάλλοντος, πλησιάζουν την σύγχρονη οικολογική οπτική. Μερικά από τα κείμενά του: «Διάλυση Λυκαβηττού» (1956), «Οι ελληνικές πόλεις κινδυνεύουν» (1957), «Άνθρωπος-πόλις» (1956), «Πολεοδομική βαράθρωση» (1961), «Προς έναν ανθρωπιστικό τουρισμό» (1965), «Μελέτη αναπτύξεως Φαληρικού Όρμου» (1967).

Η μετεμφυλιακή Ελλάδα μπαίνει στη φάση της ανάπτυξης της βιομηχανίας, τη μεγάλη εξάπλωση του ιδιωτικού αυτοκινήτου, αναπτύσσει τον μαζικό τουρισμό και η γεωργία στηρίζεται όλο και περισσότερο στη χρήση λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων.Οι ιδιωτικές κατοικίες του 1960 και του 1970 σχετίζονται με μια νεοεμφανιζόμενη επιχειρηματική τάξη που αναπτύσσεται αμέσως μετά τη λήξη του εμφυλίου, όταν η χώρα μπαίνει στη φάση της οικονομικής ανάπτυξης. Η κοινωνική αυτή ομάδα, αλλά σταδιακά και ολόκληρη η ελληνική κοινωνία, «κοιτάζει» προς την Ευρώπη, η χώρα «συνδέεται με την ΕΟΚ, όλα αυτά είναι δείγματα μιας εξωστρεφούς τάσης, ιδιαίτερα προς τη Δύση». Μια ενδιαφέρουσα ανάλυση αυτής της περιόδου έγινε, πολύ αργότερα, από τον Ι. Αίσωπο και τον Γ. Σημαιοφορίδη

Η δεκαετία 1957-1967 συχνά θεωρείται η «άνοιξη» της μεταπολεμικής ελληνικής αρχιτεκτονικής, μια και κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου έλαβε χώρα μια τεράστια και εντυπωσιακή διαδικασία εκμοντερνισμού. Η εκρηκτική ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας μετά το δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’50 οδήγησε μεγάλο αριθμό αγροτικού πληθυσμού στη μετανάστευση προς τα μεγάλα αστικά κέντρα, πρωτίστως την Αθήνα. Οι ανάγκες στέγασης αυτού του πληθυσμού καλύφθηκαν με πολυάριθμες πολυκατοικίες κατασκευασμένες από τον ιδιωτικό τομέα, από μικρού ή μεσαίου μεγέθους εργολάβους που λειτουργούσαν με το σύστημα της αντιπαροχής. [...] Από το 1955 και έπειτα, η κυβέρνηση Καραμανλή με την αμερικανική οικονομική υποστήριξη ­ξεκίνησε μεγάλης σημασίας δημόσια προγράμματα υποδομής που άλλαξαν ολικά την εικόνα της ελληνικής πόλης. Η προσπάθεια επανακαθιέρωσης μιας πολιτειακής αίγλης (με τον διαγωνισμό του Πνευματικού Κέντρου του 1959) συνεχίστηκε με την κατασκευή της νέας πρεσβείας των ΗΠΑ (TAC/Gropius, 1959), του νέου διεθνούς αεροδρομίου της Αθήνας (Eero Saarinen, 1960-62), των νέων αυτοκινητοδρόμων που συνέδεαν την πρωτεύουσα με τον βορρά (όπως η Εθνική Οδός που οργάνωνε τις βιομηχανικές εγκαταστάσεις της χώρας) και τον νότο (όπως η Λεωφόρος Ποσειδώνος, που οργάνωνε τις οικιστικές αναπτύξεις και τις δραστηριότητες αναψυχής της παραλίας), των σταθμών υπερωκεανίων (το κτίριο του ΟΛΠ στον Πειραιά), των νέων πανεπιστημιακών κτιρίων (το συγκρότημα του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης) και της κοινωνικής κατοικίας στην περιφέρεια των μεγάλων ελληνικών πόλεων. [...] Η έννοια του «τοπίου» δεν απασχόλησε ιδιαίτερα του έλληνες αρχιτέκτονες ώς την περίοδο 1953-1963, κατά την οποία μετατράπηκε σε καυτό ζήτημα, χάρη στη δραστηριότητα της Κοσμητείας Εθνικού Τοπίου και Πόλεων. (Το Βήμα, 14/2/1999)

Η ανύπαρκτη στεγαστική πολιτική της δικτατορίας άφηνε ανοιχτό το δρόμο στους οικοδομικούς συνεταιρισμούς. Με το νόμο 816/1971 γίνεται δυνατή η «κτήσις δασικών εκτάσεων» από οικοδομικούς συνεταιρισμούς. Την περίοδο αυτή έχουμε τη νομιμοποίηση μεγάλων οικοδομικών συνεταιρισμών, με κραυγαλέο και προκλητικό παράδειγμα την «Ιπποκράτειο Πολιτεία», τον οικοδομικό συνεταιρισμό των γιατρών, που εν μέση δικτατορία έλαβε οικιστική καταλληλότητα για μια έκταση περίπου 10.000 στρεμμάτων μέσα στον Εθνικό Δρυμό της Πάρνηθας. Επίσης τους οικοδομικούς συνεταιρισμούς στον Άγιο Σπυρίδωνα (Πικέρμι), Ντράφι κ.λπ. Το θέμα της εκτός σχεδίου δόμησης απασχολεί από τα μέσα της δεκαετίας του ’60 και επί χούντας έχουμε τους πρώτους ουρανοξύστες στην Ελλάδα.

Στο μεταξύ, ο Αλέξανδρος Λοΐζος, ήδη από το 1947 (και πάλι το 1970), εισάγει στον αρχιτεκτονικό και πολεοδομικό σχεδιασμό τη χρήση ηλιακής ενέργειας.

 

7. Στην εκπαίδευση

Ο χώρος της εκπαίδευσης ήταν πάντα συνδεδεμένος με το φύση και το χώρο και μέσα από τη διδασκαλία και μέσα από τις παράλληλες πρακτικές, ώς τη σύγχρονη περιβαλλοντική εκπαίδευση.  

Το 1965, εκδίδεται στην Αθήνα το βιβλίο της Γ. Παπακωστούλα, Η μελέτη του περιβάλλοντος στο δημοτικό και στο γυμνάσιο: Ιστορική ανασκόπηση-έννοια, σκοπός και παιδαγωγικά πλεονεκτήματα της μελέτης του περιβάλλοντος. Η τεχνική της μεθόδου (εκδ. Δίπτυχο, 125 σελ.), που αποτελεί το πρώτο βιβλίο με στοιχεία περιβαλλοντικής εκπαίδευσης. Έχουν προηγηθεί εκατοντάδες σχολικά βιβλία φυσικής ιστορίας, φυτολογίας, ζωολογίας, βοτανικής, βιολογίας, γεωλογίας, κοσμογραφίας, πατριδογνωσίας, γεωγραφίας και, κυρίως, μια μεγάλη γκάμα βιβλίων για τον σχολικό κήπο, το ανοιχτό και υπαίθριο σχολείο, το σχολείο εργασίας, για τη χρήση των σχολικών εκδρομών στην παιδαγωγική διαδικασία κ.ά., που αποτελούν μια σοβαρή πηγή ιδεών και πρακτικών για τη σύγχρονη μορφή της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης (τα μαθήματα και τα βιβλία για τις φυσικές επιστήμες έχουν σαφώς υποχωρήσει από τη «διδακτέα ύλη» και το «ωρολόγιο πρόγραμμα» στις δύο πρώτες βαθμίδες της εκπαίδευσης).

Το 1970, στη Νεβάδα των Ηνωμένων Πολιτειών στη συνάντηση της IUCN (International Union of Conservation of Nature), για πρώτη φορά διατυπώνεται ορισμός της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης.

Τη δεκαετία του 1970, ξεκινά και ο «θεσμός» της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και σταδιακά μορφοποιείται σε μια συγκροτημένη πρακτική στη σύγχρονη εκπαιδευτική πραγματικότητα.

 

8. Η προστασία του καταναλωτή

Το 1971 ιδρύεται το Ινστιτούτο Προστασίας Καταναλωτών (ΙΝΚΑ), το οποίο σε πρώτη φάση ασχολείται με κάποιο καλυμμένο τρόπο με την πολιτική κατάσταση της εποχής και λιγότερο με τους καταναλωτές. Μετά τη μεταπολίτευση, ενεργοποιείται σε διάφορες καμπάνιες, γνωστότερες από τις οποίες είναι οι μαζικοί δικαστικοί αγώνες για τους φουσκωμένους λογαριασμούς του ΟΤΕ και το μποϋκοτάζ στο κρέας (1975). Βέβαια, τα θέματα της υγιεινής διατροφής και της φυσικής ζωής γενικά απασχολούν την ελληνική κοινωνία από πολύ νωρίτερα. Ιδιαίτερη αναφορά χρειάζεται να γίνει στα βιβλία του Η. Πέτρου, από τη δεκαετία του '30. Το 1949 εκδίδεται το περιοδικό Φυσιοθεραπευτική, στο οποίο αμφισβητείται η «ορθόδοξος ιατρική φιλοσοφία και πράξις».

Σημαντικό γεγονός στην εξέλιξη του κινήματος των καταναλωτών αποτελεί η διεξαγωγή του Παγκόσμιου Συνεδρίου του ΟΗΕ, το 1972, μόλις δυόμιση μήνες μετά την ιστορική διάσκεψη για το περιβάλλον που έγινε πάλι στη Στοκχόλμη. Στο Συνέδριο μετείχαν 300 αντιπρόσωποι των καταναλωτών απ’ όλο τον κόσμο.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση, το 1973, ιδρύει τη διεύθυνση Περιβάλλοντος και Προστασίας Καταναλωτών. Στη συνέχεια συστηματοποιείται η δραστηριότητά της και ψηφίζεται το πρώτο πρόγραμμα για την ενημέρωση και την προστασία των καταναλωτών(1975).

 

9. Στη λογοτεχνία και στο στοχασμό

Η φυσιολατρία ακουμπά και στη λογοτεχνία. Σε ένα πρώιμο στάδιο, πρώιμο ακόμα και στη διεθνή λογοτεχνία, εμφανίζονται στα ελληνικά γράμματα τρία εμβληματικά, ως προς τη θεματική τους, βιβλία.

Το βιβλίο του Βασίλη Βασιλικού Το Φύλλο (1961) ασχολείται διορατικά με τα προβλήματα της έντονης αστικοποίησης και της συμβίωσης σε συνθήκες πολυκατοικίας. Αναδεικνύει τον εξοβελισμό της φύσης από τη σύγχρονη, αστικοποιημένη πια, μεγαλούπολη (Θεσσαλονίκη). Το φύλλο-φυτό «αντιστέκεται», η «μάχη» δεν είχε κριθεί ακόμα (τότε), σήμερα η Θεσσαλονίκη είναι μία από τις μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις με το λιγότερο πράσινο, ίσως η χειρότερη! Δεν είναι ακριβώς το πρώτο «οικολογικό μυθιστόρημα», αλλά μέσα στα τρία πρώτα. Προηγήθηκε Το τέλος της μικρής μας πόλης του Δημήτρη Χατζή (πρώτη δημοσίευση το 1953), το οποίο θέτει το θέμα του μετασχηματισμού μιας επαρχιακής πόλης (Γιάννινα) από την αγροτική της φάση στα πρώτα αστικά της βήματα. Ακολουθεί Το φράγμα του Σπύρου Πλασκοβίτη (1960), το οποίο θέτει ένα πιο κεντρικό θέμα της οικολογικής προβληματικής, αυτό των ορίων της τεχνολογικής παρέμβασης στη φύση. Το φράγμα γυρίστηκε και σε ταινία (1982), με σκηνοθέτη τον Δημήτρη Μακρή και πρωταγωνιστή τον Νίκο Κούρκουλο (ήταν η τελευταία του εμφάνιση στον κινηματογράφο).

Τον Μάιο του 1967, ο καθηγητής Κωνσταντίνος Δεσποτόπουλος,σε κείμενό του με τίτλο «Η αποστολή της Περιηγητικής», αναφέρεται στο «εμπνευστικό περιβάλλον» και τις σχέσεις του με τον άνθρωπο: ¨Για τον άνθρωπο τον βυθισμένο σε τέτοιους όρους ζωής - που άλλωστε χαρακτηρίζουν τα περισσότερα χρόνια της συμπληρωμένης εφέτος τριακονταετίας– αποκτά λυτρωτική σχεδόν συνέπεια η καταφυγή στη Φύση, για ελάχιστες ημέρες ή ώρες έστω, ή και η σύνδρομη επικοινωνία με τα μνημεία της ιστορίας και με άλλες πνευματικές αξίες, στο εμπνευστικό περιβάλλονπου συναποτελούν η Φύση και η Ιστορία, στην Ελ­λάδα προ πάντων. [...] Να συμβάλη για τη δια­τήρηση και την προβολή ευρύτερα της ομορφιάς και της άλλης αξίας των τοπίων και των μνημείων, χωρίς όμως να επιφέρη βεβήλωσή τους και να χειραγωγή τους ανθρώπους σε ουσιαστική εσώψυχη επαφή με ό,τι θελ­κτικό, εμψυχωτικό, λυτρωτικό στη Φύση και στα μνημεία της Ιστορίας και της Τέχνης" (Περιηγητική, τ.101, 5/1967).

Ο Πέτρος Χάρης, επίσης, ασχολείται με «εκδρομείς και ταξιδιώτες»:«Ωστόσο, ένα στοιχείο δε γίνεται να λείπει από τη λογοτεχνική ταξιδιωτική εντύπωση, κι ας φθονούν όλα τ’ άλλα κι ας λάμπουν κι ας προκαλούν και την έκπληξη ακόμα. Και τούτο είναι το γνώρισμα κάθε αληθινού λογοτεχνικού κειμένου: η παρουσία του ανθρώπου που βλέπει και αισθάνεται τον κόσμο με τον δικό του τρόπο και με τη δική του ευαισθησία δέχεται τη ζωή και ερμηνεύει τις τόσες και τόσο ανόμοιες μορφές της. Όλοι μπορούμε να δούμε μια πολιτεία, ένα βουνό, μια θάλασσα, ένα μνημείο. Θα τα δει κι ο ταξιδιώτης λογοτέχνης, και χωρίς να τους αλλάξει σχήμα, χρώμα, διαστάσεις, θα μας πει πολύ περισσότερα απ’ όσα θα είχαμε να πούμε εμείς, γιατί θα αποκαλύψει εκείνο που μόνο αυτός αισθάνθηκε και είδε: την ψυχή τους, την ψυχή των πραγμάτων, που δε συνηθίσαμε να τη συζητούμε, φυσικά ούτε και την αναζητούμε. Από το δρόμο αυτόν πλησιάζουμε σ’ έναν ορισμό –πλησιάζουμε μόνο– και λέμε τον κρίσιμο λόγο: Η αληθινή ταξιδιωτική εντύπωση δεν είναι περιγραφή αλλά αποκάλυψη και ερμηνεία του κόσμου» (Νέα Εστία, 1973).

Ο Χρ. Κ. Χαιρόπουλος αναφέρεται στα «Αθηναϊκά κτίρια και τους Αθηναίους – άλλοτε και τώρα»: «Αυτό εις την καθομιλουμένην των πρακτικών ανθρώπων λέγεται ανοικοδόμησις, εις την γλώσσα των ρομαντικών ιεροσυλία. [...] Διότι, βέβαια, ουδείς αρνείται την αρχή της ανανεώσεως – ιδίως σε νεάζουσες κοκέττες δυόμιση χιλιάδων ετών, όπως η Αθήνα. Αλλά η ανανέωσις πρέπει να γίνεται με απαραίτητη περίσκεψι και με γνώμονα τη διατήρησι του χρώματος μιας πόλεως, και δη με τέτοιο παρελθόν. Δε βαρυέσαι! Η παλιά αθηναϊκή αρχοντιά την οποία εκπροσωπούσανε και τα παλιά κτίρια έπεσε θύμα της μπουλντόζας, η οποία ανήγειρε εις την θέσιν των αθηναϊκών αρχοντικών τα ομοιόμορφα τερατουργήματα της καινούργιας πολεοδομίας. Το Παρίσι και το Λονδίνον διατηρούνε κιτρινισμένα και μουχλιασμένα μέγαρα διακοσίων και πλέον ετών. Εμείς τα μέγαρα τα γκρεμίζουμε αλύπητα, χωρίς τύψεις [...] Ζήτημα ευσυνείδητης καλαισθησίας...» (Βραδυνή, 2/11/1968).

Ο Δημήτρης Ψαθάς μας αναφέρει την «Τραγική περίπτωση» (εννοεί: της Πεντέλης): «Καθώς σκίζονται κι ανοίγονται –όλο και περισσότερο– τα σπλάχνα της, από μακρυά φαίνεται σαν χιονισμένη. Μα όσο τη ζυγώνεις, βλέπεις ότι το άσπρο που φαίνεται από απόσταση σαν χιόνι, δεν είναι άλλο από την κάτασπρη σάρκα του βουνού, που την κατατρώει και την ανοίγει αλύπητα το αδυσώπητο εμπόριο του μαρμάρου. Είναι οι πληγές, τα τραύματα, οι τσεκουριές κι οι μαχαιριές στα πλευρά, στο στήθος, σε βάθος και σε πλάτος, το φοβερό θέαμα ενός βάρβαρου ξεκοιλιάσματος, που συνεχίζεται ασταμάτητα μπροστά στα μάτια μας! Όλοι το βλέπουμε, το παρακολουθούμε. Και κανένας “αρμόδιος” δεν υψώνει τη φωνή του. Κανένας δεν μιλά; Ω, ναι, μιλάνε! Κι όχι μονάχα μιλάνε, αλλά ουρλιάζουν καμμιά φορά – πότε η Κοσμητεία Τοπίου, πότε ο Τύπος, πότε τα φυσιολατρικά σωματεία. Όμως δεν μιλά η Πολιτεία, το κράτος τούτο των Ελλήνων, που βλέπει την καταστροφή, και στέκεται αδιάφορο. Κανένας «αρμόδιος» δεν ακούεται ούτε κι ανακατεύεται.[...] Κι ούτε σκοτίζεται η Πολιτεία, το κράτος, για την καταστροφή! Ένα ολόκληρο βουνό καταφαγώνεται σιγά και σταθερά – για όνομα του Θεού, δεν υπάρχει, λοιπόν, κανένας σ’ αυτόν τον τόπο, άξιος να το σώση;» (Φύσις και Ζωή, Χειμώνας 1970),

 

10. Περιβάλλον, ανάπτυξη, κοινωνικά συστήματα

Τρεις «πρώιμες» απαντήσεις στο θέμα της σύνδεσης προστασίας περιβάλλοντος, ανάπτυξης και κοινωνικού συστήματος. Απαντούν:

1.

Ο γενετιστής και ακαδημαϊκός σήμερα, Κώστας Κριμπάς. καθηγητής τότε της Γενετικής και Βιολογίας της Ανωτάτης Γεωπονικής Σχολής Αθηνών. Σε συνέντευξή του στις Α.Κ. Αλεξανδροπούλου και Χ. Κιοσέ (Βήμα, 12/1/1972), δίνει το στίγμα του προβληματισμού και της οπτικής στα περιβαλλοντικά θέματα, την εποχή εκείνη.

Για σας ποια είναι η οριστική λύση; [σσ. για το περιβάλλον]

Να σταματήση η οικονομική ανάπτυξη. Ο ετήσιος ρυθμός οικονομικής αναπτύξεως για όλον τον κόσμο να μηδενισθή, σε συνδυασμό με ανακατανομή των καταναλωτικών αγαθών πάλι σε όλο τον κόσμο.

Δεν νομίζετε ότι κάτι τέτοιο είναι ανέφικτο για ουσιαστικούς και τεχνικούς λόγους; Πρώτα γιατί ο άνθρωπος έχει έμφυτη την τάση για βελτίωση του βιοτικού επιπέδου και δεύτερο γιατί «μηδέν οικονομική ανάπτυξη» σημαίνει μια διεθνή κυβέρνηση που θα ισορροπή την κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη στις διάφορες ζώνες της γης.

Αν σας πω ότι δεν πιστεύω ότι είναι δυνατό να φτάσουμε σε λύση κλείνει η συζήτηση. Και γνωρίζουμε ότι δεν θα βρεθή η λύση. Οι δύο λόγοι που αναφέρατε ισχύουν απόλυτα. Άρα αδιέξοδο...[...]

Ποιες μολύνσεις και κάτω από ποιες συνθήκες βλάπτουν τον άνθρωπο;

Ωρισμένες επιδρούν φοβερά. Φερ’ ειπείν είναι γνωστό ότι ο αμίαντος, όταν εισπνέεται, δημιουργεί καρκίνο των πνευμόνων. Στην Αγγλία πολλοί άνθρωποι πέθαναν από βρογχίτιδες και πνευμονικά επεισόδια που προξενήθηκαν από την καπνομίχλη. Άλλοι πέθαναν στην Ιαπωνία από μολύνσεις υδάτων με βαρέα μέταλλα. [...]

Ειδικότερα στην Ελλάδα ποιες οικολογικές αλλοιώσεις σας ανησυχούν;

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος στην Ελλάδα είναι ότι δεν έχουμε παράδοση αγάπης για τη φύση. Οι σχέσεις του Έλληνα με τη φύση είναι εχθρικές...    

***

Είναι η εποχή που η δεξαμενή σκέψης Λέσχη της Ρώμης (COR) επιδρά στην κοινή γνώμη σε όλο τον κόσμο. Τα Όρια της Ανάπτυξης κυκλοφόρησαν το 1972, λίγο πριν την πρώτη πετρελαϊκή κρίση, και άσκησαν τεράστια επιρροή. Το βιβλίο συνιστά μια προσπάθεια μέτρησης της καταστροφής του πλανήτη από τον άνθρωπο, καταλήγοντας ότι η ανάπτυξη της οικονομίας και του πληθυσμού πρέπει να παραμείνει μέσα στη φέρουσα ικανότητα του πλανήτη.

Το βασικό της συμπέρασμα: «Η αυξανόμενη εκβιομηχάνιση, η όλο και πιο έντονη εκμετάλλευση των φυσικών πόρων, η καταστροφή των οικοτόπων, η απώλεια της γονιμότητας του εδάφους και η αύξηση του πληθυσμού, αν οι τάσεις αυτές συνεχιστούν και στον επόμενο αιώνα, θα οδηγήσουν αναπόφευκτα σε κατάρρευση των παγκόσμιων συστημάτων». Η έκδοση αυτή μεταφράστηκε σε 30 γλώσσες και η συνολική κυκλοφορία της ξεπέρασε τα 30 εκατομμύρια αντίτυπα. 

Η ιδέα της «αποανάπτυξης» συνδέεται με τον Νίκολας Γκεορκέσκου-Ρέγκεν, μέλος της Λέσχης της Ρώμης, που στη συνέχεια αποχώρησε επειδή δεν πίστευε στη βιώσιμη ανάπτυξη που πρότειναν τα άλλα μέλη της λέσχης, με σκοπό τη σωτηρία του πλανήτη. Ο Γκεορκέσκου-Ρέγκεν πρότεινε ως λύση τη μηδενική ανάπτυξη.

2.

Ο Μπάρρυ Κόμονερ, συγγραφέας και διαπρύσιος κήρυκας της σωτηρίας του περιβάλλοντος, διευθυντής του Κέντρου για τη Βιολογία των Φυσικών Συστημάτων, καθηγητής βιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Ουάσινγκτον, παραχωρεί συνέντευξη στο Βήμα, που δημοσιεύεται στις 16/6/1974:

Μήπως υπάρχει μικρότερη ενεργειακή κρίση ή κρίση περιβάλλοντος στις σοσιαλιστικές χώρες, είτε του σκανδιναβικού είτε ρωσικού τύπου;

Όποτε μιλάω σε κάποιο πανεπιστήμιο, υπάρχει ένας τουλάχιστον σπουδαστής που ρωτάει αν μπορούμε να λύσουμε το πρόβλημα με τον καπιταλισμό και άλλος ένας που λέει ότι στη Σοβιετική Ένωση επίσης υπάρχει πρόβλημα μολύνσεως του περιβάλλοντος. Η απάντηση είναι ότι πουθενά στον κόσμο δεν υπάρχει σήμερα υπόδειγμα οικονομικής, κοινωνικής και πολιτικής οργανώσεως που να κάνη όσα ζητούμε. Η Σοβιετική Ένωση έχει πέσει στην παγίδα της μολύνσεως του περιβάλλοντος με τον ίδιο ακριβώς τρόπο όπως και οι Ηνωμένες Πολιτείες, γιατί το Βραβείο Λένιν δίνεται στη μεγαλύτερη παραγωγή αυτοκινήτων και όχι στη διατήρηση της καθαριότητας των νερών των ποταμών γύρω στα εργοστάσια.

3.

Ο Γρηγόρης Φαράκος, σε βιβλίο του 1978 (κείμενο με πολλές αναφορές στην «οικολογία» του Πιέρ Σαμουέλ που έχει γραφτεί το 1976, με αφορμή μια συζήτηση του –αναπτυξιακού– νόμου 360/76, και που είχε δουλευτεί, όπως αναφέρει ο ίδιος, πριν από τη μεταπολίτευση), δηλώνει δειλά ότι δεν είναι τόσο «αυτόματη» διαδικασία η προστασία του περιβάλλοντος στο σοσιαλισμό.

 

11. Εκδόσεις

Κυκλοφορούν την περίοδο αυτή πολλά βιβλία που καταγράφουν το ενδιαφέρον για τα πρωτοεμφανιζόμενα περιβαλλοντικά προβλήματα, αλλά και τα πρώτα ψήγματα οικολογικής προβληματικής. Το πρώτο βιβλίο για τη σύγχρονη οικολογική προβληματική, η Σιωπηλή Άνοιξη της Ρ. Κάρσον, κυκλοφορεί το 1962 (στην Ελλάδα μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε το 1981, από τον Κάκτο). Το πρώτο οικολογικό βιβλίο που κυκλοφορεί στην Ελλάδα είναι η Οικολογία του Π. Σάμουελ (εκδ. Βέργος, 1973). Εντυπωσιακό είναι ότι μεταφράστηκε και εκδόθηκε την ίδια χρονιά της πρώτης κυκλοφορίας.

Ακολουθούν Η ουτοπία ή ο θάνατος του Ρ. Ντυμόν (Ράππα, 1974, πρωτοκυκλοφόρησε στη Γαλλία το 1973), η Ευτραπελία του σπουδαιότερου μελετητή της βιομηχανικής κοινωνίας Ιβάν Ίλιτς (πρωτοεκδόθηκε το 1973, στα ελληνικά μεταφράστηκε το 1989 εκδ. Κατσάνος), Η Οικολογία της Ελευθερίας του Μ. Μπούκτσιν (πρωτοκυκλοφόρησε το 1974, στην Ελλάδα μεταφράστηκε το 1978, εκδ. Διεθνής Βιβλιοθήκη) και Το μικρό είναι όμορφο του Έ. Σουμάχερ (πρωτοκυκλοφόρησε το 1973, στην Ελλάδα μεταφράστηκε το 1980 και κυκλοφ’ορησε από τις εκδ. Γλάρος).

Από θεολόγο έχουμε ένα βιβλίο για θέματα «αντικαταναλωτισμού»: Η. Οικονόμου, Θεολογική θεώρησις των προβλημάτων του περιβάλλοντος, Ελληνική Ανθρωπιστική Εταιρεία, 1973, 16 σελ. Το πρώτο πανεπιστημιακό βιβλίο οικολογίας είναι η δίτομη Γενική Οικολογία του Αλέξη Καραγιάννη (1979). Και το πρώτο νομικό βιβλίο για θέματα περιβάλλοντος είναι του Στ. Αλεξιάδη, Η Ποινική Προστασία του Περιβάλλοντος, 1981.

 

12. Στον Τύπο

Στον ημερήσιο και περιοδικό Τύπο, τα θέματα του περιβάλλοντος αρχίζουν να έχουν ιδιαίτερη παρουσία. «Περνάνε» πιο εύκολα το φίλτρο της λογοκρισίας, ενώ δεν θεωρούνται, ακόμα, θέματα της κεντρικής πολιτικής, άρα μπορούν να αφεθούν και ως μια μορφή κοινωνικής και πολιτικής «εκτόνωσης» – πιθανότατα αυτά θα ήταν το σκεπτικό της δικτατορίας, αφού οι σφοδρές καταγγελίες και ο «αντιπολιτευτικός» τόνος ξαφνιάζουν σε σχέση με το βαρύ πολιτικό κλίμα της εποχής.

Το Βήμα δημοσιεύει πολύ συχνά άρθρα μεγάλου ενδιαφέροντος για τα θέματα του περιβάλλοντος, μεταφέροντας και έναν προβληματισμό από γνωστά έντυπα του διεθνούς Τύπου. Ενδεικτικά: «Ο άνθρωπος καταστρέφει τον πλανήτη του. Χάρις στην άγνοια και τις αλόγιστες σπατάλες του». Κείμενο μεταφρασμένο από τον Observer(24/11/1968). «Θα αυτοκτονήσει η ανθρωπότης; 1. Κρούεται ο κώδων του κινδύνου», κείμενο μεταφρασμένο από το Newsweek(1/2/1970). Το άρθρο συνεχίζεται στις 3/2/1970, με τίτλο «Μια σιγανή αλλά σίγουρη αυτοκτονία». Ελένης Καραπαναγιώτη: «Έτσι καταστρέφομε την Ελλάδα και δηλητηριάζομε την ζωή μας» (21/6/1970). Αναφορά σε τιμητική εκδήλωση για τον Κωνσταντίνο Δοξιάδη, με τίτλο: «Στην ανθρώπινη κλίμακα πρέπει να κτίζωμε τις πόλεις μας» (30/1/1970). Άρθρο του καθηγητή Δ. Φατούρου με τίτλο: «Το παιδί και η πόλη ή πώς το Δημοτικό Σχολείο μπορεί να κάνη καλό ή κακό» (8/8/1971). «Μια αποκαλυπτική έκθεση αρμόδιας επιτροπής. Απειλείται το φυσικό περιβάλλον, ο Θερμαϊκός ένα από τα θύματα» (10/11/1971). Αναγγέλλεται η σύσταση της Ελληνικής Εταιρείας σε άρθρο με τίτλο, «Η κληρονομιά μας και το περιβάλλον να προστατευτούν» (15/6/1972). Άρθρο του λαογράφου Δημ. Λουκάτου με τίτλο: «Περιβάλλον και λαογραφία» (18/5/1972).

Στη συνέχεια, παρατίθενται τα βασικά πορίσματα της Επιτροπής Πολεοδομικής Οργανώσεως, του σχεδίου προτύπου μακροχρονίου αναπτύξεως της Ελλάδος 1973-1987 (15ετές), της οποίας προήδρευε ο καθηγητής του ΕΜΠ Αραβαντινός, με τίτλο: «Αντικοινωνική και αντιοικονομική η οργάνωση των πόλεων και των οικισμών». Ορισμένες διαπιστώσεις της επιτροπής: «Βασικά χαρακτηριστικά για όλες τις κατηγορίες των ελληνικών οικισμών είναι: Σταδιακή καταστροφή του περιβάλλοντος, Υποεξοπλισμός σε αστική υποδομή, Ανάμιξη ασυμβίβαστων χρήσεων γης, Σπάνις πρασίνου και ελεύθερων χώρων, Έλλειψη πυρήνων κοινωνικής ζωής, Ακατάλληλες οικιστικές πυκνότητες. Πέρα απ' αυτά, τα κοινά, για όλους τους οικισμούς χαρακτηριστκά, στις μεγάλες πόλεις παρατηρούνται επίσης και: Κυκλοφοριακές δυσχέρειες, Τυχαία εγκατάσταση δραστηριοτήτων, Επεκτάσεις των περιοχών δομήσεως με τη μέθοδο της νομιμοποιήσεως. Η επιτροπή προβλέπει ότι αν συνεχιστούν οι σημερινές τάσεις, στο τέλος της προσεχούς 15ετίας, η Αθήνα θα ασφυκτιά από το φόρτο 1.000.000 οχημάτων» (4/10/1973).

 

13. Δημόσιες διαμαρτυρίες

Ο φυσιολατρικός Τύπος της εποχής αναδεικνύεται σε εστία φιλοπεριβαλλοντική αλλά και έντονα αντιπολιτευτική. Οι δικτάτορες ανά τον κόσμο, είχαν μια τάση προς τη φιλοζωία και τη φυσιολατρία. Κάποιοι και από τους εγχώριους βασανιστές της χούντας, το πρωί βασάνιζαν ανθρώπους, το βράδυ έβγαζαν το σκύλο τους βόλτα και ενδιαμέσως πήγαιναν τα εγγόνια τους στην παιδική χαρά...

Τον Απρίλιο του 1974, ο Σόλων Κυδωνιάτης, σε ομιλία του στην αίθουσα της Αρχαιολογικής Εταιρείας, υπό την αιγίδα του ΤΕΕ και της ΕΡΥΕΑ, καταγράφει με δραματικούς τόνους καταστροφές στο τοπίο, τη φύση και τα μνημεία. Αποκαλεί ειρωνικά τις εγκαταστάσεις της MotorOil «νέους ναούς…». Ασχολείται με τη ρύπανση του Σαρωνικού από τις βιομηχανικές δραστηριότητες, ειδικά με τα διυλιστήρια, κάνει λόγο για «αδίστακτους επιχειρηματίες» και προτείνει μεταφορά εργοστασίων εκτός Αττικής (Σόλων Π. Κυδωνιάτης,

Ιστορία ενός δρόμου ή σώσατε τον Σαρωνικόν, ΕΡΥΕΑ, 1974, 23 σ.).

Στο περιοδικόΦύσις και Ζωή(φθινόπωρο του 1973) διαβάζουμε για μια διαμαρτυρία 55 πολιτικών μηχανικών και αρχιτεκτόνων, μεταξύ των οποίων και 5 καθηγητών του ΑΠΘ, για την καταστροφή του πρασίνου κατά μήκος των εθνικών οδών της βόρειας Ελλάδας, με το αιτιολογικό της διαπλάτυνσης. Στο ίδιο τεύχος, καταγράφεται καταγγελία της Ελληνικής Εταιρείας (έχει ιδρυθεί το 1972) για τη δημιουργία βιομηχανικής ζώνης στην περιοχή του ενετικού κήπου, 3 χλμ. από την πόλη των Χανίων. Τέλος, «Φεστιβάλ εμπρησμών δασών» αποκαλεί σε χρονογράφημά του ο Μιχάλης Κυριακίδης το καλοκαίρι του 1973, στο οποίο κάηκαν χιλιάδες στρέμματα δάσους.

Χαρακτηριστικές της περιβαλλοντικής πολιτικής στη δικτατορία είναι οι δηλώσεις του προέδρου του Εμπορικού και Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Πειραιά (Φύσις και Ζωή, φθινόπωρο του 1973), οι οποίες προκάλεσαν θύελλα διαμαρτυριών: «Να φύγουν οι καλοπερασάκηδες από τον Πειραιά και τις παραλίες του Σαρωνικού. Να το πάρουμε πια όλοι απόφαση. Σαρωνικό δεν έχουμε. Υπάρχει μόνο για τις βιομηχανίες. Μας ήρθαν τώρα οι χωριάτες στον Πειραιά και ξαφνικά μας δημιούργησαν θέμα περιβάλλοντος, μολυσμένης θαλάσσης κ.λπ. […] Ακούστε να σας πω. Πάρτε το όλοι απόφαση. Εδώ έχουμε κάνει τις βιομηχανίες και δεν πρόκειται να τις πάμε αλλού. Να φύγουν αυτοί που έχουν κάνει τις βίλλες τους στην Κινέττα και αλλού. Τώρα άρχισαν να κατεβαίνουν και προς την Σαλαμίνα. Αλλά θα την κάνουμε και αυτή βιομηχανική περιοχή, ώστε να φύγουν οι καλοπερασάκηδες. [...] Όποιος θέλει καθαρό περιβάλλον, να φύγη από δω. Αλλά ξέρω γιατί τον τελευταίο καιρό γίνεται τόση φασαρία. Πρόκειται να δημιουργηθούν τα δύο νέα συγκροτήματα των Ανδρεάδη και Τσάτσου και ο κόσμος τους μισεί και τους δυο. Τους ζηλεύουν. Γι’ αυτό φωνάζουν…».

Στο σχόλιό του το περιοδικό σημειώνει: «Όχι, δεν ζηλεύουμε κανένα. Αυτό τον άτυχο τόπο μόνο λυπόμαστε, τους “καλοπερασάκηδες” καλλιεργητές της γης, που σκάβουν τους ελαιώνες και τα παλιά αμπέλια των ακτών του Σαρωνικού, συνεχίζοντας τη δουλειά των πατέρων τους. Και τις αυριανές γενιές που θα ζήσουν σ’ ένα αφόρητα ασφυκτικό και μολυσμένο περιβάλλον. Στο αδιέξοδο αυτό φτάνουμε όταν βιομήχανοι του μεγάλου κέρδους έχουν κυρίαρχη θέληση να εγκαθιστούν τις βαρειές μονάδες τους όπου τους βολεύει καλύτερα, εκμεταλλευόμενοι την ανυπαρξία χωροταξικού προγράμματος και ηγεσίας που να έχει υποπτευθεί την τραγικότητα του προβλήματος. Και ας διευκρινίσουμε και πάλι στους “γιες μεν” της ασύδοτης βιομηχανικής αναπτύξεως, ότι δεν είμαστε ρομαντικοί αρνητές της τεχνολογικής προόδου. Απλώς, δεν δεχόμαστε η τεχνολογική ανάπτυξη να καταστρέψει το μοναδικό ελληνικό περιβάλλον, επιφέροντας την αλλοίωση της ζωήw, χάριν εξυπηρετήσεως λίγων επιχειρηματιών εις βάρος του συνόλου…». To σχόλιο για τα δεδομένα της εποχής, και από την άποψη του κλίματος της δικτατορίας αλλά και της περιβαλλοντικής προβληματικής της εποχής, είναι εντυπωσιακό. Το περιοδικό Φύσις και Ζωή εκδίδει η Φιλοδασική Ένωση Αθηνών, η οποία λειτουργεί από το 1899 (και αναζωογονείται το 1945). Ψυχή της Ένωσης υπήρξε η Καίτη Αργυροπούλου, ένας τύπος μαχητικού ευπατρίδη.

ΟΣύλλογος Αρχιτεκτόνων, την περίοδο της δικτατορίας, κινητοποιήθηκε για το θέμα των αυθαιρέτων, των εγκαταστάσεων της MotorOil στους Αγίους Θεοδώρους, αλλά και για το αεροδρόμιο των Σπάτων.

 

14. Συμπεράσματα

Οι δεκαετίες του 1960 και του 1970 είναι κρίσιμες για τα περιβαλλοντικά προβλήματα. Η ελληνική πολιτική κατάσταση δεν επέτρεψε την ωρίμανση περιβαλλοντικής συνείδησης η οποία κυοφορείται σε πολλούς επιμέρους χώρους της ελληνικής κοινωνίας. Επιμέρους δραστηριότητες στους χώρους της επιστήμης, της φυσιολατρίας, σε θύλακες της δημόσιας διοίκησης και σε ορισμένες κοινωνικές οργανώσεις δεν «συντονίζονται», αφού ο συνολικός προσανατολισμός της ελληνικής κοινωνίας στρέφεται στα προβλήματα της πολιτικής κατάστασης και της ελλιπούς μεταπολεμικής ανασυγκρότησης.

Η μεταπολίτευση, πάλι, είχε άλλα, επείγοντα πολιτικο-κοινωνικά θέματα να αντιμετωπίσει, Γι’ αυτό φτάνουμε στις αρχές του 1980 για να διαγνώσουμε «έναρξη» της φάσης της πολιτικής οικολογίας στην Ελλάδα.

Στο πεδίο της "κινηματικής οικολογίας", μετά τη μεταπολίτευση, μπορούμε να αναφέρουμε τις προσπάθειες αποτροπής του σχεδιαζόμενου πυρηνικού εργοστασίου στην Κάρυστο και το κλείσιμο της «περίφημης» χαβούζας του Κερατσινίου, στα τέλη του 1970 και, λίγο μετά, το νέφος της Αθήνας.  

Οι δεκαετίες μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, δεκαετίες οικονομικής ανάπτυξης και οικοδομικού οργασμού σηματοδοτούν, εκτός από την αύξηση των πιέσεων στο φυσικό περιβάλλον, και τη σταδιακή αλλαγή της κυρίαρχης οπτικής μέσα από την οποία γίνεται αντιληπτή η φύση. Σε αντίθεση με τη φυσιολατρία ή το ρομαντισμό των προηγούμενων εποχών, η φύση «απομυθοποιείται» και ο προβληματισμός γύρω από το περιβάλλον αρθρώνεται όλο και περισσότερο σε σχέση με τα ανθρωποκεντρικά θέματα της υποβάθμισης της ποιότητας ζωής, της υγείας, της ανάπτυξης.

Σε παγκόσμιο όμως επίπεδο, τα περιβαλλοντικά προβλήματα είναι οξέα και, τα τέλη της δεκαετίας του 1960, οι αρχές του 1970, βιώνουν τόσο την εμφάνιση του σύγχρονου πράσινου κινήματος όσο και τις πρώτες διεθνείς πρωτοβουλίες αντιμετώπισης των περιβαλλοντικών προβλημάτων. Στην Ελλάδα, που ζει το γύψο των συνταγματαρχών, είναι προφανές ότι οι πολιτικές και κοινωνικές διεκδικήσεις του πράσινου κινήματος δεν μπορούν να διατυπωθούν. Είναι, όμως, η ίδια η δικτατορία, και ομάδες συμφερόντων εκείνης της εποχής οι οποίες φέρνουν το περιβάλλον στην πολιτική ατζέντα.

Βέβαια, τα προβλήματα της πόλης (διαχείριση απορριμμάτων, κυκλοφοριακό, πράσινο, υγιεινή, κ.λπ.) απασχολούν τους έλληνες επιστήμονες και ορισμένες υπηρεσίες από τα τέλη του 19ου αιώνα. Επίσης, η σύνδεση ορισμένων προβλημάτων με το περιβάλλον, όπως: υγεία, εργασιακός χώρος, καταναλωτισμός, εκτός σχεδίου δόμηση, αυθαίρετα, χωροταξία - πολεοδομία, κυκλοφοριακό, υγειονομική μηχανική κ.ά., καταγράφεται πριν από τη μεταπολίτευση. Και την ελληνική Αριστερά –μετά τον πόλεμο- την απασχολεί το αναπτυξιακό μέλλον της χώρας, ως απάντηση στη λογική της «ψωροκώσταινας», αλλά δεν εισάγει καμία ένσταση ή αμφιβολία για τις παρενέργειες του αναπτυξιακού μοντέλου (δες την κλασική μελέτη του Δ. Μπάτση (Μπάτσης & Κιτσίκης 1947), αλλά και το βιβλίο του Γρ. Φαράκου (1978), το οποίο έχει εκτεταμένες αναφοράς στο περιβάλλον και την ενέργεια (όπου αφήνει ανοικτό το θέμα της πυρηνικής ενέργειας και οι ενστάσεις του δεν είναι περιβαλλοντικές).

Όμως, είναι οι δικτάτορες που εισάγουν στην θεσμική ατζέντα. Όσο και αν κάτι τέτοιο φαίνεται αντιφατικό, έχει υποστηριχθεί ότι το υποχρεωτικό πάγωμα της πολιτικής ώθησε τους δικτάτορες να εστιάσουν σε ένα ζήτημα «χαμηλής πολιτικής», όπως το περιβάλλον. Όπως αναφέρει η Σπανού (1995), το 1970 ανακηρύχθηκε Έτος για την Προστασία της Φύσης από το Συμβούλιο της Ευρώπης και οι προετοιμασίες για το Συνέδριο της Στοκχόλμης, το οποίο θα ακολουθούσε το 1972, είχαν ήδη ξεκινήσει. Οι δικτάτορες αντέδρασαν θετικά σε αυτή τη νέα περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση και προσπάθησαν να «κινητοποιήσουν» μια μάλλον αδιάφορη κοινή γνώμη: έτσι, υιοθέτησαν την πρωτοβουλία του Συμβουλίου της Ευρώπης, αν και η Ελλάδα δεν ήταν πλέον μέλος. Όμως, αυτή η «ευαισθησία» τους ήταν καθαρά συμβολική. Υιοθετήθηκε προκειμένου να εξασφαλιστεί η λαϊκή υποστήριξη για την «κυβέρνησή» τους, η οποία «ανησυχεί» και «αντιδρά». Εκτός αυτού, ένα τέτοιο ενδιαφέρον θα βοηθούσε να εξασφαλιστεί μια επίφαση διεθνούς νομιμοποίησης για τη δικτατορία.

Έτσι, μέσα στη δικτατορία, βρίσκουμε τις απαρχές της βασικής αντίθεσης ανάμεσα στην (ανεξέλεγκτη) οικονομική ανάπτυξη –που φέρνει «ανάπτυξη» και «ευημερία»– και της άρνησής της – όχι για ρομαντικούς ή αισθητικούς λόγους, αλλά στο όνομα ακριβώς αυτής, μα διαφορετικά οριζόμενης, της αναβάθμισης της ποιότητας ζωής

(από το: Ιωσήφ Μποτετζάγιας και Σάκης Κουρουζίδης,Η εμφάνιση και η ανάπτυξη του ελληνικού περιβαλλοντικού κινήματος, 2009).

Ένα γεγονός που έπαιξε… θετικό ρόλο, μερικές φορές, στα θέματα του περιβάλλοντος ήταν ότι επικεφαλής πολλών υπηρεσιών ή οργανισμών είχαν τοποθετηθεί άκαμπτοι στρατιωτικοί οι οποίοι, διακατεχόμενοι από νοοτροπία τυπολατρίας και αυστηρής τήρησης των νόμων, σταμάτησαν πολλές φορές καταπατήσεις ή άλλες παρανομίες σε βάρος του δάσους ή του περιβάλλοντος γενικά. Μάλιστα, ο δικτάτορας Γεώργιος Παπαδόπουλος, κάποτε, κάλεσε κάποιους δημόσιους λειτουργούς να παρανομούν για να ξεφύγουν δήθεν από την γραφειοκρατία.    

Η οικολογία εμφανίστηκε στο προσκήνιο με ένα μεγάλο αίτημα, προβάλλοντας μια νέα «αλήθεια», μια νέα αναδιανομή, εισάγοντας, στην ουσία, τον παράγοντα της φύσης, των φυσικών πόρων στην οικονομική λογική και, άρα, προς μια πιο δίκαιη αναδιανομή. Αυτό βέβαια, σε μια πρώτη –μεγάλη– περίοδο, περιορίστηκε σε ένα είδος «αποκαλυπτικού» λόγου ή μιας ηθικής επιλογής/προτεραιότητας. Πολύ αργότερα, και μάλιστα από πιο κλασικούς οικονομολόγους, έλαβε και τη μορφή οικονομικών εργαλείων που εσωτερικεύουν το κόστος αυτό. Αλλά και πάλι, ο λόγος αυτός δεν ξεπέρασε κάποια «κλαδικά», θεματικά πεδία, δεν έγινε λόγος καθολικός.

Η παραδοσιακή Αριστερά μίλησε εξ ονόματος μιας τάξης, η οικολογία εκ μέρους ενός θέματος. Το ζητούμενο όμως παραμένει για την πολιτική να μιλάει εξ ονόματος όλης της κοινωνίας και, φυσικά, για το σύνολο των θεμάτων της – και μάλιστα στην αλληλεπίδρασή τους, όχι απλώς ως άθροισμα κλαδικών συμφερόντων και πολιτικών.

 

 

Επιλεγμένη βιβλιογραφία

- Botetzagias, I. (2001), The environmental movement in Greece, 1973 to the present, αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, Department of Politics, Keele University, UK

- Iosif Botetzagias & Sakis Kourouzides (2006),The emergence and development of the Greek green movement, By: Paper presented for the Conference ‘Historical Dimensions of the Environment in Greece’Organised by:CURAPP/CNRS, ΚΕΜΕΠΕ/TEAΠH, ESEH, Athens, 14-15 April 2006

- Αλεξανδρόπουλος Στ., Σερντεδάκις Ν. & Μποτετζάγιας Ι. (2007), «Το ελληνικό περιβαλλοντικό κίνημα: Από το γένεση ενός κινήματος στην ενσωμάτωσή του», Ελληνική Επιθεώρηση Πολιτικής Επιστήμης, τχ. 30, σ. 5-31

- Κουρουζίδης Σ. (1999), «Φυσιολατρικά περιοδικά του μεσοπολέμου», στο Επιστημονικό συμπόσιο: ο περιοδικός Τύπος στον μεσοπόλεμο (26 και 27 Μαρτίου 1999), Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, Αθήνα

- Λουλούδης Λ. (1987), «Κοινωνικές Διεκδικήσεις: Από την προστασία του περιβάλλοντος στην πολιτική οικολογία», στο Ορφανίδης Χριστ. (επιμ.), Το οικολογικό κίνημα στην Ελλάδα, Μετά τη Βροχή

- Μποτετζάγιας Ιωσήφ & Κουρουζίδης Σάκης (2009), Η εμφάνιση και η ανάπτυξη του Ελληνικού περιβαλλοντικού κινήματος

- Ορφανίδης Χριστ. (επιμ.), Το οικολογικό κίνημα στην Ελλάδα: Συλλογή κειμένων για τη μέχρι τώρα πορεία, το παρόν και το μέλλον του, Μετά τη Βροχή, Αθήνα

- Σπανού Κ. (1995), «Οι απαρχές της περιβαλλοντικής πολιτικής στην Ελλάδα: Η δυναμική της πολιτικο-διοικητικής ατζέντας στη διάρκεια της δικτατορίας», στο: Σπανού Κ. (επιμ.), Κοινωνικές διεκδικήσεις και Κρατικές Πολιτικές, Σάκκουλας, Αθήνα, σ. 223-286

 

 

Σάκης Κουρουζίδης

Διδάκτορας Γεωφυσικής, εργάστηκε στο Γεωδυναμικό Ινστιτούτο του Αστεροσκοπείου Αθηνών ενώ επί χρόνια υπήρξε διευθυντής της Διευθύνσεως Υποστήριξης Ερευνών του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών. Δρων οικολόγος, διετέλεσε διευθυντής των περιοδικών Νέα Οικολογία και Δαίμων της Οικολογίας. Ίδρυσε και διεύθυνε την Ευώνυμο Οικολογική Βιβλιοθήκη στην οποία έχει εκδώσει πολλά βιβλία.

Περισσότερα σε αυτή την κατηγορία:
Στο όνομα της Ελευθερίας* Η Δημοκρατία σε κρίση*

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά