Εκτύπωση αυτής της σελίδας
Κυριακή, 31 Μαρτίου 2019

Στο όνομα της Ελευθερίας*

Κατηγορία Παρεμβάσεις
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Παρεμβάσεις Τεύχος 95
Η Ελλάδα, όπως απεικονίζεται στη σελ. 2 από το Σάλπισμα Πολεμιστήριον του Αδαμαντίου Κοραή (1801). Η λεζάντα γράφει: ὤ μοι ἐγὼ πανάποτμος, ἐπεὶ μ' ἕλε δούλιον ἦμαρ.  Η Ελλάδα, όπως απεικονίζεται στη σελ. 2 από το Σάλπισμα Πολεμιστήριον του Αδαμαντίου Κοραή (1801). Η λεζάντα γράφει: ὤ μοι ἐγὼ πανάποτμος, ἐπεὶ μ' ἕλε δούλιον ἦμαρ. Ιδιωτική συλλογή

Με τίτλο Στο όνομα της ελευθερίας κυκλοφορεί σε λίγο από τις εκδόσεις Επίκεντρο ένας τόμος με 13 συνεντεύξεις του καθηγητή Πασχάλη Κιτρομηλίδη σε έντυπα και ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης. Στις συνεντεύξεις αυτές, ο Κιτρομηλίδης διατυπώνει με ακρίβεια και ενάργεια τις θέσεις και τις απόψεις του σε μια σειρά από κρίσιμα ζητήματα, τόσο της τρέχουσας επικαιρότητας όσο και σε ευρύτερα θεωρητικά, πολιτικά και ιδεολογικά θέματα. Προδημοσίευση του προλογικού σημειώματος που δημοσιεύθηκε στο Books' Journal, τχ. 95, Φεβρουάριος 2019.

Ο λόγος του καθηγητή Κιτρομηλίδη, ομότιμου πλέον ύστερα από 3,5 δεκαετίες διδασκαλίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, αρθρώνεται σε δύο επίπεδα.

Το πρώτο επίπεδο είναι εκείνο του σχολιασμού κρισίμων ζητημάτων της συγκυρίας. Αναδέχεται τον δύσκολο ρόλο του δημόσιου διανοούμενου και δεν διστάζει να παρεμβαίνει στο πολιτικό γίγνεσθαι διατυπώνοντας απόψεις που, σε πολλές περιπτώσεις, είναι αντίθετες από εκείνες που επικρατούν στον κοινό νου. Παρεμβαίνει στη δημόσια συζήτηση και καταθέτει, μετά λόγου γνώσεως, θέσεις και απόψεις που πολύ δύσκολα θα μπορούσε να αγνοήσει κανείς.

Το δεύτερο επίπεδο είναι εκείνο της εννοιολόγησης και της υψηλής εκλαΐκευσης θεμελιωδών εννοιών της πολιτικής επιστήμης, που ήταν αντικείμενο της πολύχρονης επιστημονικής του ενασχόλησης. Η νεωτερικότητα, ο Διαφωτισμός και ο φιλελευθερισμός είναι μερικές από τις έννοιες που νοηματοδοτούνται και τοποθετούνται στο ιστορικό τους πλαίσιο, διαλύοντας παρεξηγήσεις που προέρχονται από την τρέχουσα δημοσιογραφική χρήση τους.

Αυτές οι δημόσιες παρεμβάσεις συγκροτούν ένα corpus ιδεών στις οποίες κεντρική θέση κατέχει η έννοια της Ελευθερίας. Παθιασμένος υπερασπιστής της, δηλαδή φιλελεύθερος, διατυπώνει με ακρίβεια τη θέση του:

Ο φιλελευθερισμός αρθρώνεται, εξελίσσεται και ωριμάζει ως διεκδίκηση πρώτα των ελευθεριών και των δικαιωμάτων του ατόμου, και σταδιακά και ως διεκδίκηση του περιορισμού της αυθαιρεσίας, της απόλυτης εξουσίας. Είναι αυτό που λέμε συνταγματισμό. Για πρώτη φορά έχουμε ακριβώς τη ρητή εκδήλωση αυτής της διεκδίκησης, με τη λεγόμενη Ένδοξη Επανάσταση στην Αγγλία το 1688, κατά την οποία υποχρεώνονται οι νέοι μονάρχες να υπογράψουν έναν χάρτη δικαιωμάτων. Είναι η πρώτη διακήρυξη δικαιωμάτων. Και αυτό είναι το συνταγματικό θεμέλιο του φιλελεύθερου πολιτικού στοχασμού.

Ακριβώς για τον λόγο αυτό ο φιλελευθερισμός είναι η διεκδίκηση των δικαιωμάτων και των ελευθεριών, όχι πλέον κοινωνικών συσσωματώσεων, αλλά των ίδιων των ατόμων.

Στις συνεντεύξεις του είναι κατηγορηματικός για τη χρήση και κατάχρηση της έννοιας του νεοφιλελευθερισμού, για την οποία λέει ότι «δεν νομίζω ότι υπάρχει αυτό το πράγμα», ενώ για τη συχνά επαναλαμβανόμενη ρητορεία ότι, για όσα συμβαίνουν στην Ελλάδα, πηγή των δεινών μας είναι ο νεοφιλελευθερισμός, δηλώνει ότι «αυτό είναι μια απόλυτη ανοησία».

Η τεκμηρίωσή του:

Να είμαστε ακριβείς με τις έννοιες και τους όρους που χρησιμοποιούμε. Σε αυτή την κοινωνία επικρατεί μια διάχυτη εχθρότητα προς τον λεγόμενο «νεοφιλελευθερισμό», στον οποίο καταλογίζονται όλα τα δεινά. Είναι, νομίζω, ένας συγκεκαλυμμένος τρόπος για να βάλλεται η ίδια η ιδέα της ελευθερίας. Ο φιλελευθερισμός είναι μια ενιαία κοινωνική και πολιτική θεωρία που περιλαμβάνει τις ατομικές ελευθερίες, την ελευθερία των θεσμών, το κράτος δικαίου δηλαδή, την πνευματική ελευθερία και την ελευθερία της οικονομίας. Δεν μπορείς να διαχωρίζεις τα μεν από τα δε. Προσωπικώς δεν είμαι υπέρ της απόλυτης και ανεξέλεγκτης ελευθερίας της αγοράς, πρέπει το κράτος να παρεμβαίνει και να ρυθμίζει. Η απεμπόληση αυτού του έργου υπήρξε ολέθρια, το κατάλαβαν καλά στην Αμερική, το καταλαβαίνουν πλέον και στην Ευρώπη. Δυστυχώς όμως ισχύει και κάτι άλλο: οι θιασώτες της ελευθερίας της αγοράς δεν καταλαβαίνουν τον φιλελευθερισμό. Ο φιλελευθερισμός είναι και άλλα πράγματα πέραν της ελευθερίας της αγοράς, είναι κυρίως η εξασφάλιση της ακεραιότητας του ατόμου ως φορέα δικαιωμάτων αλλά και υποχρεώσεων. Όλα αυτά πάνε μαζί, δεν μπορούμε να τα διαχωρίζουμε. Η πολεμική κατά του λεγομένου «νεοφιλελευθερισμού» αποπροσανατολίζει επομένως την κοινωνία και τη διδάσκει να μισεί την ελευθερία.

 

 

Ο ελληνισμός, γέννημα του Διαφωτισμού

Ένας άλλος τομέας που η συμβολή του Κιτρομηλίδη είναι σημαντική, είναι η πλήρης αντίθεσή του σε εκείνες τις θεωρίες που μιλούν για ένα έθνος ανάδελφο, με ιστορική μοναδικότητα, ανεπανάληπτη ιδιοπροσωπία και ξεχωριστή ιδιοσυστασία. Αντίθετα, υποστηρίζει ότι ο Διαφωτισμός είναι που δημιούργησε τον σύγχρονο ελληνισμό. Με τον τρόπο αυτό δεν είμαστε ανάδελφοι αλλά αναπόσπαστο τμήμα της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας και του Διαφωτισμού.

Έχοντας ασχοληθεί σε βάθος με τη νεωτερικότητα, μας δίνει τον ορισμό της:

Η νεωτερικότητα είναι μία αρχέγονη έννοια, μια ιστορική περίοδος, η οποία αρχίζει, συμβατικά πάντα κάποια στιγμή τον 15ο αιώνα με δύο ορόσημα, την άλωση της Κωνσταντινουπόλεως, το 1453, και την ανακάλυψη της Αμερικής, το 1492. Είναι πραγματικά δύο μεγάλα ορόσημα, το ένα πιο πολύ συμβολικό, γιατί συμβολίζει το τέλος του αρχαίου και του μεσαιωνικού κόσμου με το τέλος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, και, από την άλλη, η ανακάλυψη της Αμερικής όντως συμβολίζει την ανατολή των νέων χρόνων, γιατί αλλάζει ριζικά και την αίσθηση του κόσμου του πλανήτη που έχουν οι άνθρωποι. Έτσι η νεωτερικότητα περιγράφει αυτή την ιστορική περίοδο που φτάνει μέχρι τις μέρες μας.

Έχοντας ορίσει τη νεωτερικότητα, ο Κιτρομηλίδης περιγράφει τη σχέση της με τον Διαφωτισμό: «Με τις δικές της εσωτερικές διακυμάνσεις, βέβαια, αυτά εκφράστηκαν και στο επίπεδο της φιλοσοφίας και των αξιών και έτσι ως σύστημα αξιών και ως νοοτροπία, η νεωτερικότητα κυρίως εκφράζεται από αυτό που λέμε Διαφωτισμό. Δηλαδή, την πίστη στον ορθό λόγο, την πίστη στην ελευθερία και τα δικαιώματα του ανθρώπου, και την πίστη στην αξία της επιστήμης. Της επιστημονικής κατανόησης του κόσμου».

Κατά συνέπεια, είναι «η αποδοχή της ανωριμότητάς μας και η προσπάθειά μας να την ξεπεράσουμε, που συνοψίζει τον Διαφωτισμό, συνιστά τον πυρήνα του πνεύματός του. Ο Διαφωτισμός δεν συνιστά ένα γεγονός, δεν αποτελεί ένα δεδομένο αλλά ένα αδιάλειπτο γίγνεσθαι. Υπό αυτή την έννοια, η ενηλικίωση και η ωριμότητα συνιστούν ένα ηθικό, πνευματικό, κοινωνικό και πολιτικό ιδανικό. Ένα ιδανικό που πρέπει να μας εμπνέει ατομικά και συλλογικά».

Το ερώτημα που τον βασανίζει είναι γιατί στην Ελλάδα, παρά την ύπαρξη κορυφαίων διανοητών του Διαφωτισμού, όπως ο Αδαμάντιος Κοραής, ο Ιώσηπος Μοισιόδαξ, ο Ευγένιος Βούλγαρης, ο Διαφωτισμός απέτυχε. Η εξήγησή του: «Οι δυνατότητες πνευματικής εξέλιξης της ελληνικής κοινωνίας πριν από το 1821 ήταν ανοιχτές σε ένα πολύ ευρύτερο φάσμα επιλογών. Μετά το 1821 αναδύθηκε το ελληνικό κράτος, το οποίο όμως αναγκαστικά άρχισε να κλείνει τις επιλογές. Προείχαν οι ανάγκες της εσωτερικής του συγκρότησης. Αυτή είναι απλώς μια διαπίστωση. Δεν λέω ότι τα πράγματα έπρεπε να είναι διαφορετικά, διότι αυτό δεν είναι δουλειά της Ιστορίας. Ωστόσο, η ανοιχτοσύνη του Διαφωτισμού, η ιδέα μιας ελεύθερης κοινωνίας μέσα στην οποία το άτομο θα είναι ελεύθερο, σταδιακά αποδυναμώνεται. Επικράτησαν αυταρχισμοί και μονοσήμαντες αντιλήψεις για εθνικά ζητήματα, κάτι που δεν είναι μόνον ελληνικό φαινόμενο… Η αποτυχία του Διαφωτισμού στην ελληνική κοινωνία συνίσταται, νομίζω, στο γεγονός ότι εδώ ποτέ δεν εδραιώθηκε η διάκριση δημοσίου και ιδιωτικού όπως αυτή αποτυπώνεται στις ιδέες της φιλελεύθερης πολιτικής σκέψης. Λόγω της αποτυχίας αυτής, ο ατομικισμός ως ηθικό πρόταγμα δεν γίνεται αποδεκτός. Όμως στους κόλπους μιας ευνομούμενης ελεύθερης κοινωνίας αυτό είναι αυτονόητο, νοουμένου ότι υπάρχουν και πράγματα που δεν επιτρέπονται εφόσον αποβαίνουν εις βάρος των άλλων. Απεναντίας επικράτησαν ως ηθικά νόμιμες μόνο συλλογικές αξίες που υποκρύπτουν τελικώς μιαν αβυσσαλέα υποκρισία. Όλα είναι εκάστοτε ηθικώς αποδεκτά εν ονόματι του έθνους ή του λαού. Όχι, κύριοι! Υπάρχει και ο ατομικός χώρος, ο χώρος των ελευθεριών, ο οποίος πρέπει να εναρμονίζεται με το δημόσιο συμφέρον, αλλά να μην εξοντώνεται με την επίκληση του έθνους ή του λαού».

Με αυτά τα δεδομένα, ο Διαφωτισμός στην Ελλάδα, παρότι ηττήθηκε, δεν εξαφανίστηκε, σε πείσμα των επικριτών του, οι οποίοι «με ένα περίεργο μένος καταφέρονται συνεχώς κατά του Διαφωτισμού και του καταλογίζουν όλα τα δεινά της ελληνικής κοινωνίας». Άντεξε και συνέβαλε καθοριστικά στη διαμόρφωση της σύγχρονης Ελλάδας. Μακριά από τις απλοϊκές τοποθετήσεις ότι η Ελλάδα «δεν πέρασε από διαφωτισμό», αναδεικνύει την περίπλοκη σχέση Ελληνισμού και νεωτερικότητας.

Με τα λόγια του Κιτρομηλίδη: «νομίζω και θα το ’λεγα χωρίς μεγάλο δισταγμό, στον Νεοελληνικό Διαφωτισμό οφείλουμε τη σύγχρονη ταυτότητά μας. Το ότι αισθανόμαστε μοντέρνοι Έλληνες. Απόγονοι εκείνων που αγωνίστηκαν για την ελευθερία της Ελλάδος, αγωνίστηκαν σκληρά για δέκα χρόνια και σκοτώθηκαν. Αυτά οφείλονται σε μέγιστο ποσοστό στον νεοελληνικό Διαφωτισμό, που έφερε τις νέες ιδέες της ελευθερίας, και της ανάγκης της ύπαρξης ενός λαού ως ανεξάρτητου έθνους. Αυτά ήταν ιδεολογικές επεξεργασίες που συνδέθηκαν με τον Διαφωτισμό. Και μέσα σ’ αυτό το σχήμα ενσωματώθηκε και το συναίσθημα της θρησκείας, το οποίο εμπλουτίζει αυτή την ταυτότητα».

Αυτή την παρακαταθήκη πρέπει να τη διατηρήσουμε και να τη μελετήσουμε. Πρέπει να γυρίσουμε στις ρίζες του Διαφωτισμού. Πρέπει, όπως επισημαίνει με πάθος, «να αντιληφθούμε τον Διαφωτισμό ως ένα ιστορικό φαινόμενο, πολύ μεγάλης σημασίας για τον προσδιορισμό του νέου ελληνισμού, γιατί ο Διαφωτισμός είναι που δημιουργεί τον σύγχρονο ελληνισμό. Πρέπει να προσπαθήσουμε να τον διατηρήσουμε πρώτα σε ένα επίπεδο επιστημονικό, με την έκδοση και μελέτη των πηγών, οι οποίες είναι δημοσιευμένες και πρέπει να παρουσιαστούν σε νέες εκδόσεις, για να είναι προσιτές και στους φοιτητές και στους άλλους μελετητές, και δεύτερον, να καλλιεργήσουμε μια άλλη αντίληψη στην κοινωνία, η οποία να συμβάλει στο να αποβούν οι αξίες του Διαφωτισμού κεκτημένο της ελληνικής κοινωνίας. Αξίες όπως ο ορθολογισμός, ο ορθός λόγος, η κριτική σκέψη, η ανοχή και η ελευθερία. Αν καλλιεργηθεί αυτή η νέα αντίληψη για τον Διαφωτισμό και γίνει μια ουσιαστική γνωριμία των ιδεών του Διαφωτισμού, ίσως να μπορέσουμε αυτές τις αξίες να τις καταστήσουμε κάπως πιο κεντρικές  στη ζωή της κοινωνίας μας». 

 

 

Το στοίχημα της Ευρώπης

Ο Κιτρομηλίδης μας δίνει ένα ακόμα ερέθισμα για σκέψη, σκιαγραφώντας τις απόψεις του για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, υποστηρίζοντας ότι «το σχέδιο για μια Ενωμένη Ευρώπη, το σχέδιο για ένα Ευρωπαϊκό Σύνταγμα εγγράφεται σε αυτό καθ’ εαυτό το πνεύμα του Διαφωτισμού. Ενυπάρχει και εγγράφεται σε αυτόν με έναν τρόπο αυθεντικό, με έναν τρόπο γνήσιο. Αρκεί να στρέψουμε για μια ακόμη φορά το βλέμμα μας στα όσα διατείνεται ο Καντ στο δοκίμιό του για την αιώνια ειρήνη. Εκεί ο Καντ επικαλείται την ίδρυση δημοκρατικών πολιτειών ως προϋπόθεση για την εξάλειψη του πολέμου. Διότι μόνο δημοκρατικές πολιτείες μπορούν να συγκροτήσουν ένα διεθνές σύστημα με τις αναγκαίες ισορροπίες που εξασφαλίζουν την ειρήνη. Λαμβάνοντας υπ’ όψιν τα όσα είπε ο Καντ, η μεταρρύθμιση της Ευρώπης, η μεταλλαγή της σε ένα σύγχρονο δημοκρατικό πολιτικό μόρφωμα, αποτελεί την πραγματική κληρονομιά του πνεύματος του Διαφωτισμού. Πρέπει λοιπόν να μάθουμε να ζούμε εντός ενός περιβάλλοντος με πολλές και διαφορετικές ταυτότητες. Διαθέτουμε μία ευρωπαϊκή ταυτότητα, μα πολλές και διαφορετικές εθνικές, θρησκευτικές, ιδεολογικές ταυτότητες».

Σε πολλές συνεντεύξεις του δεν κρύβει την απογοήτευσή του με τα όσα συμβαίνουν στην Ελλάδα της κρίσης, ιδίως με τις κυβερνητικές πρακτικές του ΣΥΡΙΖΑ:

Ο Διαφωτισμός λοιπόν διδάσκει ακριβώς αυτό: να πρυτανεύει ο ορθός λόγος, το μέτρο, η σοβαρότητα και η συναίσθηση ευθύνης. Όλ’ αυτά που μας λείπουν σήμερα δηλαδή. Από αυτή τη σκοπιά, μια μεγάλη απογοήτευση ήταν μετά το 1981, και τώρα με την κρίση, η αποκάλυψη των αδυναμιών της Αριστεράς, όταν βρέθηκε ουσιαστικά σε θέση ισχύος. Φοβερή δυσανεξία προς τη διαφορετικότητα και την ανεξάρτητη στάση. Τραυματική εμπειρία για όσους ανδρωθήκαμε με το όνειρο μιας δημοκρατικής Ελλάδος στα χρόνια της δικτατορίας.

Η συνοπτική παράθεση των ιδεών και των θέσεων του Πασχάλη Κιτρομηλίδη μας οδηγεί σε μια σειρά από διαπιστώσεις, εάν συγκριθεί με τις αντιλήψεις, τις νοοτροπίες, τις συμπεριφορές, τους μύθους και τα στερεότυπα που επικράτησαν στην Ελλάδα της κρίσης.

Εκεί που υποστηρίζεται η ανάγκη να γυρίσουμε στις ρίζες του Διαφωτισμού, οι κυρίαρχες στην ελληνική κοινωνία αντιλήψεις εκφράζονταν μέσα από έναν τυφλό αντιδυτικισμό μαζί με τον καταλογισμό όλων των ευθυνών για την ελληνική κρίση στους κακούς ξένους.

Εκεί που ο Διαφωτισμός προτείνει την ανάγκη να αποδεχτούμε την ανωριμότητά μας και να προσπαθήσουμε να την ξεπεράσουμε, ένας στρόβιλος ανορθολογισμού σάρωσε τη χώρα, μέσα από τη ρητορεία του αντιμνημονίου.

Εκεί που το ευρωπαϊκό σχέδιο θεωρείται ό,τι καλύτερο έχει προκύψει στη χώρα μας, εμείς θαυμάζαμε απολυταρχικά καθεστώτα, όπως εκείνο της Βενεζουέλας, και αναζητούσαμε τη οικονομική σωτηρία μας στη Ρωσία και την Κίνα.

Εκεί που ο ατομικισμός και η σκληρή προσπάθεια θεωρούνται ηθικό πρόταγμα, η πλειονότητα της ελληνικής κοινωνίας αναζητά το βόλεμα στις κρατικές δομές μέσα από τα γνωστά πελατειακά δίκτυα.

Εκεί που η αυτογνωσία θεωρείται αναπόσπαστο στοιχείο της προσωπικότητας του ατόμου, εμείς κλείναμε τα μάτια και αρνούμασταν πεισματικά να κατανοήσουμε τα αίτια της κρίσης και να προσπαθήσουμε να τα θεραπεύσουμε.

Αυτή η συγκριτική παράθεση υποδεικνύει και την έκταση του «ελληνικού προβλήματος» που κακώς αντιμετωπίζεται μονοδιάστατα ως οικονομικό. Το πρόβλημα είναι πολύ βαθύτερο, δεδομένου ότι πηγάζει από αντιλήψεις και νοοτροπίες που πολύ δύσκολα αλλάζουν. Είναι ένα πρόβλημα βαθύτατα ανθρωπολογικό.

Αξίζουν συγχαρητήρια στον Πασχάλη Κιτρομηλίδη που δεν αρκέστηκε στον ρόλο του τεχνοκράτη επιστήμονα, αλλά αντίθετα πήρε μέρος στην αρένα της δημόσιας διαμάχης, με σθένος και αποφασιστικότητα.

 

*Πρόλογος στο υπό έκδοση βιβλίου του Πασχάλη Κιτρομηλίδη, Στο όνομα της Ελευθερίας, που θα κυκλοφορήσει σε λίγες μέρες από τις εκδόσεις Επίκεντρο.

 

 

Πέτρος Παπασαραντόπουλος

Πέτρος Παπασαραντόπουλος. Εκδότης και συγγραφέας. Πρόσφατα βιβλία του: Λεωνίδας Κύρκος: Εκ βαθέων (επιμ., 2009), Πολιτικό τραβέρσο στην ύστερη μεταπολίτευση (2010), Μύθοι και στερεότυπα της ελληνικής κρίσης (2012). Τελευταίο βιβλίο του, Εξτρεμισμός και πολιτική βία στην Ελλάδα. Το Big Bang της Χρυσής Αυγής (2014).