Τρίτη, 09 Οκτωβρίου 2018

Τα τρία μνημόνια ως σισύφειο έργο

Κατηγορία Παρεμβάσεις
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Παρεμβάσεις Τεύχος 90
Τιτσιάνο, Σίσυφος, λάδι σε καμβά (1548 – 1549). Τιτσιάνο, Σίσυφος, λάδι σε καμβά (1548 – 1549). Museo Nacional del Prado

Χωρίς μια φιλική προς την ανάπτυξη δημοσιονομική πολιτική και μια κρίσιμη μάζα φιλελεύθερων κατά βάση μεταρρυθμίσεων που θα αλλάξουν ριζικά τις σχέσεις κράτους και οικονομίας στην Ελλάδα δεν θα βγούμε από το τέλμα της χαμηλής ανάπτυξης και δεν θα αποφύγουμε μια νέα κρίση, παρά την πρόσφατη μετάθεση αποπληρωμής χρεών. Αναδημοσίευση από το Books' Journal τχ. 90, Σεπτέμβριος 2018.

1.

Στις 20 Αυγούστου τελείωσε με το τρίτο μνημόνιο μια περίοδος που άρχισε με την κρίση χρέους 2009-10. Αναμφίβολα, επρόκειτο για μια παταγώδη αποτυχία του παλαιού πολιτικού κατεστημένου.Η κρίση ήταν αποτέλεσμα του αναπτυξιακού μοντέλου που συχνά περιγράφεται ως πελατειακός καπιταλισμός ή κρατισμός. Το μοντέλο στηριζόταν σε βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις για την οικονομία, συναφείς παραδόσεις πολιτικής αριστερά και δεξιά και ασθενείς εν τέλει θεσμούς. Αποδείχθηκε πως δεν ήταν βιώσιμο, καθώς οδηγούσε σε δημοσιονομικά ελλείμματα διαρκείας, συσσώρευση χρεών, κατανάλωση και εισαγωγές πέρα από τις παραγωγικές δυνατότητες της χώρας, υποχώρηση της ανταγωνιστικότητας. Εκτός τούτων, καλλιεργούσε την πεποίθηση ότι θα ήταν δυνατή η αδιάκοπη χρηματοδότησή του με μεγάλα ελλείμματα. Οδηγούσε κατ’ ευθείαν στα βράχια – σε μια ανεξέλεγκτη χρεοκοπία. Η χώρα ως πολιτικό σώμα ζούσε, μεταξύ άλλων, και μια δημοσιονομική «συλλογική αυταπάτη».[1]

Ακολούθησαν τρία μνημόνια (=προγράμματα οικονομικής προσαρμογής) και δάνεια περίπου 280 δισ. ευρώ για να αποφευχθεί μια χαοτική χρεοκοπία. Η χώρα προχώρησε τα χρόνια των μνημονίων όπως ο μύθος του Σισύφου: ο μυθολογικός μας ήρωας έσπρωχνε ένα βράχο προς την κορυφή του βουνού αλλά, όταν έφτανε εκεί, ο βράχος κυλούσε προς τα κάτω. Ο Σίσυφος ήταν καταδικασμένος από τους θεούς να τον σπρώχνει πάλι προς τα πάνω. Η διαφορά με το δράμα των μνημονίων είναι ότι μόνοι μας ρίχναμε το βράχο προς τα κάτω. Αυτό συνέβη το 2015 και απειλεί να επαναληφθεί το 2019.  

Στη διαδικασία αναζήτησης διεξόδου, η πολιτική ηγεσία της χώρας ήταν σε μεγάλο βαθμό θεατής σε σύγχυση καθώς οι «λύσεις» επιβλήθηκαν από τους εταίρους στην ΕΕ και το ΔΝΤ (αρχικά «τρόικα»). Ουδέποτε στην ελληνική ιστορία βρέθηκε η ελληνική οικονομική πολιτική σε τόσο διεισδυτική επιτήρηση από τους ξένους. Τα προγράμματα προσαρμογής αντικατόπτριζαν τους συσχετισμούς δύναμης και την οικονομική φιλοσοφία που επικράτησε σε ολόκληρη την ΕΕ δίκην «δόγματος». Οι κυβερνήσεις μας, παρ’ όλο που αποφάσιζαν σχεδόν καθ’ υπόδειξη των ξένων διάφορα μέτρα, συμπεριφέρθηκαν συνολικά σαν «κουτοπόνηροι υποτακτικοί» (όπως έγραψε κάποτε ο Αργύρης Φατούρος για τους πολιτικούς μας την εποχή του σχεδίου Μάρσαλ[2]) που υπογράφουν τα πάντα και, στη συνέχεια, προσπαθούν να αποφύγουν το πικρό ποτήρι της εφαρμογής.

Τώρα, ποιο είναι το αποτέλεσμα; Τι ακριβώς επιτεύχθηκε με τα μνημόνια και τι έμεινε για αργότερα;

 

2.

Γεγονός είναι ότι υπάρχουν πράγματι ενδείξεις ανάκαμψης της οικονομίας, κυρίως από τον τουρισμό και τη μικρή αύξηση των εξαγωγών. Προηγήθηκαν δύο χρόνια ύφεσης που ανέτρεψαν μια ανάλογη βελτίωση του 2014. Αλλά η ανάπτυξη είναι ασθενική και εύθραυστη, ενώ η χώρα, έπειτα από τόσο μακρά ύφεση, θα έπρεπε να τρέχει. Η ανεργία μειώθηκε κάπως, αν και όχι τόσο για τους νέους. Θα δούμε πώς θα εξελιχθεί τον επόμενο χειμώνα.

Υπό την πίεση των δανειστών και την απειλή χρεοκοπίας έγιναν κάποιες μεταρρυθμίσεις, π.χ. στο εντελώς ανορθολογικό ασφαλιστικό και σε φορολογική διοίκηση με τη σύσταση της Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ).

Επίσης, η δημόσια οικονομία συμμαζεύτηκε, καθώς τα πρωτογενή ελλείμματα, από τα θηριώδη 22 δισ. ευρώ που ήταν το 2009, εξαλείφθηκαν. Τα μεγάλα άλματα σε αυτά έγιναν όμως ώς το 2014, τόσο από την κυβέρνηση Γιώργου Παπανδρέου, όσο και από την κυβέρνηση Αντώνη Σαμαρά. Η πορεία συνεχίσθηκε χάρη στην αλλαγή πολιτικής του Αλέξη Τσίπρα, ο οποίος υπέγραψε ένα τρίτο «μνημόνιο», αφού ζήτησε από τον κόσμο να απορρίψει κάθε μνημόνιο με δημοψήφισμα. Σήμερα (2018), ο προϋπολογισμός προβλέπει «πρωτογενές πλεόνασμα», έσοδα δηλαδή πάνω από τις δαπάνες, για να πληρώνει τόκους για τα χρέη του Δημοσίου.

 

3.

Υπάρχουν όμως πολλά αλλά.

Πρώτον, η περίοδος προσαρμογής θα μπορούσε να είχε συντομευθεί αν δεν είχαν μεσολαβήσει οι καταστροφικές αποφάσεις της περιόδου 2015-16 της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ. Σύμφωνα με υπολογισμούς του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Στήριξης (ΕΜΣ) κόστισαν δεκάδες δισ. ευρώ στη χώρα και προκάλεσαν την ύφεση του 2015 και του 2016. Σήμερα βρισκόμαστε εκεί που ήμασταν στα τέλη του 2014.

Δεύτερον, την περίοδο των μνημονίων συνολικά κατέρρευσε το ΑΕΠ της χώρας με πρωτοφανή τρόπο, υποχωρώντας κατά 25% από το 2008, ενώ η ανεργία παραμένει υψηλή κοντά στο 20%. Κυρίως, εκατοντάδες χιλιάδες νέοι με προσόντα εγκαταλείπουν τη χώρα μαζικά. Ο πληθυσμός συρρικνώνεται. Οι τράπεζες είναι φορτωμένες με τεράστια χαρτοφυλάκια κόκκινων δανείων και το δημόσιο χρέος της Ελλάδας εξακολουθεί να είναι το υψηλότερο στην Ευρωζώνη, κοντά στο 180% του ΑΕΠ.

Υπάρχουν και άλλες ορατές ανοιχτές πληγές. Η Ελλάδα έχει μείνει με ανεπαρκείς δημόσιες υπηρεσίες, πολύ υψηλούς φορολογικούς συντελεστές, αδύναμα θεσμικά όργανα, πολλές μεταρρυθμιστικές εκκρεμότητες και δυσμενή δημογραφικά στοιχεία. Η ποιότητα των δημοσίων υπηρεσιών υποφέρει από περικοπές και έλλειψη προσωπικού, κομματισμό και απαρχαιωμένες δομές. Υπάρχει διάχυτη απογοήτευση και αύξηση της φτώχειας.

Γενικά, η ελληνική οικονομία έχει θεραπεύσει λίγες μόνο από τις παλαιές παθογένειες, όπως δείχνουν όλες οι διεθνείς συγκρίσεις. Το World Economic Forum, π.χ., δείχνει μεταξύ άλλων ότι στην «αποτελεσματικότητα του δημόσιου τομέα» κατέχουμε, μεταξύ 137 χωρών, την περίοπτη 134η θέση! Χαρακτηριστικά πάλι, η IMD βρήκε ότι στην κατηγορία των δεικτών της «Κυβερνητικής Αποτελεσματικότητας», η Ελλάδα βρίσκεται κι εφέτος στην 61η θέση, σημειώνοντας την τρίτη χειρότερη επίδοση μεταξύ των 63 χωρών που συμμετέχουν στην έρευνα (όπως ακριβώς και πέρυσι).[3]

Όλα αυτά μας ανησυχούν για το μέλλον, καθώς δείχνουν ότι οι πολιτικές που εφαρμόσθηκαν συνολικά με τα τρία μνημόνια δεν είχαν αναπτυξιακό αντίκρισμα. Στα οκτώ χρόνια που πέρασαν είδαμε επιδερμικές διορθώσεις που αφορούσαν κυρίως τους φόρους και τις δαπάνες του κράτους και την αγορά εργασίας, αλλά ελάχιστες μεταρρυθμίσεις που θα ενθάρρυναν σοβαρές επενδύσεις και, επομένως, την αύξηση του ΑΕΠ και θα δημιουργούσαν νέες θέσεις εργασίας.Η πολιτική μας κυβέρνησε χωρίς αναπτυξιακό σχέδιο και αντιπαθώντας κάθε μεταρρυθμιστική πρόταση. Μόνη της μέριμνα ήταν να εξασφαλίσει την επόμενη δόση των δανείων με επιδερμικές κινήσεις.

Στο μεταξύ, την ώρα που τέλειωσε το τρίτο Μνημόνιο μαζεύονται σύννεφα στον περίγυρό μας που θα δυσκολέψουν την πορεία μας τα επόμενα χρόνια. Η χώρα είναι ευάλωτη σε εξωτερικές αναταραχές. Αυτό δεν οφείλεται μόνο στο τεράστιο χρέος, ύψους περίπου 340 δισ. ευρώ, αλλά και σε απελπιστικά λανθασμένες αποφάσεις της κυβέρνησης, π.χ., να μη θωρακίσει τη χώρα μέσω του Ευρωπαϊκού Μηχανισμού Σταθερότητας. Υπόσχεται επίσης επιστροφή στην πολιτική παροχών και όχι μεταρρυθμίσεις για τις οποίες έχει δεσμευθεί.[4] Όλα αυτά, μαζί με άλλες προβληματικές επιλογές –υπερφορολόγηση, κομματισμό, υπονόμευση του κράτους δικαίου κ.ά.– ευνοούν την προσοδοθηρία, μαγνητίζουν καιροσκόπους και λειτουργούν αντιαναπτυξιακά.

Γιατί όλα αυτά; Η απάντηση είναι απλή: είναι ισχυρές οι αντιστάσεις κατά της μετάβασης από τον εσωστρεφή πελατειακό καπιταλισμό της μεταπολίτευσης σε μια ανοιχτή οικονομία και κοινωνία που θωρακίζεται με κατάλληλους θεσμούς.Αυτήν όμως τη μετάβαση υποδείκνυαν σε γενικές γραμμές τα μνημόνια, παρ’ όλες τις αναγνωρισμένες ατέλειές του στις λεπτομέρειες.

Ας το πούμε καθαρά:χωρίς μια φιλική προς την ανάπτυξη δημοσιονομική πολιτική και μια κρίσιμη μάζα φιλελεύθερων κατά βάση μεταρρυθμίσεων που θα αλλάξουν ριζικά τις σχέσεις κράτους και οικονομίας στην Ελλάδα δεν θα βγούμε από το τέλμα της χαμηλής ανάπτυξης και δεν θα αποφύγουμε μια νέα κρίση, παρά την πρόσφατη μετάθεση αποπληρωμής χρεών.

Αυτό θα είναι το στοίχημα της επόμενης κυβέρνησης.

 

 

 


[1]Δανείζομαι τον όρο από το Alberto Alesina and Roberto Perroti, The political economy of budget constraints, IMF Staff Papers Vol. 42, No 1 March 1995.

[2] Αργύρης Φατούρος, «Πώς κατασκευάζεται ένα επίσημο πλαίσιο διείσδυσης: Οι Ηνωμένες Πολιτείες στην Ελλάδα 1947-1948», στο Ι. Ιατρίδης (επιμέλεια), Η Ελλάδα στη δεκαετία 1040-1950. Ένα έθνος σε κρίση, εκδόσεις Θεμέλιο , σ. 419-460.

[3] International Institute for Management Development (IMD), World Competitiveness Yearbook, 2017. Βλ. επίσης τις εκθέσεις του OECD. Βλ. επίσης επισκόπηση των διαχρονικών υστερήσεων σε σειρά ολόκληρη τομέων πολιτικής στο: Αριστείδης Χατζής, «Εμπόδια στις μεταρρυθμίσεις», στο Γραφείο Προϋπολογισμού του Κράτους Κρίση, μεταρρυθμίσεις και ανάπτυξη, Πρακτικά Συνεδρίου 27-28 Μαρτίου 2017 στην αίθουσα γερουσίας της Βουλής των Ελλήνων, Αθήνα 2017, σ. 59-87.

[4]Βλ. Eurogroup Statement on Greece of 22 June 2018, Annex. Περαιτέρω λεπτομέρειες των ελέγχων που θα κληθούν να διασφαλίσουν ότι και μετά τις 20 Αυγούστου διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις και δημοσιονομική πειθαρχία θα συνεχιστούν περιλαμβάνονται στο προαναφερθέν «συμπληρωματικό μνημόνιο». Βλ. Supplemental Memorandum of Understanding: Greece, Third review of the ESM programme, 18/1/2018.

Πάνος Καζάκος

Oμότιμος καθηγητής διεθνών οικονομικών και ευρωπαϊκών σχέσεων του Πανεπιστημίου Αθηνών. Βιβλία του: Θεσμικές μεταρρυθμίσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση (1996), Η Ελλάδα και το ευρωπαϊκό μέλλον της Τουρκίας (2001), Πολιτική και ιδεολογία (2003), Εξηγώντας την κοινωνία (2006), Αναθεώρηση του συντάγματος και οικονομία (2007), Έτοιμη για το μέλλον; (2008), Από τον ατελή εκσυγχρονισμό στην κρίση (2019), Μετά το “Μνημόνιο” (επιμ., 2011).

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά