Δευτέρα, 16 Ιουλίου 2018

Η χαμένη τιμή της Δημοκρατίας

Κατηγορία Παρεμβάσεις
Γράφτηκε από τον  Δημοσιεύθηκε στο Παρεμβάσεις Τεύχος 88
Καλοκαίρι 2011. Κρεμάλες υπόσχονταν για τους πολιτικούς οι «Αγανακτισμένοι» της κάτω πλατείας Συντάγματος, που φώναζαν το σύνθημα «Η χούντα δεν τελείωσε το ’73».  Καλοκαίρι 2011. Κρεμάλες υπόσχονταν για τους πολιτικούς οι «Αγανακτισμένοι» της κάτω πλατείας Συντάγματος, που φώναζαν το σύνθημα «Η χούντα δεν τελείωσε το ’73». Αρχείο The Books’ Journal

Υπάρχει μια ερώτηση-κλειδί στο Ευρωβαρόμετρο που καταγράφει αυτές τις τάσεις. Είναι η ακόλουθη: «Συνολικά, είστε ικανοποιημένος/δυσαρεστημένος από τον τρόπο που η δημοκρατία λειτουργεί στη χώρα σας;» Στο αποκορύφωμα της τεχνητής ευημερίας, το 2004, 67% των κατοίκων της χώρας δήλωνε ικανοποιημένο και μόλις το 32% δυσαρεστημένο[1]. Δεκατρία χρόνια μετά, στα τέλη του 2017, βρισκόμαστε μπροστά σ’ ένα ανεστραμμένο είδωλο. Μόλις το 23% δηλώνει ικανοποιημένο, ενώ 77% δυσαρεστημένο[2].

Στις επιμέρους ερωτήσεις, επαναλαμβάνεται η ίδια αρνητική εικόνα, με πλήρη απαξίωση των θεσμών της Τρίτης Ελληνικής Δημοκρατίας, με μεγαλύτερη να είναι η δυσπιστία τους προς τα πολιτικά κόμματα (EL:94%, EU28:77%) και την ελληνική κυβέρνηση (EL:88%, EU28:59% για αντίστοιχη εθνική κυβέρνηση). Ακολουθούν η δυσαρέσκεια προς τη Βουλή των Ελλήνων (EL:86%, EU28:58% για αντίστοιχη εθνική βουλή), τη δημόσια διοίκηση (EL:81%, EU28:45%) και τις περιφερειακές ή τοπικές δημόσιες αρχές (EL:76%, EU28:44%). Είμαστε πρωταθλητές Ευρώπης στον αρνητισμό προς τη δημοκρατία και τους θεσμούς της[3].

Όλα αυτά, τη στιγμή που στην επιστημονική κοινότητα επικρατεί σχεδόν ομοφωνία στη διαπίστωση ότι η Τρίτη Ελληνική Δημοκρατία, που εγκαθιδρύθηκε με τη Μεταπολίτευση του 1974, παρά τις αδυναμίες και τα προβλήματά της, είναι θεσμικά η πληρέστερη και η ωριμότερη δημοκρατική περίοδος που έχει γνωρίσει ο τόπος από την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας του ελληνικού κράτους[4]. Όμως αυτοϋπονομεύτηκε με την καλλιέργεια καταστροφικών αντιλήψεων και νοοτροπιών[5], με την καλλιέργεια μιας ανερμάτιστης «δικαιωματικής» κουλτούρας[6] και με την κατίσχυση ακραίων συντεχνιακών συμφερόντων[7].

Πώς και γιατί επικράτησε αυτή η στρεβλή αντίληψη; Μερικές φορές, μικρά περιστατικά συμπυκνώνουν ολόκληρες ιστορικές περιόδους. Θα διηγηθώ ένα τέτοιο, που συνέβη τον Νοέμβριο του 2014, όταν η κυβέρνηση Σαμαρά–Βενιζέλου έπνεε τα λοίσθια και ήταν προφανές ότι ο επελαύνων ΣΥΡΙΖΑ επρόκειτο να αναλάβει σύντομα τα ηνία της χώρας.

Νεαρή μαθήτρια, σε υπεράσπιση των καταλήψεων σχολείων, υποστηρίζει σε υψηλής θεαματικότητας τηλεοπτική εκπομπή του Μεγάλου Καναλιού ότι στην Ελλάδα έχουμε χούντα και χαμογελάει με αυταρέσκεια χωρίς να σκέπτεται ότι η ίδια η δήλωσή της αυτοδιαψεύδεται αφού μπορεί και λέει τις απόψεις της χωρίς καμία συνέπεια. Ο συντονιστής της εκπομπής, έγκριτος δημοσιογράφος, αντιδρά χλιαρά, όπως και ο Άδωνις Γεωργιάδης, οι υπόλοιποι προσκεκλημένοι σιωπούν και πολύ σύντομα η συζήτηση συνεχίζεται, με θέμα τις καταλήψεις. Κανείς δεν δίνει ιδιαίτερη σημασία σε κάτι που μοιάζει να είναι αυτονόητο[8]. Στο σάλο που ξεσπάει, κυρίως στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, πολλοί σπεύδουν να την υποστηρίξουν. Το εντυπωσιακό είναι ότι ανάμεσα σε αυτούς που την υποστηρίζουν και την αποθεώνουν συγκαταλέγονται και πολλοί που πραγματικά αγωνίστηκαν κατά της δικτατορίας, όπως ο Νίκος Μανιός, βουλευτής σήμερα του ΣΥΡΙΖΑ, που δήλωσε ότι «Χούντα δεν ζήσαμε, λένε τα παιδιά, μα ούτε και δημοκρατία. Ποια είναι η διαφορά με τη χούντα; Τώρα δεν έχουμε δημοκρατία, είναι μια διαρκής διολίσθηση που καταργεί τον κοινοβουλευτικό έλεγχο»[9].

Ένα τοξικό νέφος αντιδημοκρατίας είχε σκεπάσει τη χώρα. Ένα νέφος που ξεκινούσε από την άρνηση του δημοκρατικού πολιτεύματος και κατέληγε στο μίσος για την ίδια τη δημοκρατία. Είναι χαρακτηριστικό ότι η νεολαία του ΣΥΡΙΖΑ είχε κυκλοφορήσει προεκλογικά αφίσα με σύνθημα «χούντα δε γνωρίσαμε, ούτε δημοκρατία»[10]. Νέα παιδιά, πολιτικοποιημένα στην Αριστερά, περιφρονούσαν, και συνεχίζουν να περιφρονούν την Τρίτη Ελληνική Δημοκρατία, την απεχθάνονται. Είναι χαρακτηριστικό ότι σε εκδήλωση της νεολαίας του ΣΥΡΙΖΑ στο πλαίσιο του εορτασμού του Πολυτεχνείου, το 2014, υπήρχε εισήγηση με τίτλο «Στο όνομα των δημοκρατικών κατακτήσεων και της δημοκρατίας που δεν υπάρχει ακόμη»[11]. Παράλληλα, διάσημοι καλλιτέχνες δεν χάνουν την ευκαιρία να δείξουν πόσο επαναστάτες είναι δηλώνοντας ότι «επιτέλους ζω κι εγώ την καινούργια δικτατορία»[12].

Με όσα αναφέρθηκαν ανωτέρω είναι σαφές ότι, λίγο πριν αναλάβει τη διακυβέρνηση της χώρας ο ΣΥΡΙΖΑ, είχε διαμορφωθεί ένα νέο τοπίο στις περί δημοκρατίας αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας. Βρισκόμαστε μπροστά σε μια συστηματική συκοφάντηση της δημοκρατίας από τους αντισυστημικούς αρνητές της. Παράλληλα, τα συστημικά κόμματα, ηττοπαθή και αυτοενοχοποιημένα, ελάχιστα υπερασπίστηκαν το δημοκρατικό κεκτημένο της μεταπολίτευσης. Κατέβασαν τα χέρια, παραδόθηκαν χωρίς να πολεμήσουν. Έτσι, από μια παραξενιά της Ιστορίας, οι συκοφάντες της δημοκρατίας, ανέλαβαν τη διακυβέρνηση της χώρας τον Ιανουάριο του 2015. Ήταν η ώρα της κρίσης. Από τα προφορικά, περάσαμε στα γραπτά.

 

Η «πραγματική δημοκρατία»

Τα όσα ακολούθησαν είναι λίγο πολύ γνωστά. Σύντομα εκτυλίχθηκε το κουβάρι της αυτοαποκαλούμενης «πραγματικής δημοκρατίας». Η αυταρχική εκτροπή στη διακυβέρνηση της χώρας άρχισε σιγά σιγά να υλοποιείται. Το κεντρικό σύνθημα ήταν «έχουμε την κυβέρνηση αλλά όχι την εξουσία»[13]. Οι θεσμικές υπερβάσεις, η επίθεση στο Κράτος Δικαίου, η περιφρόνηση της διάκρισης των εξουσιών, οι διαρκείς απόπειρες ποδηγέτησης της δικαιοσύνης, η ασφυξία στις ανεξάρτητες διοικητικές αρχές, η οπερέτα της συνταγματικής αναθεώρησης «από τα κάτω», οι μαζικοί ρουσφετολογικοί διορισμοί, όλα αυτά δεν συνάντησαν κάποια σοβαρή, μαζική αντίδραση.

Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο Ευάγγελος Βενιζέλος, «η ανάδυση του φαινομένου της αυταρχικής δημοκρατίας, μιας δημοκρατίας πλειοψηφικής και συχνά δημοψηφισματικής, αποσυνδεόμενης σταδιακά από τις φιλελεύθερες εγγυήσεις του κράτους δικαίου, μιας δημοκρατίας που καθιστά επίκεντρό της τον εκλογικά νομιμοποιημένο πανίσχυρο ηγέτη, είναι η πιο ακραία εκδοχή του δημοκρατικού προβλήματος που αντιμετωπίζει η Ευρώπη, με πιο χαρακτηριστικό εργαστήριο την Ουγγαρία. Οι βαριές μνήμες του μεσοπολέμου τρίζουν»[14].

Οι συκοφάντες της Δημοκρατίας μετασχηματίστηκαν σε ολετήρες της. Πολύ σύντομα διαμορφώθηκε, σε μια κοινωνία που περιφρονούσε την Τρίτη Ελληνική Δημοκρατία, η αντίληψη «όλοι ίδιοι είναι», «καλά, και οι προηγούμενοι τα ίδια έκαναν». Η συκοφαντημένη δημοκρατία μετασχηματίστηκε σε αυταρχική. Υπήρχε άλλωστε στην κοινωνία το εύφορο έδαφος, σύμφωνα με όσα περιγράψαμε ανωτέρω.

Βρισκόμαστε μπροστά στη διαμόρφωση ενός νέου ανθρωπολογικού τύπου,του homo graecus, τον οποίο περιγράφει εύστοχα ο Ρίχαρντ Φραουνμπέργκερ (Richard Fraunberger) στη Frankfurter Allgemeine:

Ποτέ δεν συνηθίζει όμως κανείς το αυταρχικό ύφος εξουσίας του ΣΥΡΙΖΑ. Η κυβέρνηση επωφελείται από την αποδυνάμωση επί δεκαετίες του κρατικού μηχανισμού και τη διάβρωση των θεσμών του, κληρονομιά των παλιών λαϊκών κομμάτων. Απευθύνεται στα κατώτερα ένστικτα και κάνει εύκολα παιχνίδι. Και αυτό αποτελεί κατάλοιπο των προκατόχων της, που για να εξυπηρετήσουν τους σκοπούς τους καλλιέργησαν τον τύπο του ανεύθυνου, αδιάφορου, ωφελιμιστή πολίτη, χωρίς κοινωνική συνείδηση. Σύμφωνα με το σοβιετικό πρότυπο, δημιούργησαν τον homo graecus, στην ουσία έναν καιροσκόπο, ευθυνόφοβο,που κάνει τη δουλειά του μέσα και κοντά στο κράτος χωρίς ενδιαφέρον και χωρίς την ανάληψη πρωτοβουλίας, που δεν θεωρεί άδικο να βάζει χέρι στο δημόσιο χρήμα και στη δημόσια περιουσία – το αντίθετο εντελώς, το «κολχόζ» ανήκει σε όλους και στον καθένα[15].

 

Οι υπνοβάτες

Οι φιλοευρωπαϊκές, δημοκρατικές δυνάμεις της χώρας βρίσκονται μπροστά σ’ ένα δύσκολο καθήκον. Απέτυχαν να ανακόψουν την κατασυκοφάντηση της δημοκρατίας. Δεν πρέπει να παραιτηθούν από την υπεράσπιση της δημοκρατίας. Δεν πρέπει να ενδώσουν στη διολίσθηση στον αυταρχισμό.

Πριν από λίγα χρόνια κυκλοφόρησε ένα βιβλίο με τίτλο Οι Υπνοβάτες[16] – του Κρίστοφερ Κλαρκ. Στο βιβλίο, οι μεγαλύτερες ευθύνες για τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο αποδίδονται στην ανικανότητα και την αμεριμνησία των πολιτικών ελίτ στις ευρωπαϊκές χώρες. Οι πρωταγωνιστές, με τα λόγια του Κλαρκ, ήταν «υπνοβάτες που παρατηρούσαν τα πάντα, χωρίς να βλέπουν τίποτα, στοιχειωμένοι από οράματα, αλλά τυφλοί μπροστά στην πραγματικότητα του τρόμου που προετοίμαζαν να φέρουν στον κόσμο».

Τι πρέπει να κάνουμε για να μη γίνουμε υπνοβάτες; Την απάντηση μας δίνουν ο Στίβεν Λεβίτσκυ κι ο Ντάνιελ Ζίμπλατ στο πολύκροτο βιβλίο τους HowDemocraciesdie[17]. Εκεί, αφού τονίζουν εμφατικά ότι οι δημοκρατίες καταλύονται όχι πλέον με πραξικοπήματα, αλλά από τα μέσα, υποστηρίζουν ότι η μόνη λύση είναι η σύμπραξη των δυνάμεων που υποστηρίζουν τη φιλελεύθερη δημοκρατία, ανεξάρτητα από τις ιδεολογικές τους διαφορές, απέναντι στις δυνάμεις του αυταρχικού λαϊκισμού. Αναφέρουν δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα, την Αυστρία και τη Γαλλία, όπου οι δυνάμεις του δημοκρατικού τόξου αντιτάχθηκαν, με επιτυχία, στις ακροδεξιές προεδρικές υποψηφιότητες. Επισημαίνουν επίσης ότι οι δημοκρατίες θα επιβιώσουν μόνον αν αποφασίσουν να υπερασπιστούν τις αρχές και τα ιδεώδη τους. Οι δύο συγγραφείς κλείνουν το βιβλίο τους με μια δραματική προειδοποίηση:

Οι προηγούμενες γενιές, στην Ευρώπη και την Αμερική, έκαναν πραγματικές θυσίες για να υπερασπιστούν τους δημοκρατικούς θεσμούς από πανίσχυρες εξωτερικές επιβουλές. Η γενιά μας, που μεγάλωσε θεωρώντας τη δημοκρατία ως δεδομένη, βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα νέο καθήκον: πρέπει να αποτρέψουμε το θάνατό της από τα μέσα[18].

Οι Λεβίτσκυ και Zίμπλατ επαναφέρουν μια παλιά συζήτηση που ελάχιστα έχει απασχολήσει τον δημόσιο λόγο στην Ελλάδα. Υπάρχουν δύο θεμελιώδεις εκδοχές της δημοκρατίας, που αντιμάχονται. Η εκδοχή της διαδικαστικής (procedural) δημοκρατίας και εκείνη της ουσιαστικής (substantive) δημοκρατίας. Η μεταξύ τους διαμάχη προκύπτει από το «οδυνηρό δίλημμα» της ανοχής ή όχι στον εξτρεμισμό[19]. Με τα λόγια του Γουίλλιαμ Ντάουνς[20], «ο διαδικαστικός δημοκράτης πιστεύει στην αντίληψη ότι “ο ορθολογικός λόγος διασφαλίζει την ελευθερία” και βασίζεται στον “ελεύθερο λόγο για την αντιμετώπιση του αντιδημοκρατικού λόγου”.[21] Η δημοκρατία έχει να κάνει με κανόνες, θεσμούς και λήψη αποφάσεων που δεν επιβάλλουν το περιεχόμενο των αποτελεσμάτων τους. Για τον διαδικαστικό δημοκράτη, το να κάνει οτιδήποτε άλλο –ακόμη και στο όνομα της υπεράσπισης της φιλελεύθερης τάξης– είναι σαν να παραιτείται από τη δημοκρατία χωρίς αιτιολόγηση»[22]. Κλασική περίπτωση διαδικαστικής δημοκρατίας είναι οι ΗΠΑ.

Αντίθετα, ο Πάτρικ Μάκλεμ ορίζει την ουσιαστική, τη «μαχόμενη δημοκρατία» ως «μέτρα αποτροπής της ειρηνικής ένταξης στην εξουσία εκείνων που διαθέτουν πολιτικές ατζέντες οι οποίες, εάν εφαρμόζονταν, θα διέλυαν την ίδια τη δημοκρατία»[23]. Στηριζόμενη σε αυτό που ο Γιαν-Βέρνερ Μύλλερ προσδιορίζει ως «συνταγματικό πατριωτισμό»[24], η μαχόμενη δημοκρατία θα χρησιμοποιήσει όλα τα νόμιμα μέσα προκειμένου να προστατεύσει και να διατηρήσει τη φιλελεύθερη τάξη[25]. Ο ιδεότυπος της μαχόμενης δημοκρατίας είναι, αναμφισβήτητα, η Γερμανία.

Μια τέτοια ουσιαστική, μαχόμενη, δημοκρατία είναι η μόνη ελπίδα για την Ελλάδα. Μια δημοκρατική συστράτευση που θα εμποδίσει τη διολίσθηση της χώρας στον αυταρχισμό. Μόνο με μια τέτοια θεώρηση θα μπορέσουμε να αντιμετωπίσουμε αποφασιστικά τους εχθρούς της δημοκρατίας, τους συκοφάντες της, την ολοκληρωτική νοοτροπία τους. Μόνο με μια τέτοια συστράτευση μπορούμε να ανακόψουμε την πορεία προς τον αυταρχισμό που ξετυλίγεται μπροστά μας, αλλά και να αλλάξουμε τις αντιδημοκρατικές αντιλήψεις που έχουν παγιωθεί στην ελληνική κοινωνία. Η αντιλαϊκιστική, αντιαυταρχική, αντιΣΥΡΙΖΑ συστράτευση των φιλοευρωπαϊκών δυνάμεων είναι η μόνη ελπίδα για την έξοδο της Ελλάδας από την κρίση. Είναι η απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημοκρατική ανάταξη της χώρας. Πρέπει να ηττηθεί όχι μόνον ο ΣΥΡΙΖΑ, αλλά και οι νοοτροπίες και οι αντιλήψεις που έχει εμφυσήσει στο κοινωνικό σώμα, ως ένα είδος καρκινώματος.

Είναι προφανές ότι οι θέσεις που αναπτύχθηκαν ανωτέρω βρίσκονται στον αντίποδα των αντιλήψεων που υποστηρίζουν ότι ο ΣΥΡΙΖΑ μετατρέπεται σε κανονικό, σοσιαλδημοκρατικό κόμμα[26], ότι στη δημοκρατία καλό είναι να ξεχνάμε[27] και ότι «στη δημοκρατία δουλεύεις με ό,τι “υλικό” έχεις διαθέσιμο»[28]. Οι αντιλήψεις αυτές έχουν μια ιδιαίτερα ισχνή πραγματολογική βάση, δεδομένου ότι δεν επιβεβαιώνονται από τα εμπειρικά δεδομένα. Αγνοούν τη διφυή και δισυπόστατη φύση του ΣΥΡΙΖΑ, την ενδοτικότητα στις διαπραγματεύσεις με τους δανειστές και την επιβολή αυταρχικής διακυβέρνησης στο εσωτερικό της χώρας, όπως ακριβώς έκαναν οι μπολσεβίκοι του Λένιν με τη Συνθήκη του Μπρεστ Λιτόφσκ, παραχωρώντας έδαφος για να κερδίσουν χρόνο και να εδραιώσουν την εξουσία τους. Το περιγράφει ανάγλυφα ο Ρίχαρντ Φραουνμπέργκερ στη Frankfurter Allgemeine:

Όποιος έχει διαβάσει το βιβλίο του Τζορτζ Όργουελ, 1984, ξέρει τι σημαίνει «διγλωσσία»: η δυνατότητα να έχεις στο μυαλό σου δύο αντιφατικές πεποιθήσεις και να δέχεσαι και τις δύο ταυτόχρονα. Ο Αλέξης Τσίπρας κατέχει καλά αυτή την τέχνη. Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια εξοπλισμένη με διγλωσσία και νεολογισμούς ένωση πελατών με νέο ένδυμα […],Τρία χρόνια μετά την εκλογική νίκη, ο ΣΥΡΙΖΑ έχει αποδειχθεί προ πολλού ως η προσωποποίηση της διπλής ηθικής. Το πολιτικό ύφος του κόμματος είναι χυδαίο, η γλώσσα ξεδιάντροπη, ο τρόπος σκέψης ύπουλος, η αντίληψη περί δικαίου αυθαίρετη, η επιχειρηματολογία υποκριτική[29].

Παράλληλα, οι αντιλήψεις αυτές υποδηλώνουν μια κυνική προσέγγιση, μια βαθιά ηττοπάθεια για τη χώρα και μια απαξίωση του τρόπου που λειτουργούν οι φιλελεύθερες δημοκρατίες. Είναι η διαδικαστική αντίληψη για τη δημοκρατία στην ακραία εκδοχή της. Αποδέχονται, στη βάση μιας διαδικαστικής-λειτουργιστικής λογικής, ότι η μοίρα του τόπου είναι να συνυπάρξουν οι φιλοευρωπαϊκές πολιτικές, και να συνεργαστούν, με τους συκοφάντες της Δημοκρατίας και τους ολετήρες της. Δεν υπάρχουν πλέον αξιακά φορτία, όπως η αταλάντευτη υποστήριξη των αρχών της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Όλα είναι ένα διαρκές πάρε-δώσε.

Θα το καταφέρουμε να αποκαταστήσουμε τη χαμένη τιμή της δημοκρατίας και να τη βάλουμε στη θέση που της αξίζει; Δεν είμαι ιδιαίτερα αισιόδοξος. Κυρίως γιατί η μαχόμενη δημοκρατία προϋποθέτει πολιτικούς οργανισμούς, δηλαδή κόμματα, που θα αποφασίσουν ότι πρέπει να πάψουν να συμπεριφέρονται ως δύσμοιρα θύματα των δημοσκοπήσεων και των διαθέσεων της κοινής γνώμης, του οικονομικού ή του δημογραφικού τους περιβάλλοντος, κατά την τόσο εύστοχη διατύπωση της Σέρι Μπέρμαν[30], και ότι θα γίνουν ενεργοί διαμορφωτές της δικής τους μοίρας αλλά και της μοίρας του τόπου.

Έχουμε άραγε τέτοια κόμματα σήμερα;

 

 


* Τα κυριότερα σημεία αυτού του κειμένου παρουσιάστηκαν στην εκδήλωση με θέμα «Δημοκρατία, Ανοιχτή Κοινωνία, Πολιτική Συμμετοχή – μετά από 10 χρόνια κρίσης», που οργανώθηκε στη Θεσσαλονίκη στις 28 Απριλίου 2018 από το Δίκτυο Ανανέωση.

[1]Standard Eurobarometer 62, 2004, http://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/STANDARD/yearFrom/1974/yearTo/2004/surveyKy/455

[2]Standard Eurobarometer 88, 2017, http://ec.europa.eu/commfrontoffice/publicopinion/index.cfm/Survey/getSurveyDetail/instruments/STANDARD/yearFrom/1974/yearTo/2018/surveyKy/2143

[3] Στο ίδιο.

[4] Δες ενδεικτικά, Νίκος Κ. Αλιβιζάτος, Ποια δημοκρατία για την Ελλάδα μετά την κρίση; – Για την αποκατάσταση των λέξεων και του νοήματός τους, Πόλις, 2013.

[5] Πέτρος Παπασαραντόπουλος Πολιτικό τραβέρσο στην ύστερη μεταπολίτευση, Επίκεντρο, 2010.

[6] Σταύρος Τσακυράκης, «Από πού και ως που όλοι οι αγώνες είναι δίκαιοι» - μια συζήτηση με τον Απόστολο Δοξιάδη για τη Δημοκρατία στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης, Μεταίχμιο, 2018.

[7] Χρυσάφης Ιορδάνογλου, Κράτος και ομάδες συμφερόντων – μια κριτική της παραδεδεγμένης σοφίας, Πόλις, 2013.

[8] Δες Πέτρος Παπασαραντόπουλος, «Οι αρνητές της δημοκρατίας», TheBooks’ Journal, τεύχος 51, Ιανουάριος 2015.

[9]Νίκος Μανιός http://stokokkino.gr/article/1000000000000530/NManios-Autoi-pou-kubernoun-simera-einai-paidia-tis-xountas-tou-67#sthash.L9Gg3c47.dpuf. Στο ίδιο μήκος κύματος και ο εκφωνητής της κατάληψης του Πολυτεχνείου, Δημήτρης Παπαχρήστος, υποστηρίζει ότι «ζούμε μέσα σε μια ψευδεπίγραφη δημοκρατία που τη χρησιμοποιούν για να νομιμοποιούν πράγματα και καταστάσεις που ούτε δικτατορίες θα μπορούσαν να επιβάλουν». http://www.loutrakiblog.gr/2014/11/o_14.html

[10] Δες http://www.thetoc.gr/politiki/article/neolaia-suriza-xounta-de-gnwrisame-oute-dimokratia

[11] Αθηνά Αθανασίου, «Στο όνομα των δημοκρατικών κατακτήσεων και της δημοκρατίας που δεν υπάρχει ακόμη», Ομιλία στην κεντρική εκδήλωση της Νεολαίας ΣΥΡΙΖΑ στο πλαίσιο του εορτασμού του Πολυτεχνείου, «Πέρα από την ανάθεση, στο δρόμο για τη χειραφέτηση» (16/11/2014, Τεχνόπολις).

http://rednotebook.gr/2014/11/sto-onoma-ths-dhmokratias-poy-denyparxei-akoma/#.VGrMOBQXXg4.facebook

[12] Βασίλης Παπακωνσταντίνου: «Επιτέλους ζω κι εγώ την καινούργια δικτατορία»,

http://www.theinsider.gr/index.php/index.php?option=com_content&view=article&id=31503%3A--l------r&catid=68%3Apeople&Itemid=48. Παράλληλα, είναι ενδεικτικό ότι τόσο στην αποθέωση της μαθήτριας όσο και στη συκοφάντηση της δημοκρατίας πρωτοστατούν γνωστοί λαϊκιστές καλλιτέχνες, όπως ο Λάκης Λαζόπουλος.

[13] Κατερίνα Μπρέγιαννη, «Ν. Φίλης: Πήραμε την κυβέρνηση, όχι την εξουσία», Η Αυγή, 7 Απριλίου 2015.

[14] Βενιζέλος για 21η Απριλίου: «Η απαξιωμένη δημοκρατία λειτουργεί μεν αλλά υπό συνθήκες κρίσης», iefimerida, 20 Απριλίου 2018, http://www.iefimerida.gr/news/410971/venizelos-gia-21i-aprilioy-i-apaxiomeni-dimokratia-leitoyrgei-men-alla-ypo-synthikes

[15]«Το πιο σκληρό άρθρο που γράφηκε ποτέ για τον Τσίπρα. Διαβάστε τι έγραψε η Frankfurter Allgemeine», iefimerida, 17 Απριλίου 2018, http://www.iefimerida.gr/news/410020/pio-skliro-arthro-poy-grafike-pote-gia-ton-tsipra-diavaste-ti-egrapse-i-frankfurter

[16] Christopher Clark, The Sleepwalkers: How the Europe went to War in 1914, Harper Perennial, 2014.

[17]StevenLevitsky-DanielZiblatt, HowDemocraciesDie– What History Reveals about our Future, Viking, 2018.

[18]Στοίδιο, σελ. 231.

[19]Δες Meindert Fennema, “Legal Repression of Extreme Rights Parties and Racial Discrimination” στοRuud Koopmans-Paul Statham (επιμ.), Challenging Immigration and Ethnic Relations Politics. Comparative European Perspectives, Oxford University Press, 2000.

[20] WilliamDowns, Πολιτικός εξτρεμισμός στις δημοκρατίες – Η καταπολέμηση της μισαλλοδοξίας, Επίκεντρο, 2015.

[21]Δες Judith Wise, “Dissent and the Militant Democracy: The German Constitution and the Banning of the Free German Workers Party”, University of Chicago Law School Roundtable, 5:301, 1998.

[22]Downs, ό.π., σελ. 114.

[23]ΔεςPatrick Macklem, “Militant Democracy, Legal Pluralism, and the Paradox of Self-Determination”, International Journal on Constitutional Law, 4:3, 2006.

[24]Δες Jan-Werner Müller, “On the Origins of Constitutional Patriotism”, Contemporary Political Theory, 5, 2006. Την έννοια του «συνταγματικού πατριωτισμού» την πρότεινε ο Habermas στα τέλη της δεκαετίας του 1980. Δες και Jürgen Habermas, Ο μεταεθνικός αστερισμός, Πόλις, 2003.

[25] Downs, ό.π., σελ. 78.

[26] Νίκος Μαραντζίδης, «Ο ιστορικός συμβιβασμός του ΣΥΡΙΖΑ και τα ατελέσφορα μέτωπα», Καθημερινή, 22 Απριλίου 2018.

[27] Νίκος Μαραντζίδης, «Στη δημοκρατία καλό είναι καμιά φορά και να “ξεχνάμε”»!, Protagon, 9 Μαΐου 2018, http://www.protagon.gr/apopseis/editorial/sti-dimokratia-kalo-einai-kamia-fora-kai-na-ksexname-44341615791

[28] Νίκος Μαραντζίδης, «Το ζήτημα είναι (μόνο) να φύγει ο ΣΥΡΙΖΑ;» Protagon, 2 Απριλίου 2018,http://www.protagon.gr/apopseis/editorial/to-zitima-einai-na-fygei-o syriza-44341594837

[29] Δες σημ. 12.

[30] Sheri Berman, The life of the party”, Comparative Politics 30 (1), 1997.

Πέτρος Παπασαραντόπουλος

Πέτρος Παπασαραντόπουλος. Εκδότης και συγγραφέας. Πρόσφατα βιβλία του: Λεωνίδας Κύρκος: Εκ βαθέων (επιμ., 2009), Πολιτικό τραβέρσο στην ύστερη μεταπολίτευση (2010), Μύθοι και στερεότυπα της ελληνικής κρίσης (2012). Τελευταίο βιβλίο του, Εξτρεμισμός και πολιτική βία στην Ελλάδα. Το Big Bang της Χρυσής Αυγής (2014).

Προσθηκη σχολιου

Τα πεδία με * είναι υποχρεωτικά